Ο μαρξισμός, ο Αλτουσέρ και ο οικοσοσιαλισμός

Standard

Μια συναρπαστική διανοητική και πολιτική διαδρομή με άξονα τον μαρξισμό

Συνέντευξη του Φρίντερ Όττο Βολφ στον Στάθη Κουβελάκη

 

Ο Φρίντερ Όττο Βολφ (από το http://www.diesseits.de)

Ο Φρίντερ Όττο Βολφ είναι από τις πιο εμβληματικές μορφές της μαρξιστικής και ριζοσπαστικής σκέψης στη Γερμανία. Γεννημένος το 1943, αποτελεί σημείο αναφοράς της πανεπιστημιακής αριστεράς του Βερολίνου, από την αρχή της δεκαετίας του 1970. Συνεργάτης του Αλτουσέρ και επιμελητής της έκδοσης των έργων του στα γερμανικά, ο Φ.-Ο. Βολφ είναι από τις σπάνιες περιπτώσεις διανοούμενου με πλούσια πολιτική δράση. Μέλος αρχικά του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος, από το 1961 ως το 1971, ενεργός κατόπιν στην εξωκοινοβουλευτική Αριστερά, εντάχθηκε στο κόμμα των Πράσινων και υπήρξε από τις ηγετικές μορφές της αριστερής του πτέρυγας και ευρωβουλευτής για δύο θητείες (1984-89 και 1994-1999), προτού αποχωρήσει από αυτό λόγω της δεξιάς στροφής του. Είναι συγγραφέας οχτώ βιβλίων για τη μαρξιστική θεωρία, τον οικοσοσιαλισμό, τον ανθρωπισμό και, πιο πρόσφατα, το σχέδιο μιας «ριζοσπαστικής φιλοσοφίας», που συνδυάζει διαφορετικές προβληματικές και ρεύματα σκέψης ενταγμένα σε μια χειραφετητική κατεύθυνση. Τον συναντήσαμε στο Βερολίνο στις αρχές Ιουνίου.

Σ.Κ.

 Μια πολιτικο-θεωρητική διαδρομή

 Τι θα έλεγες στον έλληνα αναγνώστη συνοψίζοντας τη διανοητική και πολιτική σου πορεία;

Μεγάλωσα σε ένα είδος σχιζοειδούς κατάστασης: στο κλασικό λύκειο, όπου φοίτησα, κυριαρχούσε ένας αντιδραστικός ουμανισμός, με έντονα ελιτίστικο χαρακτήρα. Είχα όμως επηρεαστεί από αρκετούς ανένταχτους σοσιαλιστές και κομμουνιστές, φίλους των γονιών μου, κάτι που επέτρεψε να πάρω αποστάσεις από το σχολικό περιβάλλον. Μπαίνοντας στο πανεπιστήμιο, από τη μια ήθελα να σπουδάσω φιλοσοφία, και από την άλλη να εμβαθύνω τη γνώση που ήδη είχα του μαρξισμού και της ψυχανάλυσης, χωρίς όμως να τις θεωρώ ως βάση μιας ακαδημαϊκής καριέρας. Σ’αυτό ακολουθούσα τη συμβουλή ενός Γερμανοεβραίου ακαδημαϊκού που είχε σταδιοδρομήσει στην Οξφόρδη και κρατούσε μια κυνική απόσταση από τα γερμανικά ακαδημαϊκά πράγματα. Έτσι, σε ηλικία 23 ετών έκανα την υφηγεσία μου στο Πανεπιστήμιο του Σααρμπρύκεν για τον Τόμας Χομπς, υπό την επίβλεψη ενός αριστερού σοσιαλδημοκράτη καθηγητή, οπαδού του Καρλ Σμιτ.

Ο Λουίς Αλτουσέρ στην École Normale Supérieure, στην οδό Ulm, στο Παρίσι, 19.5.1978. Στον πίνακα διαβάζουμε «Το μέλλον διαρκεί πολύ». Φωτογραφία του Jacques Pavlovsky.

