Το Ταξίμ και η υπεράσπιση του δημόσιου χώρου

Standard

Από τον αγώνα για την πόλη, στην ανατρεπτική γιορτή

 

της Φωτεινής Μαργαρίτη

taxim 1 copy

Η χειραφετημένη ατομικότητα διεκδικεί δημόσιους χώρους που ενώνουν: «Να ζεις σαν ένα δέντρο μόνος και ελεύθερος, να ζεις με τους συντρόφους σου όπως τα δέντρα ενός δάσους», Ναζίμ Χικμέτ. Eικόνα από μια γιορτή, ένα βράδυ στην πλατεία Ταξίμ. F/M, 15.7.2010.

Το σχέδιο για την δραστική ανάπλαση του Ταξίμ στην Κωνσταντινούπολη (εκτεταμένη πεζοδρόμηση της πλατείας και υπογειοποίηση της κίνησης των τροχοφόρων, οικοδόμηση ενός νεο-οθωμανικού θεματικού πάρκου στη θέση του Γκεζί κλπ.) ήταν η απαρχή μιας απρόβλεπτης πολιτικής κρίσης. Έφερε στο προσκήνιο ένα θέμα αιχμής που δεν περιορίζεται στην Τουρκία. Οι πόλεις γίνονται πλέον το κυρίαρχο θέμα πολιτικών θρύλων εν εξελίξει, όπως θα επισημάνει και το πρωτοσέλιδο κύριο θέμα της International Herald Tribune (Michael Kimmelman, «Η δύναμη του δημόσιου χώρου», 8-9.6.2013).

Η πλατεία Ταξίμ είναι το κέντρο του κέντρου της Κωνσταντινούπολης, χώρος με ετερόκλητη αστική ταυτότητα, που δέχεται καθημερινά πάνω από ένα εκατομμύριο ανθρώπους. Είναι επίσης χώρος μεγάλων πολιτικών και άλλων συγκεντρώσεων, οι οποίες προβλέπεται να μετακομίσουν στο Yenikapi, στη νέα πλατεία αντι-Ταξίμ. Όπως φάνηκε ήδη με την απαγόρευση της συγκέντρωσης της τελευταίας Πρωτομαγιάς, η ανάπλαση της πλατείας συμβαδίζει με το σχέδιο κάθαρσης και ελέγχου του δημόσιου χώρου.

Το Ταξίμ είναι το τελευταίο επεισόδιο ενός ευρύτερου πολεοδομικού σχεδίου και μεγάλων έργων στην πόλη. Μεταξύ άλλων: Το νέο (τρίτο) διεθνές αεροδρόμιο (με πρόβλεψη να είναι το μεγαλύτερο στον κόσμο). Τη διάνοιξη του εναλλακτικού ως προς τον Βόσπορο καναλιού, την τρίτη γέφυρα του Βοσπόρου, το στάδιο και το ολυμπιακό χωριό για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2020, στους οποίους η Κωνσταντινούπολη είναι υποψήφια. Το οικονομικό χρηματιστηριακό κέντρο (Atasehir) και δύο νέες πόλεις στην ασιατική ακτή. Σημειωτέον πως στην ίδια περιοχή, το μελλοντικό τζαμί Camlica, έκτασης 50.000 τ.μ. και ικανό να δεχθεί 30.000 πιστούς, θα έχει τον πιο ψηλό μιναρέ του κόσμου.

Παράλληλα, βρίσκεται εν εξελίξει ένα τεράστιο σχέδιο ανοικοδόμησης με κατοικίες υψηλής απόδοσης, πάρκα γραφείων κλπ. σε 50 περίπου συνοικίες της Κωνσταντινούπολης, όπως επίσης κατεδαφίσεις και αναπλάσεις ιστορικών κεντρικών συνοικιών που πληρώνουν το τίμημα της συνεχούς υποβάθμισης (Sulukule, Tarlabasi), με αποτέλεσμα βίαιες μετακινήσεις πληθυσμού.

