Διατροφικά κάτοπτρα. Σε αναζήτηση της ποιότητας

Standard

της Ελένης Κοβάνη

H Ελένη Κοβάνη

H Ελένη Κοβάνη

H Ελένη Κοβάνη που μας αποχαιρέτισε στις 9 Αυγούστου, ήταν μια διαλεχτή φίλη, συντρόφισσα και επιστήμονας. Από τους Λαμπράκηδες μέχρι το ΚΚΕ εσωτερικού, την ΕΑΡ και τον ΣΥΡΙΖΑ, από την ΑΣΟΕΕ στη Ναντέρ και το Ινστιτούτο Αγρονομίας του Μονπελιέ μέχρι το Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών, η Ελένη ξεχώριζε για το ήθος, την επιστημοσύνη και το ουσιαστικό της έργο στους τομείς της αγροτικής κοινωνιολογίας, της πολιτισμικής οικολογίας, των δημόσιων χώρων και εν γένει του αγροτικού κόσμου. «Μικροκαμωμένη, αλλά θεόρατη· λιγομίλητη, αλλά ηχηρή και ρηξικέλευθη. Με μάτια φωτεινά αλλά και μελαγχολικά φώτιζε αόρατες πτυχές της σκέψης, οδηγώντας μας σε αόρατα μονοπάτια του ανθρώπινου πόνου», όπως είπε η Φραίη Καμούτση αποχαιρετώντας της (Εποχή, 1.9.2013).

Σήμερα, Κυριακή 15 του Σεπτέμβρη, στα Χώστια, το χωριό όπου γεννήθηκε και τόσο αγάπησε (στα δημοτικά και τα πολιτιστικά του οποίου είχε έντονη παρουσία) γίνεται το μνημόσυνο της Ελένης. Δημοσιεύουμε αποσπάσματα από το τελευταίο της κείμενο (ολόκληρο, στην ηλεκτρονική έκδοση της «Αυγής» και στο μπλογκ των «Ενθεμάτων»). Το κείμενο (με τίτλο «Διατροφικά κάτοπτρα. Σε αναζήτηση της ποιότητας»), δημοσιεύεται στον συλλογικό τόμο Περί εντοπιότητας και ιδιοτυπίας των τροφίμων. Μια εδαφική προσέγγιση της ανάπτυξης των αγροτικών περιοχών, επιμ. Θεοδοσία Ανθοπούλου, Παπαζήσης, Αθήνα 2013. Ευχαριστούμε θερμά τον εκδότη και την επιμελήτρια.

Στρ. Μπ.

Θεόφιλος, «Μέγα Αρτοποιείον Γεωργίου Παναγιώτη Κοντοφούρναρη», 1933

Θεόφιλος, «Μέγα Αρτοποιείον Γεωργίου Παναγιώτη Κοντοφούρναρη», 1933

Ces parfums riches et ce goût  multiple,

changés en signaux doux, se limiteraient-ils

à une suite de  propositions?…Monotones

les fruits et légumes, jusqu’ à l’indifférencié.

La nourriture, indiscernable, ne  se distingue

que sur l’étiquette, par le nom et par le prix.[1]

Michel Serres, Le cinq sen

Η πληθώρα των βιβλίων και των εντύπων- ημερήσιου και περιοδικού τύπου- καθώς και, σε ημερησία βάση, τηλεοπτικές εκπομπές με μαγειρικές συνταγές ελληνικές και ξένες, πολυποίκιλα εξεζητημένες ή μη, δημιουργούν την εντύπωση ενός  αόριστα αειφορικού μαγειρικού σύμπαντος ποτισμένου στα χρώματα, τις γεύσεις μιας άριστα ποιοτικά υγιεινής διατροφής. Θα ήταν μικρόψυχο να δούμε σε αυτόν τον γαστρονομικό πληθωρισμό απλώς τη διαφημιστική εμπορική σκοπιά που ξεγλιστρά στις πολύχρωμες  σελίδες και εικόνες των αντίστοιχα εκδόσεων και εκπομπών.

