Από τη Βεργίνα στην Αμφίπολη: Πρώτα ως τραγωδία, μετά ως φάρσα

Standard

του Γιάννη Χαμηλάκη

Mποστ, «Ο Μεγαλέξανδρος με την αδελφή του την Γοργώνα»

Mποστ, «Ο Μεγαλέξανδρος με την αδελφή του την Γοργώνα»

Αμφίπολη Σερρών, Αύγουστος 2013: Η «εθνική αρχαιολογία» σε νέες, ηρωικές περιπέτειες. Ή μήπως όχι και τόσο νέες; 1977-2013, σα να μην πέρασε μια μέρα. Ξανά ένας τύμβος, ένα «μοναδικό» ταφικό μνημείο (γνωστό στους αρχαιολόγους ήδη από τη δεκαετία του ’60), ξανά η βιαστική συσχέτιση με έναν «σημαντικό» νεκρό που εμμέσως πλην σαφώς κατονομάζεται, ξανά οι ομολογημένες ή κρυφές ελπίδες για μια συγκλονιστική αποκάλυψη, ξανά οι από Βορράν εχθροί –αντίπαλοι στη μάχη των συμβόλων– που καραδοκούν.

Παρά τις έστω και καθυστερημένες αντιδράσεις των ανασκαφέων και την ανακοίνωση του Υπουργείου Πολιτισμού που τονίζει πως, σ’ αυτό το στάδιο τουλάχιστον, «οποιαδήποτε ταύτιση με ιστορικά πρόσωπα στερείται επιστημονικής τεκμηρίωσης και είναι παρακινδυνευμένη», άλλη μια κάθοδος στον κόσμο των «επιφανών» νεκρών προετοιμάζεται· άραγε, άλλο ένα δράμα δημόσιας ονειρικής αρχαιολογίας βρίσκεται εν τη γενέσει; Πάντως η στιγμή της αποκάλυψης προετοιμάζεται με «γοργό ρυθμό γιατί [η ανασκαφή] γίνεται με σκαπτικά μηχανήματα και δεν απαιτεί τη γνωστή κοπιαστική αρχαιολογική λεπτολόγηση», όπως γράφτηκε — φράση που θα εξέπληττε τους περισσότερους φοιτητές αρχαιολογίας. Βέβαια, το δράμα της αποκάλυψης θα παιχτεί χωρίς τον εθνάρχη αυτή τη φορά, όμως κυβερνητικοί βουλευτές ήδη συρρέουν στη θέση και κάνουν παρεμβάσεις στον υπουργό Πολιτισμού (που και ο ίδιος επισκέφθηκε την ανασκαφή την περασμένη βδομάδα), ενώ ο Καραμανλής ο νεώτερος έχει, λέει, ένα χωραφάκι εκεί κοντά…

 Οι ταυτότητες παράγονται με την επιτελεστική ανάκληση του παρελθόντος, την αναφορά στη μνημονική εξουσία του, την επανάληψη, λέει η Μπάτλερ. Ο Αντώνης Ζώης στα 1987 σε μια συζήτηση με τον Μανόλη Ανδρόνικο στο Αντί (που απ’ ό,τι φαίνεται, θα μας είναι για πολύ καιρό ακόμα χρήσιμη) είχε μιλήσει για το «σύνδρομο της Βεργίνας». Η σύνδεση με τη Βεργίνα έγινε ήδη από τους ανασκαφείς, που δήλωσαν στις κάμερες πώς τέτοιος εντυπωσιακός περίβολος «στην Βεργίνα δεν υπάρχει».

Αλήθεια, όμως, γιατί τόσο μένος εναντίον των δημοσιογράφων και των ιστολογίων; Όταν το κοινό έχει εθιστεί σε εθνικούς αρχαιολογικούς μύθους, που εν μέρει παράγουν οι ίδιοι οι ειδικοί; Όταν έχει μάθει πως αρχαιολογία είναι κυρίως ο εντοπισμός, η τελετουργική και μυστηριακή αλλά πρωτίστως θεαματική αποκάλυψη «μοναδικών» και λαμπρών ανακτόρων και τάφων που κρύβουν αμύθητα χρυσά αντικείμενα αλλά και τα ιερά λείψανα επώνυμων προγόνων, βασιλέων και κοσμοκατακτητών, γιατί θα πρέπει να κατακεραυνώνεται όταν επιζητεί και ελπίζει σε μια ακόμα παράσταση του ίδιου έργου, παράσταση που ειδικά αυτή τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή έχει τόσο ανάγκη;