Παγκόσμιες μητροπόλεις. Η Κωνσταντινούπολη δεν αποτελεί ειδική περίπτωση. Πρόκειται για μια από τις μεγαλουπόλεις της μέχρι πρότινος περιφέρειας, οι οποίες αποσπώνται από το στενό εθνικό πλαίσιο και εξελίσσονται σε παγκόσμιες μητροπόλεις, με ανάπτυξη στραμμένη προς το εξωτερικό. Η κυριαρχία του χρηματοπιστωτικού συστήματος και η απεδαφικοποίηση των δραστηριοτήτων των πολυεθνικών εταιρειών, σε παγκόσμιο επίπεδο, τις κάνει ιδιαίτερα ελκυστικές σε επενδύσεις υψηλής απόδοσης Πιο ακραίο παράδειγμα, οι πόλεις της Κίνας: «Η Κίνα μετακινεί τα βουνά χάριν των πόλεων […]. Στην μακρινή Δύση της Κίνας, 700 κορυφογραμμές ισοπεδώνονται για να χτιστούν μητροπόλεις. Κάθε εξάμηνο χτίζεται μια έκταση ισοδύναμη με την περιφέρεια του Παρισιού» (Le Monde, 14.2.2013). 690 εκατομμύρια Κινέζοι ζουν στις πόλεις, και προβλέπεται να ανέλθουν στο ένα δισεκατομμύριο το 2030. Είναι όμως μόνο κατ’ όνομα αστοί: δεκάδες εκατομμύρια εργάζονται στις πόλεις χωρίς δικαίωμα κατοικίας, καατοικώντας σε προσωρινές άθλιες συνθήκες. Συχνά οι νέες πόλεις που κτίζονται είναι ακατοίκητες, πόλεις-φαντάσματα, επειδή προορίζονται για την εικονική αναζήτηση μελλοντικών επενδυτών και όχι για την κάλυψη στεγαστικών αναγκών.

Εξαγωγή του αμερικανικού μοντέλου. Η ιστορική μνήμη αίφνης ανακαλεί την κρίση του 1929, όταν οι ουρανοξύστες του Μανχάταν συνεχίζουν να χτίζονται παραμένοντας άδειοι, το ένα τρίτο των βιομηχανιών κλείνουν, ενώ το μισό του πληθυσμού βρίσκεται στο δρόμο χωρίς δουλειά. Παρά τα τοπικά χαρακτηριστικά, οι παγκόσμιες μητροπόλεις υπακούουν στο αμερικανικό πολεοδομικό μοντέλο, πλήρως μάλιστα αυτονομημένο από τον ευρωπαϊκό του πυρήνα. Ορισμένοι θα μιλήσουν για «αρχιτεκτονικό σύνδρομο της Στοκχόλμης», αναφερόμενοι στο φαινόμενο έλξης κάποιων ομήρων για τους δεσμοφύλακες τους…

Ζώνες οικονομικών δραστηριοτήτων με ουρανοξύστες, μαζικές περιοχές κατοικίας περιτοιχισμένες και αποκομμένες από τα κέντρα των πόλεων, ταχύτατη ανάπτυξη επιβλητικών υποδομών μεταφοράς (δρόμοι ταχείας κυκλοφορίας κλπ.), παρατίθενται χωρίς συνοχή το ένα δίπλα στο άλλο. Συχνά, τα παραπάνω έργα συνδέονται με τη διοργάνωση παγκόσμιων θεαμάτων (εκθέσεις, Ολυμπιακοί Αγώνες κλπ.). Όσο μάλιστα γίνεται υπερεκμετάλλευση της γης χάριν των επενδυτών τόσο τα έργα επενδύονται από την τοπική πολιτική εξουσία με ιδεολογική φαντασμαγορία (νεοοθωμανικός ή κομμουνιστικός δεσποτισμός, μεταφυσική πίστη στην τεχνική και την «οικολογία» κλπ).

Ρεύμα αντίδρασης. Προβάλλει ήδη ένα μεγάλο ρεύμα κριτικής αντίδρασης απέναντι σ’ αυτό το φαινόμενο της ασύμμετρης νεοφιλελεύθερης πόλης, η οποία αναπτύσσεται με διπλή ταχύτητα, πάνω στο δίπολο φτώχειας και πλούτου και δεν αφορά μόνο τον «Τρίτο Κόσμο». Στη Δύση, όπου οι κοινωνίες δέχονται επίσης τις σκληρές συνέπειες της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής επίθεσης, πολλαπλασιάζονται τα έργα που αμφισβητούνται. Σταχυολογούμε: η κατεδάφιση του σιδηροδρομικού σταθμού της Στουτγάρδης και η ανοικοδόμηση νέου, που προκάλεσε πολιτική ανατροπή στο κρατίδιο της Βάδης-Βυτεμβέργης. Στο Βερολίνο, η ανακατασκευή του ανακτόρου των πρώσων βασιλιάδων ως «Χούμπολτ-Φόρουμ» με την πιστή αναπαραγωγή των τριών μπαρόκ προσόψεων, στιγματίστηκε ως «αρχιτεκτονική βιτρίνας» και «αποκαθαρμένη εκδοχή» της πρωσικής ιστορίας για λόγους εθνικούς. Επίσης, η αντίθεση στην ανακαίνιση της ιστορικής Δημόσιας Βιβλιοθήκης της Νέας Υόρκης σε σχέδια του αρχιτέκτονα Φόστερ, ως έργου με «κομψότητα εμπορικού κέντρου προαστίων» (!), που θα στοιχίσει 350 εκατομμύρια δολλάρια, ενώ κλείνουν περιφερειακές βιβλιοθήκες.