Θα λέγαμε ότι εν μέσω διατροφικής κρίσης, ποιοτικής και ποσοτικής, και δη σε παγκοσμιοποιημένο πλαίσιο, ο γαστρονομικός  πλούσιος και ευφάνταστος λόγος αποτελεί κατάθεση επιθυμίας αναζήτησης ποιότητας, με προσφυγή σε στιγμές άνθισης διατροφικών πολιτισμών – τοπικών, εθνικών, άλλων τόπων και λαών- αλλά και κατάθεση, μέσω νέων οιονεί γαστρονομικών πειραματισμών, επιθυμίας αναζωογόνησης της διατροφικής εν γένει κουλτούρας.

Η αναζήτηση διατροφικής ποιότητας εκφράζεται και από το μεγάλο αριθμό μελετών γύρω από την ιστορία της διατροφής, της γαστρονομίας και της γεύσης σε διάφορους πολιτισμούς. Σημαντικές επίσης είναι και οι εργασίες που με αφορμή τους κανονισμούς της Ε.Ε για προϊόντα με ετικέτα προέλευσης, προσπαθούν να καταγράψουν κατά ευρωπαϊκές περιοχές παραγωγές και προϊόντα, με παράδοση και ιστορία ως προς συγκεκριμένα πλεονεκτήματα οικοσυστήματος, σε συνάφεια με τεχνικές παραγωγής και μεταποίησης.

Πολλές οι απορίες ενόψει της διατροφικής κρίσης. Τα ΜΜΕ σε όλο τον κόσμο εικονογράφησαν και στη φετινή Παγκόσμια Ημέρα Διατροφής (16 Οκτωβρίου 2011) πλευρές του διττού χαρακτήρα – ποιοτικού και ποσοτικού – της κρίσης αυτής. Τρομάζουν τα στοιχεία του FAO: κάθε πέντε δευτερόλεπτα, ένα παιδί κάτω των δέκα χρονών πεθαίνει από πείνα σε κάποιο μέρος του κόσμου. Η έλλειψη τροφής θανατώνει καθημερινά 25.000 άτομα στον πλανήτη και 9 εκατομμύρια τον χρόνο. (Wieviorka, 2009,12). Εκτιμάται συνάμα ότι 1,9 δισ. εκτάρια γης και 2,6 δισ. άτομα είναι άμεσα θύματα της βιομηχανοποιημένης γεωργίας και της εξ αυτής δεινοπάθειας των φυσικών πηγών. (Μorin, 2011, 213). Η κακή δε διατροφή  ποσοτικά αγγίζει και τον ανεπτυγμένο κόσμο πολύτροπα. Οι ανησυχίες ωστόσο σχετικά με αυτή τη διατροφή εστιάζονται, σε ευρωπαϊκό πλαίσιο, στο πρόβλημα κυρίως της παχυσαρκίας και δη της παιδικής με τα αντίστοιχα υψηλά ποσοστά ασθενειών –χοληστερίνης, διαβήτη– ένεκα της κατανάλωσης ποικίλων σνακ, διατροφής σε φαστ φουντ κτλ.

Είναι σημαντικό ότι από τις σύγχρονες ιστορικές μελέτες για τη διατροφή και τη γεύση συνάγεται ότι η ποιότητα αυθεντικής και δη κατά γεωγραφικό χώρο τροφής ήταν το σταθερό ζητούμενο κάθε διατροφικού πολιτισμού[2]. Αναμφίβολα, υπάρχει διαφοροποίηση στην φύση της αναζήτησης της διατροφικής ποιότητας του χθες, στο πλαίσιο των προβιομηχανικών χωρών, από την αντίστοιχη αναζήτηση του σήμερα. Μπορεί από εδώ να επισημανθεί ότι αυτή η διαφοροποίηση ανάγεται, φυσικά, στον τρόπο αντιμετώπισης του χρόνου καλλιέργειας, παραγωγής και αναπαραγωγής των φυσικών ειδών. Οποιαδήποτε διατροφική και γαστρονομική μελέτη σε προβιομηχανικό πλαίσιο και ανεξαρτήτως γεωγραφικού πλαισίου δύναται να παράσχει στοιχεία επ’ αυτού του θέματος. Η συμβολική δε σκέψη κάθε πολιτιστικής παράδοσης για τον αναγκαίο χρόνο και την ώρα ωρίμανσης των καρπών της γης αποτελεί εσαεί πηγή διδαχών. Θα παρουσιάσουμε, στο πλαίσιο της παρούσας εργασίας, ορισμένα στοιχεία αναφορικά με το πώς στην δική μας παράδοση της περί ης ο λόγος σκέψης ο χρόνος αυτός εικονογραφήθηκε. Θα εξετάσουμε στη συνέχεια αν όντως υπάρχουν πειστικοί τρόποι εξασφάλισης σήμερα διατροφικών υγιεινών προτύπων τέτοιων που να απαντούν στο διττό προαναφερόμενο χαρακτήρα της σημερινής διατροφικής κρίσης.

