L’ Etat, C’ est Nous: Ποιος θα αναλάβει τα ηνία του αιγυπτιακού κράτους;

Standard

του Μαρκ Λέβιν

 μετάφραση: Μάνος Αυγερίδης, Ιωάννα Μεϊτάνη

Πλατεία Ταχρίρ, 2.7.2013

Πλατεία Ταχρίρ, 2.7.2013

Το κουμπί της Ιστορίας έχει πατηθεί! Μετά από 887 μέρες με διαδηλώσεις, δακρυγόνα, τεθωρακισμένα οχήματα, καμήλες, άλογα, κατασκηνώσεις, πυρπολήσεις και αυτοπυρπολήσεις, βανδαλισμούς, εξαιρετική μουσική, βασανισμούς, βιασμούς, απογοητεύσεις, μαχαιρώματα, καμπάνιες στο facebook, προβοκάτσιες από μυστικούς αστυνομικούς, συλλήψεις από τον στρατό, άντρες με χατζάρια, στημένες δίκες, εκλογικές αναμετρήσεις, δημοψηφίσματα, αναβολές, ακυρώσεις, εμπρησμούς, αστυνομική βαρβαρότητα, διαπραγματεύσεις, μηχανορραφίες, επιτροπές, απεργίες, οδομαχίες, ξένους σωτήρες, θέατρα του παραλόγου, επαναστατικά γκράφιτι, σαπουνόπερες, σεμινάρια λενινιστικής θεωρίας και καθιστικές διαμαρτυρίες σαλαφιστών, οι νεολαίοι επαναστάτες της Αιγύπτου κατάφεραν αυτό που φαινόταν σχεδόν αδύνατο: να υποχρεώσουν το «nizzam» –το σύστημα– να επανεκκινήσει μια βαθιά προβληματική διαδικασία μετάβασης, με τρόπο ώστε, τουλάχιστον εκ πρώτης όψεως, να πάρουν  οι ίδιοι οι πολίτες της τύχες της στα χέρια τους.

Όταν δεν υπάρχει πια τίποτα για να χαθεί. Τα τελευταία δυόμισι χρόνια πέρασαν λίγο-πολύ όπως θα φανταζόταν κανείς ότι θα περνούσαν, όταν το Ανώτατο Στρατιωτικό Συμβούλιο απέκτησε τον έλεγχο της διαδικασίας μετάβασης. Ο στρατός, εδώ και μισό αιώνα, ελέγχει την αιγυπτιακή πολιτική, παίζει τεράστιο ρόλο στην οικονομία — συμπεριλαμβανομένης της μετάβασης στο νεοφιλελεύθερο δόγμα, το οποίο υποτίθεται πως θα εξασθενούσε τις παλιές ελίτ αλλά σε μεγάλο βαθμό τις ισχυροποίησε. Η  φύση του είναι άκρως αυταρχική και πατριαρχική και απολαμβάνει μια εγγυημένη υποστήριξη από τους κύριους  δυτικούς και άραβες σπόνσορές του.  Όλα αυτά τα δεδομένα δεν επιτρέπουν στον στρατό να αναζητήσει μια διέξοδο για τη χώρα που θα επαγγέλλεται την ελευθερία, την αξιοπρέπεια, την κοινωνική δικαιοσύνη και, γενικότερα, μια καλύτερη ζωή για την πλειοψηφία των Αιγυπτίων.

Το πρόβλημα ήταν, και παραμένει, ότι ο μόνος τρόπος για να επιτύχει η επανάσταση τον πυρήνα των στόχων της είναι να δημιουργήσει κυριολεκτικά ένα νέο κράτος: μια σειρά νέων σχέσεων εξουσίας και θεσμών μέσω των οποίων θα πραγματοποιούνταν μια πραγματική αναδιανομή κοινωνικής, οικονομικής και πολιτικής ισχύος στην αιγυπτιακή κοινωνία. Αλλά για να επιτευχθεί κάτι τέτοιο θα έπρεπε να συνεχίσουν, νικώντας τον στρατό και την τάξη που αντιπροσωπεύει. Για όσο διάστημα ο στρατός ελέγχει τις πολιτικές και οικονομικές διαδικασίες στην Αίγυπτο, η μεγάλη πλειοψηφία των Αιγυπτίων θα ζει πολύ κάτω από τις οικονομικές και πολιτικές δυνατότητές της.