Ο Λουίς Αλτουσέρ στην École Normale Supérieure, στην οδό Ulm, στο Παρίσι, 19.5.1978. Στον πίνακα διαβάζουμε «Το μέλλον διαρκεί πολύ». Φωτογραφία του Jacques Pavlovsky.

Αυτή η διχασμένη συνείδηση δεν μπορούσε να κρατήσει για πολύ. Η φοιτητική αμφισβήτηση που ξέσπασε στη Γερμανία το 1967 άλλαξε το τοπίο και με οδήγησε στο να θέσω υπό αίρεση την όλη μου στρατηγική. Δραστηριοποιήθηκα σε πολιτικούς και θεωρητικούς κύκλους και έκτοτε προσπάθησα να συνδυάσω αυτή τη δραστηριότητα με την ακαδημαϊκή μου δουλειά, ενσωματώνοντας σ’ αυτήν μια μαρξιστική κριτική ανάλυση, κάτι που δεν είχα κάνει ως τότε. Το 1971 μετακόμισα στο Βερολίνο και πήρα μέρος στις ακαδημαϊκές και πολιτικές μάχες που διεξάγονταν μέσα και γύρω από τον πανεπιστημιακό χώρο.

Το 1974 ξεσπάει η Επανάσταση των Γαριφάλων στην Πορτογαλία. Είχα σχέσεις με ανθρώπους που προσπαθούσαν να στήσουν ένα αριστερό πανεπιστήμιο εκεί. Βρέθηκα στην Πορτογαλία το 1976-1977 για να διδάξω κοινωνική θεωρία και μαρξισμό στο πανεπιστήμιο της Κοΐμπρα, με τον Μποαβεντούρα ντε Σούζα Σάντος. Εκείνη την εποχή συνάντησα επίσης στο Παρίσι τον Αλτουσέρ, με τον οποίο είχαν έρθει σε επαφή ορισμένοι φοιτητές μου· κάναμε μεγάλες συζητήσεις για τη φιλοσοφία και τον μαρξισμό, αλλά και για την Πορτογαλική Επανάσταση.

Την ίδια περίπου περίοδο προσπάθησα κατ’ επανάληψη να εκλεγώ σε μόνιμη θέση στο Freie Universität του Βερολίνου, αλλά απέτυχα παντελώς. Η μη δημοσίευση, με ευθύνη του εκδότη, ενός συλλογικού τόμου ήταν ένας λόγος, αλλά ο κύριος ήταν φυσικά πολιτικός. Το πανεπιστήμιο του Πάντερμπορν, μια μικρή πόλη της Βεστφαλίας, μου πρότεινε δυο φορές έδρα στην κοινωνική θεωρία, αλλά και τις δύο το υπουργείο Παιδείας αρνήθηκε να επικυρώσει την εκλογή μου.

 Δεν συνιστά αυτό μια περίπτωση «απαγόρευσης άσκησης επαγγέλματος» (Berufsverboten);[1]

Ναι, περί αυτού πρόκειται. Έγινε επίσης προσπάθεια από τις αρχές να μην ανανεωθεί η σύμβασή μου με το Πανεπιστήμιο του Βερολίνου. Είχα όμως έναν πολύ καλό δικηγόρο, που είχε διατελέσει και σοσιαλδημοκράτης γερουσιαστής στο κρατίδιο του τότε Δυτικού Βερολίνου, και κατάφερα να κερδίσω τη δικαστική μάχη.

Πώς κινήθηκες πολιτικά κατά τη διάρκεια αυτής της αναβράζουσας δεκαετίας του 1970;

Ήμουν μέλος του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος (SPD) από το 1961 και για δεκαετία ήμουν ενεργός στην αριστερή του πτέρυγα. Στο Σάαρ, όπου ήμουν φοιτητής, έδωσα μαζί με τον Όσκαρ Λαφοντέν και άλλους μάχες για να αποτρέψουμε μια συμμαχία του SPD, στο επίπεδο του κρατιδίου, με τους Χριστιανοδημοκράτες. Αποχώρησα από το SPD το 1971 και κατόπιν, χωρίς να είμαι μέλος κάποιας συγκεκριμένης οργάνωσης της εξωκοινοβουλευτικής Aριστεράς, συμμετείχα στις προσπάθειες συγκρότησης ενός ανεξάρτητου κριτικού μαρξιστικού ρεύματος, διακριτού από τον «υπαρκτό σοσιαλισμό» της Λαoκρατικής Δημοκρατίας της Γερμανίας, που υπερασπιζόνταν το μικρό ΚΚ της Δυτικής Γερμανίας (DKP). Κατόπιν, εντάχθηκα στους Πράσινους.