 

Καρποί και καιρικότητα

 Το μέλλον των εθνών εξαρτάται από

τον  τρόπο διατροφής τους

Brilllat Savarin

 

Πολλές σύγχρονες μελέτες ανθρωπολογικού και ιστορικού χαρακτήρα σχετικά με την ιστορία της διατροφής και της γεύσης στην ευρωπαϊκή παράδοση έχουν ως αρχική αναφορά τις ευωδιαστές οσμές των καλοψημένων κρεάτων που εξυμνεί ο Όμηρος, προς δύναμη και τέρψη των ηρώων του Τρωικού Πολέμου. Αναφορά γίνεται επίσης  στους ευωδιαστούς καρπούς των κήπων καταρχάς των Φαιάκων∙ και, φυσικά ζητούνται στοιχεία στις εικόνες των αρχαίων συμποσίων. Αλλά, όπως σημειώνει ο Πλούταρχος (50-120 μ.Χ.) στα δικά του Συμποσιακά, στα σωκρατικά συμπόσια ο Πλάτων και ο Ξενοφών κατέγραψαν τις φιλοσοφικές συζητήσεις που συνδύαζαν το παιγνίδι και τη σοβαρότητα και άφησαν υποδείγματα όχι μόνον για να συζητούν οι άνθρωποι μεταξύ τους στα συμπόσια «αλλά και μεμνήσθαι των λαληθέντων». Αντίθετα οι ηδονές εκ των ποτών και των φαγητών εθεωρείτο ότι αφήνουν αναμνήσεις ταπεινές. Και καταλήγει ο Πλούταρχος: «Νυν δ’ εκείνα μεν ουδέποτε, καίπερ ως εικός εκ παρασκευής γενόμενα και δαπάνης, λόγου τινός ηξιώθη». Έτσι  δηλαδή όπως έχουν τα πράγματα εκείνα –φαγητά, γλυκά και επιδόρπια  “δεν αξιώθηκαν ποτέ να αποτελέσουν θέμα αναφοράς” (6. 686). Αυτό το τεράστιο λοιπόν κενό περί όψων, πεμμάτων και τραγημάτων των σωκρατικών συμποσίων θα το καλύψει ο Αθήναιος (170-230 μ.Χ.) με τα 15 βιβλία των Δειπνοσοφιστών (1997-1998).

Αλλά πριν προχωρήσουμε, να σημειώσουμε ότι οι σύγχρονες μελέτες της ιστορίας της διατροφής αφήνουν στη σκιά ό,τι προηγήθηκε και της επικής ποίησης: δηλαδή τα έργα που μιλούν παιδαγωγικά στον άνθρωπο για το χρόνο δόμησης της ουσίας των καρπών, για το ασύλληπτο των χρωματικών και αρωματικών ουσιών τους. Πρόκειται για την αρχετυπική εξύμνηση από τους ομηρικούς και ορφικούς ύμνους αλλά και από την ησιόδεια και πινδαρική ποίηση, της πρωταρχική ιδιότητας των δυνάμεων που δίνουν τους καρπούς στην ακριβή τους ώρα. Έχουμε εξετάσει αλλού αυτή την λειτουργία των Ωρών- την ευθύνη τους ως υποστάσεων του χρόνου, για το χρώμα και το άρωμα της κάθε ανθοφορίας και καρποφορίας, ως δυνάμεων επίσης στην προκλασική εποχή της φυσικής και κοινωνικής τάξης πραγμάτων (2002, 2006). Υπενθυμίζουμε ότι είναι η ίδια η Δίκη ως Ώρα που στην καρδιά της Τραγωδίας τελεί σε ενδελεχή πάλη με την Ύβρη, τα ξεσπάσματα της οποίας συμβολίζονται με γκρίζες σκηνές αφορίας και καταστροφής. Η νίκη της Δίκης επί της τελευταίας εκδηλώνεται μόνιμα στον τραγικό λόγο με τη λαμπρότητα της ανθοφορίας. 