Ο μήνας του μέλιτος ανάμεσα στον στρατό και τους επαναστάτες έληξε πολύ σύντομα, καθώς ο πρώτος εξαπέλυσε κύματα επιθέσεων (πραγματοποιώντας ακόμα και σφαγές) εναντίον διαδηλωτών και ακτιβιστών, συλλαμβάνοντας χιλιάδες,  κρατώντας τους  περισσότερους χωρίς δίκη, την ώρα που το βαθύ κράτος άρχισε να ξανακερδίζει το χαμένο έδαφος μέσω της συνταγματικής, νομοθετικής και εκλογικής διαδικασίας. Το καλοκαίρι και το φθινόπωρο του 2011, την άνοιξη και το φθινόπωρο του 2012, οι δυνάμεις των επαναστατών επέστρεψαν στους δρόμους και πολέμησαν τον στρατό, και στη συνέχεια το καθεστώς της Μουσουλμανικής Αδελφότητας, όχι με την ελπίδα της ολοκλήρωσης της επανάστασης, αλλά για να διασφαλίσουν ότι τίποτα δεν έχει χαθεί τελειωτικά.

Όλα είναι ρευστά. Ο μόνος τρόπος για να ολοκληρωθεί η μετάλλαξη της «εξέγερσης» σε επανάσταση είναι να μεταλλάξει εκ βάθρων την αιγυπτιακή οικονομία και τα βαθιά ριζωμένα πολιτικά δίκτυα που ακόμη την ελέγχουν. Και ο στρατός θα κάνει ό,τι περνάει απ’ το χέρι του για να εμποδίσει μια τέτοια εξέλιξη.

Με δύο τρόπους θα μπορούσε να συντελεστεί μια τέτοια μετάλλαξη. Ο πρώτος: η ανανεωμένη διαδικασία μετάβασης να δημιουργήσει ένα λειτουργικό πολιτικό σύστημα στο οποίο, όπως έχει συμβεί σε πολλά μετα-αυταρχικά κράτη τα τελευταία είκοσι χρόνια, οι δημοκρατικά εκλεγμένοι ηγέτες αποστραγγίζουν σταδιακά τον άλλοτε παντοδύναμο στρατό από την ισχύ του (η Τουρκία και η Λατινική Αμερική αποτελούν τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα μιας τέτοιας διαδικασίας). Ο αιγυπτιακός στρατός διακρίνει πολύ καθαρά αυτό τον κίνδυνο. Θα είναι λοιπόν πολύ ενδιαφέρον να δούμε πώς θα προσπαθήσει να χειραγωγήσει τη διαδικασία, έτσι ώστε να εξασφαλίσει μακροχρόνια την ανεξαρτησία του και τον έλεγχο της οικονομικής του αυτοκρατορίας, απέναντι σε μια ανερχόμενη πολιτική ελίτ που κάποια στιγμή θα νιώσει αρκετά ασφαλής ώστε να αμφισβητήσει τα προνόμια του στρατού.

Η άλλη πιθανότητα είναι να αποφασίσουν οι νεαροί επαναστάτες της 25ης Ιανουαρίου και της 30ής Ιουνίου ότι με δεκάδες εκατομμύρια κόσμο στο πλευρό τους (η σημερινή κατάσταση είναι πολύ διαφορετική από την κατάσταση που επικρατούσε μετά την επανάσταση της 25ης Ιανουαρίου, όπου είχαν λάβει ενεργά μέρος πολύ λιγότερα άτομα) μπορούν να τολμήσουν το χτύπημα για το νοκ-άουτ. Και πράγματι, με την οικονομία κουρελιασμένη και τη χώρα στο χείλος ενός αλληλοσπαραγμού χωρίς προηγούμενο, ο στρατός βρίσκεται εν δυνάμει σε πολύ πιο αδύναμη θέση απ’ ό,τι μετά την αποχώρηση του Μουμπάρακ.

 Λίγοι μπορούσαν να φανταστούν ότι οι Αιγύπτιοι θα στρέφονταν τόσο γρήγορα εναντίον της αξιοσέβαστης Μουσουλμανικής Αδελφότητας. Ο στρατός χαίρει ακόμη μεγαλύτερου σεβασμού, κι έτσι ο μόνος τρόπος για να απαιτήσει ο αιγυπτιακός λαός τη χαλιναγώγηση της πολιτικής ανεξαρτησίας και της οικονομικής ισχύος του είναι να καταφέρουν οι ηγέτες της επανάστασης που έγιναν πολιτικοί να βρουν τη σωστή γλώσσα για να εξηγήσουν στους απλούς πολίτες της Αιγύπτου τον ρόλο του στρατού στη στέρηση της «ελευθερίας, της αξιοπρέπειας και της κοινωνικής δικαιοσύνης», που τους είχε υποσχεθεί η επανάσταση.