 Πότε έγινε αυτό;

Από τα τέλη της δεκαετίας του 1970 υπήρχαν πρωτοβουλίες αριστερών για εκλογική κάθοδο, μεταξύ άλλων και διαμέσου του περιοδικού Prokla, στο οποίο συμμετείχα. Στις αρχές της δεκαετίας του 1980 πήρα μέρος στην προσπάθεια συγκρότησης ενός δημοκρατικού σοσιαλιστικού κόμματος που τελικά δεν ευοδώθηκε, οπότε, όπως και οι περισσότεροι από τους συμμετέχοντες, εντάχθηκα στους Πράσινους. Στο πλαίσιο εκείνου του εγχειρήματος συμμετείχα στην ίδρυση της μηνιαίας επιθεώρησης Moderne Zeit (Σύγχρονοι Καιροί), που κατόπιν έγινε το πολιτικό και θεωρητικό όργανο της αριστερής πτέρυγας των Πράσινων.

Μαρξισμός και κριτική σκέψη στη μεταπολεμική Γερμανία

Πώς βλέπεις το τοπίο της αριστερής και της ριζοσπαστικής σκέψης στη σημερινή Γερμανία;

Υπήρξε μια υποχώρηση που συνδέεται με την εκκαθάριση που υπέστησαν οι άνθρωποι της γενιάς μου που ήταν μαρξιστές στον ακαδημαϊκό χώρο και ολοκληρώθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Απέμειναν, παρ’ όλα, αυτά ορισμένοι θύλακες γύρω από ανθρώπους όπως ο Έλμαρ Αλτφάτερ και ο Γιόαχιμ Χιρς. Πάντως, παρατηρώ πρόσφατα μια ανανέωση του ενδιαφέροντος για τη ριζοσπαστική αριστερή σκέψη στους νεότερους.

Υπάρχει μια ζωντανή σκηνή συζήτησης στον χώρο του μαρξισμού και της ριζοσπαστικής θεωρίας, αλλά αυτό δεν φαίνεται να ασκεί κάποια επίδραση στον ακαδημαϊκό χώρο. Το 2010, για παράδειγμα, είχαμε στο Βερολίνο δύο συνέδρια για τον Μαρξ. Το ένα είχε οργανωθεί από τον Αξελ Χόνετ και είχε ακαδημαϊκό χαρακτήρα. Ήταν, ουσιαστικά, μια προσπάθεια διαμόρφωσης μιας θεωρητικής ατζέντας ικανής να αντιμετωπίσει το ανανεωμένο ενδιαφέρον για τον Μαρξ αυστηρά εντός του πανεπιστημιακού πλαισίου. Το άλλο συνέδριο, όπου προσκλήθηκαν και οι επιζώντες της παλαιότερης γενιάς μαρξιστών, ήταν το πρώτο της ετήσιας διοργάνωσης Marx is muss που έχουν αναλάβει νέοι ακτιβιστές του κόμματος της Αριστεράς (Die Linke).

Αυτή η διάσταση μεταξύ ακαδημαϊκού χώρου και πολιτικής έχει να κάνει με την κληρονομιά της «κριτικής θεωρίας», όπως την επεξεργάστηκε η Σχολή της Φρανκφούρτης;

Πρέπει, νομίζω, να διακρίνουμε τον Χάμπερμας από τον Χόνετ. Ο πρώτος είναι πολύ πιο αμφίσημος από τον δεύτερο, στον βαθμό που προσπάθησε να μεταγράψει την κριτική ορμή της φραγκφουρτιανής παράδοσης σε ένα σύγχρονο πλαίσιο φιλοσοφικών και κοινωνιολογικών αναζητήσεων. Τα αποτελέσματα δεν είναι βέβαια πάντα πειστικά, αλλά ο Χάμπερμας διατήρησε την πολιτική διάσταση που είχε η πρώτη σχολή της Φρανκφούρτης. Έκανε βέβαια μια στροφή προς την αμερικανική κοινωνιολογία και τη θεματολογία της επικοινωνιακής δράσης, αλλά δεν εγκατέλειψε εντελώς το κριτικό υπόστρωμα της σκέψης του.