Με αφετηρία το σωκρατικό εγκώμιο της γεωργίας, μπορεί  να εικονισθεί ο ρόλος της Δίκης, αν αναλογισθεί κανείς το χρόνο που κυλά και τον καιρό που κάνει –τον καιρό έτσι υπό την διττή έννοια– μεταξύ της αρχής και του τέλους μιας καλλιέργειας[3]. Σε αυτό το διάστημα  –σε αυτόν το καιρό από μετεωρολογική  και χρονική  έννοια- ο καρπός ωριμάζει, ενώ ό,τι απαιτεί αυτή η ωρίμανση –επιμελή εργασία, καρτερικότητα, επιμονή, πρόβλεψη και επαγρύπνηση– συνιστά ένα σύνολο ηθικών αξιών. Ο μόχθος στο διάστημα του διττού αυτού καιρού αποκρυσταλλώνεται εν είδει δωρεάς, θα έλεγε κανείς, στον ώριμο καρπό, στη θρεπτικά αρωματική γευστικότητά του. Δωρεά και ανταμοιβή τόσο λατρεμένη και υμνημένη σε όλους τους λαούς και πολιτισμούς,  από κάθε μορφή τέχνης λόγιας και λαϊκής.

Ανοίγοντας μια παρένθεση θα λέγαμε ότι παρουσιάζει ενδιαφέρον η προσέγγιση του τοπίου της καλλιέργειας καρπών υπό το φως της φαινομενολογίας του τρισδιάστατου χρόνου στον ορίζοντα του κύκλου των εποχών. Να υπογραμμιστεί έτσι η έννοια της χαϊντεγγεριανής χρονικότητας που χρονίζειπου φέρνει καρπούς – σύμφωνα με το βασικό ρόλο που παίζει στο Είναι και χρόνος η ετυμολογική συνάφεια του ρήματος zeitigen (παράγω, φέρω ως αποτέλεσμα) με τη λέξη Zeit: χρόνος. Το πώς η χρονικότητα ως εκστατικά ορίζουσα φέρνει ως καρπό κάτι σαν  τον κοσμοχρόνο (1985,431) [4].

Να υποθέσουμε ότι αυτός ο διττός καιρός και η αντίστοιχη διττή υπόσταση της Δίκης διεκδικεί μια θέση στο πλαίσιο της Φιλοσοφίας της Καιρικότητας, ιδίως σχετικά με την πρόσληψη της δυναμικότητας της συνείδησης: Δυναμικότητας που αντανακλάται στον τρόπο με τον οποίον η συνείδηση είναι κάθε φορά σε θέση να επέμβει επί της χρονικότητας .

«Επάνω στο στατικό σύστημα των χρονικών κατηγοριών του “πριν” και του “μετά”», σημειώνει ο Ε. Μουτσόπουλος, «η συνείδηση είναι σε θέση να προσαρμόσει ένα δυναμικό σύστημα καιρικών κατηγοριών που εκφράζονται αντιστοίχως ως κατηγορίες του “ούπω”| και του “ουκέτι”, ένα σύστημα δηλαδή που αποσκοπεί στην αναδόμηση της δομής του χρόνου, με το να χρωματίζει θετικά ή αρνητικά, δηλαδή με αναζήτηση ή με απώθηση, με προσμονή ή με νοσταλγία, τα τμήματα που υποτίθεται πως τον συνθέτουν. Η διαδικασία αυτή είναι δυνατόν να ονομασθεί καιρική αναγωγή» (1984, 44).

Θα ήταν μπορετό έτσι για το τοπίο, όπου ωριμάζουν οι καρποί και σε οιονεί αρχετυπική μορφή μεστώνουν οι ηθικές αξίες, να διασαφηνισθεί η δυναμική του γεγονότος ότι «το επερχόμενον που καθίσταται παρόν είναι δυνατόν να το ονομάσουμε παρόν κατά πρόληψιν∙ το ίδιο, και το απώτερο παρωχημένο, παρόν αναδρομικό». Για το πώς εντέλει αυτή η παροντοποίηση του τρισδιάστατου χρόνου μπορεί να ρίξει φως στις βαθύτερες συνέπειες της αγνόησης του διττού καιρού της καρπικής ωρίμανσης[5].