Μήπως τελικά δεν είναι η θρησκεία το όπιο του λαού, αλλά η «εθνική αρχαιολογία» ή, ακριβέστερα, η εκκοσμικευμένη θρησκεία της εθνικής αρχαιολογίας; Από την άλλη, τόσα κυβικά χώμα θα πρέπει τώρα να σκαφτούν, είναι εξάλλου εθνική απαίτηση. Μερικές δεκάδες άνθρωποι στην περιοχή θα βρουν τουλάχιστον δουλειά, έστω και περιστασιακή. Εκτός εάν, προς άγραν φτηνού εργατικού δυναμικού, επιστρατευτούν οικονομικοί μετανάστες από το Πακιστάν και την Ινδία. Ας σκάψουν λοιπόν αυτοί το ταφικό μνημείο, που, ποιος ξέρει, μπορεί και να σχετίζεται με τον «κατακτητή» των προγόνων τους.

Ο Γιάννης Χαμηλάκης διδάσκει αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο του Σαουθάμπτον

13 σκέψεις σχετικά με το “Από τη Βεργίνα στην Αμφίπολη: Πρώτα ως τραγωδία, μετά ως φάρσα

  1. Eνδιαφέρουσα η κριτική του καθηγητή Χαμηλάκη. Καταρρίπτει εθνικούς μύθους με κριτική δεινότητα. Ωστόσο γίνεται εκσκαφέας, σαν εκείνους που κατακρίνει, και ισοπεδώνει τα πάντα. Είναι δύσκολο να μη σκεφτεί ο καχύποπτος αναγνώστεις πως ο θεωρητικός Χαμηλάκης (που δεν έχει καμία ανασκαφή στο ενεργητικό του -λογικό τι ανασκαφή να κάνει στο Σαουθάμπτον;) έχει μια δόση μικρής χαιρεκακίας απέναντι στους πρακτικούς – πρακτικότατους αρχαιολόγους, που δεν όταν ακούν Μπάτλερ, φαντάζονται τον ήρωα από τον Μπάτμαν. Ωστόσο ας περιμένουμε κύριε Καθηγητά! Ας περιμένουμε!

    • Δεν συνηθίζουμε να απαντάμε στα σχόλια. Ο καθένας δικαιούται να σχολιάζει, να λέει την άποψή του, να ειρωνεύεται (ακόμα και με φτηνό τρόπο, λ.χ. «τι ανασκαφή να κάνει στο Σαουθάμπτον», Μπάτλερ-Μπάτμαν). Δικαίωμά του. Ωστόσο δεν δικαιούται να ψεύδεται. Γιατί είναι ψέμα να λέει ότι ο Γιάννης Χαμηλάκης δεν έχει καμία ανασκαφή στο ενεργητικό: έχει, και μάλιστα πολλές. Από τις πιο γνωστές, αυτές στον Πόρο και στην Κουτρουλού Μαγούλα της Φθιώτιδας. Αρκεί μια ολιγόλεπτη έρευνα στο google για του λόγου το ασφαλές.
      Στρατής Μπουρνάζος, από τα «Ενθέματα»