Εξεγέρσεις του σώματος. Οι σύγχρονοι αστοί,ιδίως οι νέοι, βλέπουν κατάπληκτοι πως τα παραπάνω οδηγούν σε κοινωνίες μιας συγκεντρωτικής ταξικής κυριαρχίας, οι οποίες ολισθαίνουν ταχύτατα σε φαινόμενα σύγχρονου ολοκληρωτισμού.

Ο επαναστατικός αναβρασμός που εκδηλώθηκε για πρώτη φορά στις μεγαλουπόλεις της λεγόμενης περιφέρειας, πυροδοτήθηκε από μικρά αιτήματα που υπογραμμίζουν τη σκληρότητα της υλικής καθημερινότητας, αλλά και την αντίθεση με την φαντασμαγορία της προόδου. Στην Αίγυπτο ήταν η αύξηση τιμών στα είδη πρώτης ανάγκης λόγω πληθωρισμού του αμερικανικού δολαρίου, στην Κωνσταντινούπολη η υπεράσπιση του πάρκου Γκεζί, στη Βραζιλία η αύξηση των εισιτηρίων στα ΜΜΜ κ.ο.κ.

Η ψηφιακή τεχνολογία όχι μόνο δεν εγκλωβίζει το σώμα στο γυάλινο κλουβί της αλλοτρίωσης, αλλά τουναντίον γίνεται αφετηρία δράσης για την υπέρβασή της. Το Ταξίμ έχει μεγαλύτερη δύναμη από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης τονίζει ο δημοσιογράφος της International Herald Tribune: «Η δύναμη των σωμάτων που βρέθηκαν μαζί, τουλάχιστον για μια στιγμή, παρήγαγαν μια δημοκρατική στιγμή, προκαλώντας στην εξουσία μια επικίνδυνη πολιτική κρίση». Σύμφωνα με ένα γκάλοπ της Hurriyet Daily News, το 70% των εξεγερμένων δεν αισθάνονται δεσμευμένοι σε κανένα πολιτικό κόμμα. Η πολιτική στον 21ο αιώνα, όπως όλα δείχνουν, συνδυάζει χειραφετημένη ατομικότητα και συλλογική δράση.

Ανατρεπτικές γιορτές. Κοινό χαρακτηριστικό των εξεγέρσεων είναι, επίσης, ότι εισάγουν ένα καινούργιο στοιχείο. Μοιάζουν με γιορτή που παρουσιάζει διπλή όψη, είναι πολιτικός αγώνας και συγχρόνως ψυχαγωγία, μια συνάθροιση, που επιτρέπει ρήξη στην καθημερινότητα. Το Γκεζί μετεξελίχθηκε σε «γιορτινό χωριό» με ευρηματική αυτοσχέδια αρχιτεκτονική (σκηνές, εγκαταστάσεις διανομής φαγητού και ρούχων, βιβλιοπωλείο, ιατρείο κλπ.).

Είναι η εικόνα μιας γιορτής η οποία αντιστέκεται στην παθητική κατανάλωση ενώπιον του θεάματος της εξουσίας, ένα είδος επιδεικτικής σπατάλης του δημόσιου πλούτου. Ωθεί σε συγχωνευτική έξαρση του πληθυσμού και αυτοσχεδιασμούς, που χαρακτηρίζουν τις παραδοσιακές γιορτές ή έχουν καλλιτεχνικό προσανατολισμό, συγγενεύουν με το χάπενινγκ, όπως το κίνημα των «ακίνητων ανθρώπων» στην Τουρκία. Αυτός ο πραγματικός και συμβολικός συμποσιασμός φέρει τα χαρακτηριστικά της εορταστικής αντιστροφής και παράβασης. Παραπέμπει στο μεσαιωνικό καρναβάλι, που υπήρξε προπομπός αστικών ανατροπών, εισάγοντας ένα είδος γενικευμένης αταξίας (βλ. Μπαχτίν, Λε Γκοφ).