                                                            ***

Μιας τέτοιας ωρίμανσης τo «αγλαόκαρπον μηλέας», όπως τονίζει στα Συμποσιακά του ο Πλούταρχος, αγγίζει όλες τις αισθήσεις : «και γαρ την ψαύσιν έχει καθάριον, ώστε μη μολύνειν αλλ’ ευωδίας αναπιμπλάναι τον απτόμενον, και την γεύσιν ηδείαν, οσφραίνεσθαί τε και ιδείν επιτερπέστατόν εστι∙ διό και πάσας ομού τι τας αισθήσεις προσαγόμενον εικότως επαινείσθαι». («διότι και όταν το πιάνεις είναι καθαρό, ώστε να μη λερώνει αλλά να γεμίζει ευωδία όποιον το αγγίζει, και στη γεύση είναι ευχάριστο, αλλά και στη μυρωδιά και στην όψη είναι πραγματικά απολαυστικότατο. Για τούτο, εφόσον απευθύνεται κατά κάποιο τρόπο σε όλες τις αισθήσεις ταυτόχρονα, είναι φυσικό να επαινείται.» (Ηθικά, 17.2, Η).

Η κατάλληλη ώρα για το προϊόν αποτελεί μόνιμη φροντίδα και στους Δειπνοσοφιστές του Αθήναιου. «Το δε ληφθέν καθ’ώραν αποδίδωσι την χάριν»∙ ήτοι ‘εκείνο που τρώγεται στην κατάλληλη εποχή δίνει ευχαρίστηση.» (3.153).

Είναι σκόπιμο να σταθούμε λίγο στο έργο αυτό του Αθήναιου επειδή το υλικό του για τη πολυσημία της διατροφής καλύπτει περίοδο χιλίων ετών από την ομηρική περίοδο έως το 2ο αι. μ.Χ. Πρόκειται για σημαντική πηγή κατανόησης της ιστορίας του διατροφικού μας πολιτισμού και της σημερινής της κατάληξης. Και τούτο διότι με κεντρικό άξονα τα δείπνα, ο Αθήναιος εμπλουτίζει το συμπόσιό του– τη διήγησή του στον Τιμοκράτη– με πλήθος αποσπασμάτων από χαμένες κωμωδίες –και της μέσης και της νεότερης φάσης της– ποιητικά και ιστορικά έργα, ιατρικά κείμενα, αγρονομικά εγχειρίδια, οδηγούς μαγειρικής με πληροφορίες συνάμα για τους συγγραφείς των βιβλίων[6]. Κάθε συμπότης με τη χαρά της βεβαιότητας του κύκλου των εποχών δίνει τη δική του άποψη ή ό,τι γνωρίζει για τα κατά γεωγραφικές περιοχές προϊόντα, για το: σίλφιο, το κάρδαμο, τις σταφίδες και τα σύκα∙ για τα δημητριακά, τα οπωρικά και τον οίνο κατά ποικιλίες∙ για τις αίγες, τα βοοειδή , τα πουλερικά, ως και τα πλείστα είδη  ψαριών κατά νησί, ποταμό, λίμνη και ακτή.

Το φαγητό και οι μάγειροί που τα κατασκευάζουν γίνονται πρωταγωνιστές επί σκηνής πολλών θεατρικών κωμωδιών, ενώ η σάτιρα για την απληστία, την αδηφαγία και την πολυφαγία δε χαρίζεται σε κανένα πρόσωπο όσο σημαντικό κι αν είναι. Το συνταίριασμα έτσι ταπεινών θεμάτων με λόγο παιδαγωγικό είναι πάντα παρόν.

«Αρετά πολύμοχθε γένει βροτείω» (Αρετή που με κόπο πολύ σ’ αποκτούν οι άνθρωποι, 15,696).