Δεν θα έλεγα το ίδιο για τον Χόνετ. Εδώ έχουμε να κάνουμε με μια προσπάθεια ενσωμάτωσης της θεματολογίας και των αναζητήσεων που κομίζει αυτή η παράδοση σε μια διευρυμένη εκδοχή του ακαδημαϊκού mainstream. Ακόμη και όταν ασχολείται με θεματικές που υποβαθμίστηκαν από τον Χάμπερμας, όπως η εργασία, το κάνει από εντελώς σοσιαλδημοκρατική σκοπιά. Ο Χόνετ είναι μια σύγχρονη μορφή χεγκελιανού φιλόσοφου, που στέκεται στο πλευρό των κυρίαρχων δυνάμεων.

 Ωστόσο, σταθερή έγνοια της Σχολής της Φρανκφούρτης ήταν να κατακτήσει ηγεμονική –ίσως και μονοπωλιακή– θέση στην αριστερή πλευρά του ακαδημαϊκού χώρου, εμποδίζοντας έτσι την ανάπτυξη ανεξάρτητης μαρξιστικής σκέψης…

Το πρόβλημα είναι ότι μεγάλο μέρος της μαρξιστικής σκέψης στη δεκαετία του 40 ή του 50 τελούσε υπό την επήρεια του σταλινισμού. Αυτό διαμόρφωσε τον τρόπο σκέψης και την πρακτική του Αντόρνο και του Χορκχάϊμερ. Οπως ξέρεις ο τελευταίος ανάγκασε τον Χάμπερμας να φύγει από την Φρανκφούρτη και να κάνει την διδακτορική του διατριβή στο Μάρμπουργκ υπό την επίβλεψη του Βόλφγκανγκ Αμπεντροτ γιατί τον θεωρούσε πολύ αριστερό. Είναι μια συμπεριφορά που απεικονίζει αυτό που επισημαίνεις και την οποία αναπαρήγαγαν οι επόμενες γενιές της σχολής της Φρανκφούρτης ακόμη και έναντι των νέων ρευμάτων της μαρξιστικής σκέψης που άρχισαν να εμφανίζονται στη δεκαετία του 1960 και του 1970.

 Θα έλεγα ότι τρεις στάθηκαν οι κυριότεροι ανασχετικοί παράγοντες στην ανάπτυξη ανεξάρτητης μαρξιστικής σκεψης στη μεταπολεμική Γερμανία. Ο πρώτος είναι ο ρόλος της Σχολής της Φρανκφούρτης που προσπάθησε να μονοπωλήσει την κριτική σκέψη. Ο δεύτερος είναι ο τρόπος με τον οποίο αντέδρασαν σ’αυτό οι άνθρωποι του ΚΚ της Δυτικής Γερμανίας (DKP), και ο τρίτος φυσικά ο πόλεμος που διεξήγαγε η Δεξιά ενάντια σε οποιαδήποτε μορφή αριστερής σκέψης, ειδικότερα στο πανεπιστήμιο. Στη φιλοσοφία αυτός ο συνδυασμός δημιούργησε πραγματικά απαγορευτικούς όρους για την ανάπτυξη του μαρξισμού.