«Σε μερικές σκηνές του καρναβαλιού βρίσκονται ίχνη του “ανάποδου κόσμου”, όπως μια κούκλα που αναπαριστά ένα γελοίο βασιλιά και, αφού πρώτα κυκλοφορεί ανάμεσα στο πλήθος, καίγεται ή πνίγεται. Αυτές οι παρωδίες άνθιζαν στο Μεσαίωνα με τις γιορτές των Τρελλών και των Αθώων. Είναι εξάλλου και η αιτία για την οποία ορισμένες γιορτές θεωρήθηκαν ύποπτες στα μάτια της θρησκευτικής ή της κοσμικής εξουσίας και απαγορεύτηκαν» (Jean Maisonneuve, Οι τελετουργικές πράξεις).

Είναι και ο λόγος για τον οποίο σήμερα οι ανατρεπτικές πολιτικές γιορτές διαλύονται με τέτοια φανατική βία. «Οι κυβερνώντες υποκαθιστούν την κοινωνική συναίνεση με βία. Αυτό είναι το σημείο μεταστροφής», όπως θα έλεγε η Χάνα Άρεντ…

Πολιτική ανυπακοή. Ο αγώνας για την πόλη μετατρέπεται σε συνιστώσα αιχμηρών πολιτικών αγώνων σε παγκόσμια κλίμακα. Ο δημόσιος χώρος γίνεται πεδίο σύγκρουσης δύο τάσεων. Η μία κινείται με τις αρχές της νεοφιλελεύθερης επεκτατικότητας και βλέπει τον χώρο ιεραρχικό και πολωτικό, η άλλη διεκδικεί ένα δημοκρατικό και ισονομικό χώρο.

Μοιάζει να ανοίγει το κεφάλαιο των πόλεων. Απέναντι σε στρατηγικές σχεδιασμού που θέλουν να μεταμορφώσουν το ετερόκλητο ανθρώπινο πλήθος σε «πειθαρχική» κοινωνία, αναπτύσσεται ήδη μια νέα αστική κουλτούρα πολιτικής ανυπακοής…

 Η Φωτεινή Μαργαρίτη είναι αρχιτέκτων, διδάκτωρ φιλοσοφίας

 

 

2 σκέψεις σχετικά με το “Το Ταξίμ και η υπεράσπιση του δημόσιου χώρου

  1. Το σχέδιο για την δραστική ανάπλαση του Ταξίμ στην Κωνσταντινούπολη (εκτεταμένη πεζοδρόμηση της πλατείας και υπογειοποίηση της κίνησης των τροχοφόρων, οικοδόμηση ενός νεο-οθωμανικού θεματικού πάρκου στη θέση του Γκεζί κλπ.) ήταν η απαρχή μιας απρόβλεπτης πολιτικής κρίσης. Έφερε στο προσκήνιο ένα θέμα αιχμής που δεν περιορίζεται στην Τουρκία. Οι πόλεις γίνονται πλέον το κυρίαρχο θέμα πολιτικών θρύλων εν εξελίξει, όπως θα επισημάνει και το πρωτοσέλιδο κύριο θέμα της International Herald Tribune (Michael Kimmelman, «Η δύναμη του δημόσιου χώρου», 8-9.6.2013).

  2. Το σχέδιο για την δραστική ανάπλαση του Ταξίμ στην Κωνσταντινούπολη (εκτεταμένη πεζοδρόμηση της πλατείας και υπογειοποίηση της κίνησης των τροχοφόρων, οικοδόμηση ενός νεο-οθωμανικού θεματικού πάρκου στη θέση του Γκεζί κλπ.) ήταν η απαρχή μιας απρόβλεπτης πολιτικής κρίσης. Έφερε στο προσκήνιο ένα θέμα αιχμής που δεν περιορίζεται στην Τουρκία. Οι πόλεις γίνονται πλέον το κυρίαρχο θέμα πολιτικών θρύλων εν εξελίξει, όπως θα επισημάνει και το πρωτοσέλιδο κύριο θέμα της International Herald Tribune (Michael Kimmelman, «Η δύναμη του δημόσιου χώρου», 8-9.6.2013).

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s