Οι Δειπνοσοφιστές μας θυμίζουν πόσο παμπάλαια είναι η επιθυμία αναζήτησης ποιοτικής τροφής και δή κατά γεωγραφικό χώρο. Ο Απίκιος από την Καμπανία έπλευσε μέχρι τη Λιβύη για να προμηθευτεί τας καλλίστας καρίδας (γαρίδες)[7].  Προφανώς δεν είχε ο καθένας την τύχη του πλουσιότατου τρυφητή για παρόμοια ταξίδια γευστικής ικανοποίησης. Όμως με το να υπάρχουν οι όροι να γίνονται τα προϊόντα διατροφή –υλική και πνευματική- μαρτυρεί όψεις διατροφικού πολιτισμού, στις περιόδους, βέβαια, όπου λιμοί και φυσικές καταστροφές δεν απειλούν, αφήνοντας έτσι τις ανθρώπινες φωνές να εκφράσουν την απόλαυση των γεύσεων και την χαρά της γύρω από το τραπέζι συντροφιάς. Ο χαριτολόγος, για παράδειγμα, Αντιφάνης δίνει σε στίχους ό,τι στην ώρα τους βγάζει κάθε πόλη σε προϊόντα, αλλά και τι διαθέτει από επαγγέλματα ή και κουσούρια.

 

Εξ Ηλίδος μάγειρος , εις Άργους λέβης /

Φλάσιος οίνος, εκ Κορίνθου στρώματα

Ιχθύς Σικυώνος, Αιγίων αυλήτριδες /

Τύρος σικελικός, μύρος εξ Αθηνών’

Εγχέλεις  βοιώτιαι.

Αθήναιος, «Δειπνοσοφιστές», Ι.49

 

Και μεταξύ της παράθεσης μαγειρικών συνταγών, ονομάτων ξακουστών μαγείρων, ή της απαρίθμησης των 70 ειδών άρτων και πλείστων λαχταριστών παρασκευασμάτων, οι Δειπνοσοφιστές δε παραλείπουν, επαναλαμβάνουμε, να τονίζουν πάντα τη σπουδαιότητα των Συμποσίων για την ψυχική αγωγή των πολιτών. Το θέμα της αρμονίας είναι βασικό αυτής της αγωγής και η μουσική δεν εισήλθε στις εστιάσεις για επιπόλαιη απόλαυση –«ουχ ηδονής χάριν επιπολαίου»–αλλά χάριν πνευματικής ανατάσεως .

Όλοι οι πολιτισμοί από τις απαρχές έχουν αριστουργηματικά κείμενα για τη διατροφή. Να αναφέρουμε τουλάχιστον την ιδέα της αρχαίας κινέζικης παράδοσης για το κοινό μεταξύ μάγειρα κα ηγεμόνα. Η ικανότητα όσφρησης των γεγονότων στην καθημερινή ζωή των πολιτών, των βασάνων και των ελπίδων τους, είναι τόσο αναγκαία στον δίκαιο ηγεμόνα, τον προικισμένο με την αίσθηση της Δικαιοσύνης, όσο και η λεπτή όσφρηση στον μάγειρα, ώστε να κατανοεί τούτος τις γεύσεις και να τις συνδυάσει με επιτυχία (Waley-Cohen, 2009).