  2. Κι όμως συμφωνώ με τον προλαλήσαντα…επειδή ξέρουμε και το ανασκαφικό έργο του κου Χαμηλάκη, ίσως να μην είναι δόκιμο να κρίνει τους ανασκαφείς της αρχαιολογικής υπηρεσίας ( γιατί αυτό πραγματικά κάνει) που έχουν και πολύ μεγαλύτερη εμπειρία στο πεδίο από αυτόν…Αλλά το θέμα είναι μάλλον βαθύτερο και θα το θίξω… Αυτό με τον «αντιεπιστημονικό» τρόπο της ανασκαφής με εκσκαφείς το οποίο και τσαμπουνάνε διαρκώς τελευταία διάφοροι αειθαλείς «συνταξιούχοι» (ή λίγο πριν) του ΥΠΠΟ και Πανεπιστημιακοί που στην θητεία τους δεν έκαναν τίποτα το σοβαρό, ο κος Χαμηλάκης το ασπάζεται (ως άποψη από τα ακαδημαικο ΥΠΠΟ πηγαδάκια), αφού και ο ίδιος δεν έχει ακόμη αναλάβει την ευθύνη μιας σοβαρής ανασκαφής (αυτό προφανώς θέλει) και επομένως δεν μπορεί να κρίνει επί του θέματος. Όλοι αυτοί οι «συνταξιούχοι» που δεν θέλουν να εκτεθούν και βάζουν τον Χαμηλάκη να τα πει αυτά, πάντοτε έσκαβαν τους μακεδονικούς τύμβους με την παλαιότατη τεχνική του «σταυρού» και χρησιμοποιούσαν εκσκαφείς από την αρχή (ακόμα και ο Ανδρόνικος!). Αυτά λοιπόν που πετάνε κάποιες κυρίες και κύριοι αρχαιολόγοι στη Μακεδονία είναι μπαρούφες, αφού τους τύμβους τους έσκαβαν πάντοτε από την κορυφή και τους έκαναν πιάτο, απλά στην περίπτωση του τύμβου Καστά, όπως φαίνεται, αλλά δεν επισημαίνεται, από το τελευταίο άρθρο της Κοντράρου, ο Λαζαρίδης και η Κουκούλη «χάθηκαν» στην γιγάντια κλίμακα του τύμβου και κόμπλαραν με τους αρχαϊκούς τάφους που βρήκαν ενδιάμεσα και δεν σκέφτηκαν να κάνουν «κάτι άλλο», ακολουθώντας με σαφήνεια, ένα αντιεπιστημονικό, άλλα κατεστημένο πρωτόκολλο και μέθοδο. Βρέθηκε τώρα λοιπόν από την Περιστέρη που έσκαψε πολύ βαθιά στο πλάι (τυχαία?…δεν το ξέρω…), ένας λαμπρός περίβολος που συνδέεται με τον Λέοντα. Πήγα στα ΑΕΜΘ και τους άκουσα και γώ…αυτήν και έναν αρχιτέκτονα που έλεγε για το λιοντάρι… Θα πώ αλήθεια…ούτε στ’ όνειρό μας κε Χαμηλάκη δεν θα κάνουμε ποτέ τέτοια ανασκαφή…όσο ζούμε.
    Ένας συνάδελφος

  3. Και πάλι, είμαστε υποχρεωμένοι να επισημάνουμε ότι η ανωνυμία, καθώς η αναφορά σε κάποιους «συνταξιούχους» που βάζουν τον Χαμηλάκη να τα γράφει αυτά και κάνει αδύνατο τον διάλογο και είναι προσβλητική, αν μη τι άλλο, για έναν επιστήμονα με δημοσιεύσεις και διεθνές κύρος όπως ο Γ. Χαμηλάκης.
    Στρ. Μπουρνάζος

  4. Λυπάμαι για τα σχόλια. Μπορούμε να διαφωνούμε, αλλά δεν είναι ανάγκη να λέμε ψεύδη και να ισοπεδώνουμε τον «αντίπαλο». Ο Γιάννης Χαμηλάκης είναι ένας λαμπρός επιστήμονας, γνωστός για τα βιβλία και το ερευνητικό του έργο. Θα αρκούσε όσοι διαφωνούν να ασκούν κριτική στις απόψεις του. Διευκρινίζω ότι δεν γνωρίζω τον Γ.Χ., ούτε είμαι αρχαιολόγος (φιλόλογος είμαι), ωστόσο είναι κρίμα να γράφονται τέτοια πράγματα.

  5. Η αρχαιολογία στην Ελλάδα γίνεται επιλεκτικά και τυχαία: Ευρωπαϊκά Προγράμματα, Ταμεία Διαχείρισης Πιστώσεων Έργων ή με την ευκαιρία έργων τρίτων και όπως καταλαβαίνετε πίσω από κάθε τέτοιο έργο κρύβεται μία σκοπιμότητα και συχνά κάποιο όνομα οπωσδήποτε πολιτικώς ορθό. Δυστυχώς τα πράγματα χειροτερεύουν και τώρα πια, εκτός από τις επίσημες και καλότυχες ανασκαφές των πανεπιστημίων και των ξένων αρχαιολογικών σχολών, δεν υπάρχει μέλλον και διώκεται κάθε είδους επιστημονική δεοντολογία και μεθοδολογία. Το παράλογο που γέννησε την κρίση αλλά και γεννιέται από αυτήν καθημερινά θα μας δώσει πολλά παραδείγματα του συνδρόμου Βεργίνας και για όλα αυτά ο μόνος που δεν φταίει είναι ο Γ.Χ.