Μπορώ να δώσω το παράδειγμα του Ινστιτούτου Ψυχολογίας στο «Ελεύθερο Πανεπιστήμιο» του (Δυτικού τότε) Βερολίνου στη δεκαετία του 1970, όπου ήταν ενταγμένο και το τμήμα Φιλοσοφίας και Κοινωνικών Επιστημών στο οποίο δίδασκα. Αυτό το τμήμα, όπως και το Ινστιτούτο ως σύνολο, ήταν προϊόν μιας προσπάθειας σύγκλισης μεταξύ φιλοσοφίας και κοινωνικής θεωρίας, και συσπείρωνε κόσμο από όλες τα ρεύματα της κριτικής και ριζοσπαστικής σκέψης. Η Δεξιά κατέβαλε επί μία δεκαετία συστηματικές προσπάθειες να διαλύσει το τμήμα και το Ινστιτούτο και τελικά τα κατάφερε. Ξαναφτιάχτηκε λοιπόν ένα τμήμα φιλοσοφίας και ανθρωπιστικών σπουδών και απέσπασε τη φιλοσοφία από τις κοινωνικές επιστήμες και την ενέταξε σε ένα πολύ πιο συντηρητικό πεδίο.

Ο Αλτουσέρ στη Γερμανία

 Το όνομά σου στη Γερμανία συνδέεται άρρηκτα με τον Αλτουσέρ. Τον συνάντησες, μας είπες, για πρώτη φορά στο Παρίσι το 1976, επιστρέφοντας από την επαναστατημένη Πορτογαλία. Οι συζητήσεις σας είχαν λοιπόν περισσότερο πολιτική παρά θεωρητική διάσταση;

Και τα δύο. Ήμουν ήδη εξοικειωμένος με το έργο του Αλτουσέρ, αλλά δεν με συγκινούσε ιδιαίτερα ο δομισμός του. Με επηρέαζε η γερμανική, η δυτικοβερολινέζικη μάλιστα, προσέγγιση του έργου του Μαρξ και του μαρξισμού. Διαβάζαμε λοιπόν το Κεφάλαιο με έναν ανανεωμένο τρόπο, που είχε μεν μια σχέση με την αλτουσεριανή προσέγγιση, αλλά είχε μεγαλύτερη φιλολογική ακρίβεια και ιστορικό βάθος. Το μειονέκτημα ήταν φυσικά ότι δεν ήταν μια φιλοσοφικά ολοκληρωμένη προσέγγιση, κάτι που δημιούργησε προβλήματα στη συνέχεια.

Πάντως, η πολιτική συζήτηση με τον Αλτουσέρ άλλαξε τον τρόπο που έβλεπα τα κείμενά του της περιόδου 1965-1975. Με ορισμένους συναδέλφους από το «Ελεύθερο Πανεπιστήμιο» του Βερολίνου καταπιαστήκαμε στα τέλη της δεκαετίας του 1970 με ένα πόνημα που ονομάσαμε το «αφηρημένο βιβλίο». Ο ακριβής τίτλος του ήταν «Κοινωνική εμπειρία και επιστημονική μέθοδος», όμως δεν κυκλοφόρησε, γιατί ο εκδότης άλλαξε γνώμη εν τω μεταξύ.

Πάντως, ο Αλτουσέρ αποτέλεσε και αντικείμενο εκδοτικής ενασχόλησης σου, αφού ανέλαβες την επιμέλεια της έκδοσης των έργων του στα γερμανικά…

 Η πρόσληψη του Αλτουσέρ συνάντησε πολύ σοβαρά εμπόδια στη Γερμανία. Το πρώτο ήταν η στάση των Φραγκφουρτιανών, που επέμεναν ότι επρόκειτο για ένα είδος εκπροσώπου του θεωρητικού σταλινισμού, μπλοκάροντας κάθε σχετική πρωτοβουλία στον ακαδημαϊκό χώρο. Οι θεωρητικοί του ΚΚ τον έβλεπαν ως έναν αναθεωρητή του χειρίστου είδους. Οι σχετικά λίγες ανεξάρτητες φωνές που θα μπορούσαν να αναλάβουν μια σοβαρή συζήτηση, όπως η ομάδα του Projekt Klassenanalyse (Σχέδιο Ταξικής Ανάλυσης), δεν είχαν το αναγκαίο φιλοσοφικό υπόβαθρο για την κατανόηση της προσπάθειας του Αλτουσέρ και των συνεργατών του. Στην ουσία ήταν λιγοστοί όσοι ασχολήθηκαν, κυρίως ο ιστορικός Πέτερ Σέτλερ (Peter Schöttler) ο οποίος επιμελήθηκε την πρώτη έκδοση έργων του Αλτουσέρ στον εκδοτικό οίκο του Projekt Klassenanalyse.