Το ερώτημα λοιπόν διαμορφώνεται ως εξής: Πώς μπορεί μια μεταβατική ηγεσία να απαιτήσει μια σοβαρή οικονομική μεταρρύθμιση προς όφελος της μάζας των φτωχών Αιγυπτίων και της εργατικής τάξης της χώρας, η οποία θα αποτελέσει πυλώνα του νέου συστήματος, και πώς θα χειριστεί τις αναπόφευκτες απόπειρες του στρατού να αποτρέψει μια τέτοια εξέλιξη;

Το κίνημα Tamarod (εξέγερση) που επανεκκίνησε την επανάσταση αναφέρεται σε μια τέτοια ατζέντα, κάνοντας λόγο για «απόρριψη» της συνεχούς «επαιτείας» εκ μέρους της Αιγύπτου για δάνεια από το εξωτερικό, αλλά και αρνούμενο «να ακολουθήσει τα βήματα των ΗΠΑ», των οποίων η νεοφιλελεύθερη οικονομική πολιτική έχει διαμορφώσει καθοριστικά την αιγυπτιακή οικονομία τις τελευταίες τέσσερις δεκαετίες.

Προσοχή στους τεχνοκράτες. Ωστόσο, η αναφορά σε μια κυβέρνηση «τεχνοκρατών» είναι μάλλον αφελής, αφού δουλειά των τεχνοκρατών, παρά τους συνειρμούς που φέρνει η λέξη, είναι ακριβώς να εφαρμόσουν μέσω της πολιτικής την ιδεολογία τους, η οποία αναπόφευκτα ωφελεί τις ελίτ σε βάρος της πλειονότητας. Και πράγματι, η Αίγυπτος έχει μακρά ιστορία καταστροφής υπό την εξουσία τεχνοκρατών, από τη βρετανική αποικιοκρατία ως το USAID (Αμερικανική Υπηρεσία για τη Διεθνή Ανάπτυξη) και το ΔΝΤ, που πίσω από τη μάσκα της δήθεν απολιτικής και επιστημονικής ατζέντας έχουν εξασφαλίσει την μεγαλύτερη συγκέντρωση πλούτου και εξουσίας για μια μικρή ελίτ, επιφέροντας ταυτόχρονα την περιθωριοποίηση και την εξαθλίωση της μεγάλης μάζας του αιγυπτιακού πληθυσμού.

Εν τέλει, τεχνοκρατική μετάβαση δεν μπορεί να υπάρξει. Το Τamarod πρέπει να καταρτίσει μια συγκεκριμένη πολιτική ατζέντα μέσω της οποίας θα μπορέσει να πετύχει τους στόχους της επανάστασης, περιορίζοντας την ισχύ της στρατιωτικής και οικονομικής ελίτ που κυβερνάει εδώ και δεκαετίες την Αίγυπτο. Πρέπει επίσης να πείσει τους Αιγύπτιους και ότι η ατζέντα αυτή είναι εφικτή, αλλά και ότι αξίζει να βγαίνουν ξανά και ξανά στον δρόμο για να υπερασπιστούν την εφαρμογή της.

Ο αιγυπτιακός στρατός στέκεται εμπόδιο στην πορεία της επανάστασης, και αργά ή γρήγορα οι επαναστάτες θα πρέπει να στραφούν κατά μέτωπο εναντίον του. Το ερώτημα είναι: Σε ποιον ανήκει το αιγυπτιακό κράτος, στη στρατιωτική και πολιτική ελίτ ή στον λαό; Αν οι επαναστάτες, που έχουν πετύχει δυο απίστευτες νίκες μέσα σε λιγότερο από τρία χρόνια, βρουν τρόπο να κρατήσουν στον αγώνα και στο πλευρό τους τα δεκάδες εκατομμύρια λαού που βγήκαν στον δρόμο για να διώξουν τον Μόρσι, τότε μπορεί να κερδίσουν τη μάχη. Για να το κάνουν όμως αυτό, πρέπει να αναπτύξουν και να εκφράσουν την προοδευτική εκείνη ιδεολογία την οποία οι οικονομικές, πολιτικές και θρησκευτικές ελίτ σε όλο τον κόσμο πολεμούν να απονομιμοποιήσουν, με όλα τα μέσα που διαθέτουν, εδώ και δεκαετίες. Το αποτέλεσμα αυτής της μάχης μάς αφορά όλους.

 

Ο Mark LeVine είναι καθηγητής Ιστορίας στο University of California, Irvine και συγγραφέας, μεταξύ άλλων, του βιβλίου «Heavy Metal Islam». Το άρθρο, αποσπάσματα του οποίου μεταφράζουμε εδώ, δημοσιεύτηκε στο aljazeera.com, 4.7.2013.

 

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s