  6. Πίνγκμπακ: Από τη Βεργίνα στην Αμφίπολη: Πρώτα ως τραγωδία, μετά ως φάρσα | AntiChainLetter

  7. Το γεγονός ότι, ενώ ο ΓΧ άπτεται ευρύτερων ζητημάτων εθνικού φαντασιακού, αρχαιολογικής αφήγησης, και του πώς αυτά αποτυπώνονται στο δημόσιο λόγο του ποικίλα φορτισμένου ελληνικού παρόντος, αλλά όλοι επιλέγουν να του επιτεθούν για το ότι «κατηγόρησε συναδέλφους πως σκάβουν με μπουλντόζες» [sic], είναι, αν μη τι άλλο, ενδεικτικό των παθογενειών που θίγει ο συγγραφέας του άρθρου.

  8. Δεν πιστεύω ότι τα πράγματα είναι τόσο δραματικά όπως περιγράφονται ανωτέρω. Εγώ βεβαίως είμαι ένας απλός φοιτητής . Ωστόσο έτυχε να έχω κάποιες συνεργασίες με εφορείες αρχαιοτήτων. Η κριτική του κύριου Χαμηλάκη και οποιαδήποτε κριτική είναι πάντα ευπρόσδεκτη. Ωστόσο, δεν κατανοώ τον λόγο για τον οποίο δε θα πρέπει να χαιρόμαστε με ένα σημαντικό εύρημα ,είτε είναι ο τάφος του Μ. Αλεξάνδρου ή οποιουδήποτε άλλου. Βεβαίως ο καθένας χαίρεται και θεωρεί σημαντικά διαφορετικά ευρήματα. Αλλά ο πολύς κόσμος ενδιαφέρεται για πρόσωπα που συνδέονται με ιστορικά γεγονότα και όχι τόσο για την οικονομία της τελικής νεολιθικής, πράγμα λογικό για εμένα. Άλλοι θα χαίρονταν με την εύρεση του τάφου του Διογένη του κυνικού,γνωστού αναρχικού της αρχαιότητας και άλλοι με τον τάφο κάποιου οπλαρχηγού Αρβανίτη. Η πιθανή εύρεση τάφου κάποιου Μακεδόνα σε περίοδο, που η Μακεδονία συντέλεσε στη διάδοση του ελληνικού πνεύματος,και όχι μόνο δεν είναι ντροπή να προκαλεί θαυμασμό και ενδιαφέρον στον ελληνικό πληθυσμό. Όσον αφορά το βιαστικό της ανασκαφής αυτό μπορεί να οφείλεται σε πολλούς λόγους, όχι μόνο εθνικούς. Γενικά, η αποκάλυψη ενός τάφου για όσους έχουν δουλέψει σε νεκροταφείο πρέπει να γίνεται με συστηματικό τρόπο, αλλά και σχετικά ταχέως για πολλούς λόγους και κυρίως, λόγω του κινδύνου αρχαιοκαπηλίας. Αν κάποιος σκεφθεί να τον αφήσει για του χρόνου ή γενικά να τον αφήσει εκτεθειμένο για σημαντικό διάστημα, τότε ο κίνδυνος αυξάνεται, ενώ η λύση της περίφραξης και φύλαξης του κοστίζει ίσως περισσότερο από τις μπουλντόζες, αφήστε που η περίφραξη θα καταστραφεί για να ξανακτιστεί νέα. Όσον αφορά τις μπουλντόζες, δυστυχώς δεν είχα ποτέ την ευτυχία να σκάψω στη Β.Ελλάδα. Η γεωμορφολογία της είναι όμως σαφώς διαφορετική από την υπόλοιπη ηπειρωτική Ελλάδα και τα νησιά. Οι επιχώσεις πολλές φορές είναι κάποιων μέτρων, και εκεί πράγματι δεν υπάρχει λόγος να μη βάλεις μπουλντόζες εφόσον έχεις επιβεβαιώσει, μέσω γεωραντάρ ότι οι πιθανότητες για επιφανειακά ευρήματα είναι πολύ περιορισμένες. Βεβαίως δε γνωρίζω τη φύση της συγκεκριμένης θέσης οπότε δυσκολεύομαι να προβώ σε οποιαδήποτε ανασκαφική κριτική , ειδικά εγώ.