Τη δεκαετία του 1980 ο Σέτλερ και εγώ ξεκινήσαμε μια έκδοση του συνόλου του μέχρι τότε δημοσιευμένου έργου του Αλτουσέρ, όπου κυκλοφόρησαν δύο τόμοι με δική μου επιμέλεια. Αλλά ο Σέτλερ, που έδινε τότε μάχη για να καταφέρει να ενταχθεί ως ιστορικός στον ακαδημαϊκό χώρο, δεν μπόρεσε να φέρει σε πέρας όσα είχε αναλάβει, και έτσι εκείνη η προσπάθεια σταμάτησε. Επιπλέον, μετά τον θάνατο του Αλτουσέρ, ο οποίος είχε άμεση επαφή μαζί μας, στηρίζοντας το εγχείρημα, τα πράγματα έγιναν πιο περίπλοκα από την άποψη των συγγραφικών δικαιωμάτων.

Διατήρησες την επαφή μαζί του κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας της ζωής του;

Τον συνάντησα δυο φορές το Παρίσι και το 1986 συμμετείχα στην πρωτοβουλία του για τη συγκρότηση ενός διεθνούς κινήματος για τη χειραφέτηση, που δεν ευοδώθηκε. Με αυτό τον στόχο είχε πάντως γράψει τις «Θέσεις του Ιούνη», ένα ανέκδοτο κείμενο, το οποίο οι δικαιούχοι δεν μου επέτρεψαν να δημοσιεύσω, αλλά στο οποίο είχα πρόσβαση και έχω δημοσιεύσει μια αναλυτική του περίληψη.

Αυτό το κείμενο ήταν η τελευταία συγκροτημένη παρέμβαση του Αλτουσέρ σε πολιτικά θέματα και αναδεικνύει την πολιτική διάσταση του «υλισμού του αστάθμητου», δηλαδή της ύσταστης φάσης της φιλοσοφίας του. Πρόκειται για μια προσπάθεια επεξεργασίας νέων και ευρύτερου χαρακτήρα θέσεων για την χειραφέτηση. Με την ευρεία έννοια εγγράφεται στη συνέχεια της μαρξιστικής παράδοσης και δεν εγκαταλείπει τον ριζοσπαστισμό της.

 Και η νέα εκδοτική προσπάθεια;

Ξεκίνησε πριν δυόμισι χρόνια και βασίστηκε στην ανανέωση του ενδιαφέροντος για το έργο του Αλτουσέρ σε διεθνές επίπεδο, ειδικότερα στον αγγλόφωνο χώρο και στις νεότερες γενιές. Έτσι, ανέλαβα μια νέα μετάφραση του Να διαβάσουμε το Κεφάλαιο (η προηγούμενη ήταν ιδιαίτερα προβληματική), την οποία ολοκληρώνω αυτήν την περίοδο. Επιμελήθηκα επίσης μια νέα έκδοση του Για τον Μαρξ, που κυκλοφόρησε το 2010 (η πρώτη πλήρης στα γερμανικά), καθώς και τη νέα έκδοση του «Ιδεολογία και ιδεολογικοί μηχανισμοί του κράτους», την οποία συμπλήρωσα με τη μετάφραση όλου του γαλλικού χειρόγραφου με τον τίτλο Για την αναπαραγωγή, από όπου ο Αλτουσέρ απέσπασε αυτό το κείμενο.

Η απήχηση αυτής της δουλειάς θα έλεγα ότι είναι υπαρκτή αλλά περιορισμένη: η νέα έκδοση του Για τον Μαρξ πούλησε 1100 αντίτυπα. Πάντως, χάρη στις νέες μεταφράσεις είναι ίσως η πρώτη φορά που υπάρχει άνετη πρόσβαση στο έργο του Αλτουσέρ στα γερμανικά.

Οικοσοσιαλισμός και ριζοσπαστική πολιτική

Έχω μπροστά μου το βιβλίο σου Radikale Philosophie (Ριζοσπαστική φιλοσοφία) που κυκλοφόρησε το 2009. Πώς θα όριζες τη σχέση αυτού του σχεδίου με τη μαρξιστική παράδοση και το έργο του ίδιου του Μαρξ;

Αυτή η φιλοσοφική επεξεργασία παίρνει πολλές θέσεις από τον μαρξισμό αλλά βασίζεται επίσης στη φεμινιστική θεωρία και την αντιιμπεριαλιστική-αντιαποικιακή σκέψη, τις οποίες ο μαρξισμός δεν αντιμετώπισε πάντα με τον πιο κατάλληλο τρόπο. Δεν πρόκειται λοιπόν για κάποιον «αποχαιρετισμό στον μαρξισμό», δεν είναι μια εκδοχή μεταμαρξισμού, αλλά δεν είναι απλώς μαρξισμός.

 Ο οικοσοσιαλισμός απετέλεσε βασικό νήμα της σκέψης, αλλά και της πολιτικής σου δράσης. Πολλά έχουν γραφτεί γι’ αυτή τη θεματική, τόσο από την άποψη της ανάλυσης του καπιταλισμού από ριζοσπαστική οικολογική σκοπιά όσο και από αυτήν της σχέσης του μαρξισμού με την προβληματική της οικολογίας. Ποιά είναι η ειδοποιός διαφορά της δικής σου προσέγγισης;

 Για μένα, αφετηρία είναι δυο έννοιες του Αλτουσέρ: η υλικότητα των πρακτικών και η ειδική πολλαπλότητα των αντιθέσεων, με τις σχέσεις επι- και υπο-καθορισμού που τις διέπουν. Αυτό μου επιτρέπει να δω τη σχέση μαρξισμού και οικολογίας ως άρθρωση διαφορετικών επιπέδων. Ο Τζον Μπέλαμυ Φόστερ, για παράδειγμα, έκανε πολύ αξιόλογη δουλειά και ανέσυρε την οικολογική διάσταση του μαρξικού έργου. Πολύ ωραία, αλλά δεν φαίνεται να έχει σκεφτεί ότι η μαρξική θεωρία του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής έχει κάποια όρια και ότι οι οικολογικές του ιδέες κινούνται σ’αυτά τα όρια ή ενδεχομένως βρίσκονται και πέρα απ’αυτά. Με άλλα λόγια, η αναγκαιότητα μιας ειδικής θεωρητικοποίησης των οικολογικών προβλημάτων προκύπτει από το γεγονός ότι αυτά δεν αποτελούν απλό υποσύνολο του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Αυτό είναι και το πρόβλημα που έχω με διάφορες προσπάθειες θεωρητικής αντιμετώπισης των οικολογικών θεμάτων απλώς μέσω της διεύρυνσης της μαρξιστικής προβληματικής.

Από πολιτική άποψη, θα έλεγα ότι ένα μόνο κίνημα κριτικής δεν είναι σε θέση να υπερβεί τις υπάρχουσες σχέσεις κυριαρχίας. Πρέπει να συγκροτηθεί μια συμμαχία από διαφορετικά κινήματα που αγωνίζονται ενάντια σε ειδικές σχέσεις κυριαρχίας. Βεβαίως, αυτά τα κινήματα πρέπει να κατακτήσουν την πολιτική τους ενότητα, χρειάζονται να οργανωθούν γι’ αυτό και η έννοια του κόμματος χρειάζεται καινούργιες επεξεργασίες.