  9. Κύριε Μπουρνάζο,

    Επιτρέψτε μου να πω πως τα πράγματα δεν είναι άσπρο-μαύρο. Ο Μπάτλερ-Μπάτμαν ήταν ειρωνεία για τους ελληναράδες αρχαιολόγους που από θεωρία δεν έχουν ιδέα, σε αντίθεση με τον κ. Χαμηλάκη, ο οποίος είναι ένας σημαντικός καθηγητής της θεωρητικής αρχαιολογίας. Βρίσκετε από την άλλη φτηνό το σχόλιο μου «τι ανασκαφεί να κάνει στο Σαουθάμπτον;». Ρεαλιστικό ναι, κυνικό ναι, αλλά φτηνό γιατί; Κάνει ανασκαφές στο Σαουθάμπτον; Σε κάθε περίπτωση, αν όντως ο κ. Χαμηλάκης έχει ανασκαφικό έργο – αυτό δεν το γνώριζα – ζητώ συγγνώμη.

    Σε όλα τα άλλα εμμένω. Όσο και αν ο κ. Χαμηλάκης θέλει να ασκήσει κριτική στα ελληνικά κακώς κείμενα και τις επαρχιώτικες νοοτροπίες, δεν ξεφεύγει από τον κλασικό επαρχιωτισμό παλαιάς κοπής του «να ψοφήσει η κατσίκα του γείτονα».

    Γιατί τι αξία θα έχει το άρθρο αυτό στην περίπτωση που εκεί μέσα κάτι τι άξιο λόγου βρεθεί;

    Ευχαριστώ για τη φιλοξενία και
    πάλι συγγνώμη για την άγνοιά μου
    επί του ανασκαφικού έργου του κ. Χαμηλάκη.

    Γιάννης Μπάκας

  10. Πολλά θέματα αγγίζει ο Κ.Χαμηλάκης, ενδιαφέρον άρθρο, ευχαριστώ για την αναδημοσίευση. Να μαζευτούν κάμερες, υπουργοί και διασημότητες για μια θεαματίκη επίδειξη αρχαιολογικής ανακάλυψης σε ζωντανή μετάδοση. Και, με παύση και σιγή, για δραματικό εφφέ, θα ανασύρουν οι αρχαιολόγοι από το μνημείο ένα αρχαίο, σκονίσμενο και μοναδικό κιβώτιο μπύρα Βεργίνας. Δείτε Callenfels; Ολλανδός Αρχαιολόγος στην Ινδονησία για παρομοίο ανέκδοτο.

    Κωτσάκης γραφεί ένα ενδιαφέρον κεφάλαιο για την θεωρητική κληρονομιά της Ελληνικής Αρχαιολογίας. Πρόοδο στην αναθεώρηση των προσεγγίσεων στην επιστήμη.

    Αλέξανδρος

  11. Είδα με καθυστέρηση την ανταλλαγή και θα ήθελα κι εγώ να σχολιάσω τα σχόλια.
    Νομίζω και εγώ ότι η κουτσομπολίστικη και μικροπρεπής επιμονή του κ. Ι. Μπάκα είναι ενδεικτική της ακατανοησίας και του χάσματος που χωρίζει κάποιους Έλληνες αρχαιολόγους από μια πιο σύγχρονη προσέγγιση των ανθρωπιστικών επιστημών.
    Το άρθρο του κ. Χαμηλάκη δεν υποστηρίζει ότι αυτά που βρέθηκαν ή θα βρεθούν εδώ ή εκεί δεν θα είναι «αξιόλογα». Ό,τι βρίσκεται οπουδήποτε, αξιόλογο είναι.
    Ο Χαμηλάκης ασκεί -ευστοχότατη- κριτική στην ιδεολογική επένδυση και εκμετάλλευση των -όποιων- αρχαιολογικών ευρημάτων.
    Πρόκειται για δύο τελείως διαφορετικά ζητήματα.
    Ο τάφος της Βεργίνας, από την άποψη της αρχαιολογικής επιστήμης, ήταν ασφαλώς αξιόλογο εύρημα.
    Ωστόσο έτυχε, και τυγχάνει, σκανδαλώδους πολιτικής και ιδεολογικής εκμετάλλευσης.
    Το να το πούμε αυτό δεν σημαίνει ότι κρίνουμε μη αξιόλογη την ανασκαφή. Και το ένα συμβαίνει, και το άλλο.
    Αν λοιπόν βρεθεί «κάτι αξιόλογο» (με όποια κριτήρια και αν το κρίνουμε αυτό) στην ανασκαφή αυτή, θα πούμε ό,τι λέμε ήδη και τώρα. Δεν χρειάζεται να περιμένουμε τίποτε.

Γράψτε απάντηση στο westra Ακύρωση απάντησης

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s