Η αποχώρησή σου από τους Πράσινους το 2000 συνδέεται με την αυξανόμενη απομάκρυνση του Κόμματος από τις ριζοσπαστικές του καταβολές. Τι έφταιξε τελικά;

Νομίζω ότι, στη Γερμανία, η συζήτηση και αντιπαράθεση ανάμεσα στην αριστερή και τη δεξιά άποψη μέσα στο κόμμα, δηλαδή ανάμεσα στον οικοσοσιαλισμό και τον καπιταλιστικό εκσυγχρονισμό, επικαλύφθηκε από μια πολιτική κίνηση ορισμένων φίλων και πρώην συντρόφων μου, στην οποία συμμετείχα κι εγώ, γιατί δεν είχα συνειδητοποιήσει τις συνέπειές της. Αυτή η κίνηση μετέθεσε την όλη αντίθεση στη σύγκρουση μεταξύ «ρεαλιστών» και των «φούντις»[2]. Με αυτό τον τρόπο ο ριζοσπαστισμός ως τέτοιος αποκόπηκε από τα ζητήματα της υπέρβασης του καπιταλισμού και του ιμπεριαλισμού. Αυτό αποδυνάμωσε καίρια την αριστερή τάση των Πρασίνων. Της απέμεινε ήταν ένα είδος αναρχίζουσας διαμαρτυρίας ενάντια στις σχέσεις κυριαρχίας που απεδείχθη εντελώς αδιέξοδη από πολιτική άποψη, οδηγώντας την στην ενσωμάτωση ή την περιθωριοποίηση.

Αυτό που χρειάζεται σήμερα είναι η επανεπεξεργασία της σοσιαλιστικής, φεμινιστικής και αντιιμπεριαλιστικής διάστασης του χειραφετητικού σχεδίου, που να συμπεριλαμβάνει και το ζήτημα των πρώτων πρακτικών βημάτων που πρέπει να ακολουθηθούν. Η ριζοσπαστικότητα πρέπει να συνοδεύεται και από μια τέτοια θεώρηση των συγκεκριμένων βημάτων, αλλιώς παραμένει ένας παροδικός ενθουσιασμός.

 Το επόμενο διάστημα, στο φύλλο και στο μπλογκ, θα δημοσιεύσουμε, μεταφρασμένο στα ελληνικά, το κείμενο με το οποίο ο Φ. Ο. Βολφ συνοψίζει το ανέκδοτο κείμενο του Αλτουσέρ «Θέσεις του Απρίλη», στο οποίο αναφέρεται στη συνέντευξη.

 


[1] Απαγόρευση άσκησης επαγγέλματος: ψηφίστηκε το 1972 στη Δυτική Γερμανία και ισχύει μέχρι σήμερα. Η «Υπηρεσία Ασφαλείας για την Προστασία του Συντάγματος» εξέτασε εξονυχιστικά 3,5 εκατομμύρια ατομικές περιπτώσεις, κυρίως τη δεκαετία του 1970, παρακολουθώντας αδιάλειπτα όλες τις σφαίρες της ζωής, τους χώρους εργασίας, τις πολιτικές και οι προσωπικές σχέσεις. Ακολούθησαν 11.000 επίσημες διαδικασίες απαγόρευσης άσκησης επαγγέλματος, 2.200 πειθαρχικές διαδικασίες, 1.250 απορρίψεις και 265 απολύσεις. Η απαγόρευση αφορούσε όλο το δημόσιο, αλλά άγγιξε και τον ιδιωτικό τομέα, πλήττοντας κυρίως τους κομμουνιστές.

[2] Realos και Fundis: οι δύο πτέρυγες στο εσωτερικό των Γερμανών Πράσινων, με τους πρώτους να στοχεύουν σε συμμαχία σε όλα τα επίπεδα με τους σοσιαλδημοκράτες και τους δεύτερους να επιμένουν σε έναν πιο κινηματικό προσανατολισμό. Η συγκρότηση της κυβέρνησης Σοσιαλδημοκρατών και Πράσινων το 1998 σφραγίζει την οριστική επικράτηση των «ρεαλιστών», με ηγέτη τον Γιόσκα Φίσερ.

2 σκέψεις σχετικά με το “Ο μαρξισμός, ο Αλτουσέρ και ο οικοσοσιαλισμός

  1. Πίνγκμπακ: Ο μαρξισμός, ο Αλτουσέρ και ο οικοσοσιαλισμός » Politiko-Kafeneio.gr

  2. Μαρξιστική Ανάλυση των Κρίσεων

    Αιτια Καπιταλιστικής Κρίσης

Γράψτε απάντηση στο iakovos1000 Ακύρωση απάντησης

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s