Από το σύνολο των μελετών διατροφικής, γαστρονομικής και γευστικής ιστορίας σε ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο αποδεικνύεται ότι από την αρχαιότητα ως την παραμονή της βιομηχανικής γεωργίας, σε όλη αυτή την  καθ’ ημάς μακρά διάρκεια της  κατά Δήμητρα γεωργίας[8] υπάρχει ένας κοινός παρονομαστής του διατροφικού σύμπαντος κάθε γεωγραφικού χώρου. Πρόκειται για την οιονεί βεβαιότητα σύμφωνα με την οποία ό,τι η γη έδινε ως προϊόν από ποιοτική πλευρά , ό,τι δηλαδή είχε δοκιμαστεί ως φυσική ιδιότητα του κάθε φυτού και καρπού, μέσα από το πολύχρονο παιγνίδι γνωριμίας ανθρώπου και φυτικού είδους, αυτή η βεβαιότητα μετουσιωμένη σε αίσθηση ασφάλειας συνόδευσε αδιάλειπτα την εν λόγω μακρά διάρκεια. Το αυτό ισχύει για την περίπτωση των ειδών του ζωικού βασιλείου και για όσα εξ’ αυτών ορίσθηκαν σε κάθε πολιτισμό ίδιοι κανόνες κατανάλωσής τους. Τα παραπάνω προφανώς σε ημέρες και εποχές που οι σοδειές και οι εν γένει τροφοδότες φυσικές πηγές δεν είχαν πληγεί από κάποια θεομηνία φυσική ή ανθρώπινη καταστροφή. Έτσι, παρά το απρόβλεπτο του καιρού, το άστατο των μετεωρολογικών συνθηκών και παρά τους αιφνιδιασμούς εκ κοινωνικών καταστάσεων και ιστορικών περιπετειών, υπήρχε πάντα το αίσθημα βεβαιότητας ότι μετά την όποιας φύσεως καταιγίδα η γη, επιμελούμενη, πρώτη αυτή άνοιγε γενναιόδωρα το δρόμο της επιστροφής σε χρόνους και τόνους ρυθμών τάξης. Η καλύτερη έκφραση αυτής της βεβαιότητας είναι η τέχνη στο προβιομηχανικό σύμπαν σε όλες της τις μορφές όχι μόνον για το σύνολο των αγροτικών εργασιών, των προϊόντων της γης και της γύρω από το τραπέζι ευλογημένης στιγμής, αλλά και για τις ταπεινές κινήσεις που απαιτούν τα τροφικά παρασκευάσματα. Και σχετικά με το τελευταίο, ας σταθούμε σε ένα μόνον, από τη δική μας παράδοση, παράδειγμα: Από το πήλινο ειδώλιο της εποχής του χαλκού (στις Μυκήνες) με τη γυναίκα που ετοιμάζεται να ψήσει ένα καρβέλι ψωμί ως το ζύμωμα και το φούρνισμα του ψωμιού του Θεόφιλου στο Μέγα Αρτοποιείον[9].

 

Αναζήτηση διεξόδων

Ο μεν άρτος ηδύς,

το δε φενακίζειν προσόν

έμβαμμα τοις άρτοις πονηρόν γίνεται[10]

Αθήναιος, «Δειπνοσοφιστές»

 

Η βιομηχανική εποχή μας εισάγει σε νέα φάση αναζήτησης της διατροφικής ποιότητας. Με τη μαζική βασικά χημική γεωργία ο καρπός και το κάθε γεωργικό προϊόν γίνεται κομιστής κάτι επιστημονικά καινούργιου και θεωρητικά αναντίρρητα «ευεργετικού». Τούτο το επιστημονικά καινό επενδύεται διττά: με το όραμα κερδών μέσω της μεγιστοποίησης της παραγωγικότητας και με την, επί το ανθρωπιστικότερον, φιλοδοξία θρέψης περισσότερων πεινασμένων στομάτων. Ενσαρκωμένο δε στο σώμα του καρπού πιστεύτηκε ότι θα ήταν αόρατο, διακριτικό και εμφανέστατα σωτήριο.

Η έκπληξη από την κατάληξη  της εν λόγω ενσάρκωσης έγινε βίωμα καθημερινό ∙ με τις ταπεινές αισθήσεις της γεύσης και της όσφρησης να αναρωτιούνται και να απορούν. Ο καρπός εν ολίγοις ο θρεμμένος και ποτισμένος με χημικά προκαλεί φόβο και αίσθηση κινδύνου. Και ο φόβος αυτός σήμανε την έναρξη της μοντέρνας φάσης αναζήτησης προϊόντος ποιότητας, τροφίμων και παρασκευασμάτων με, ει δυνατόν, μηδενική ή την ελάχιστη δυνατή ποσότητα χημικών ή όποιων άλλων επιβλαβών ουσιών[11].

Η δε διατροφική κρίση του 2008 κατέδειξε κατά δραματικό, για άλλη μια φορά, τρόπο τα αδιέξοδα της εντατικής γεωργίας και της βιομηχανοποιημένης κτηνοτροφίας. Πέραν των καταστροφικών εντατικών μονοκαλλιεργειών για τις χώρες του Νότου, με την ξέφρενη υποβάθμιση φυσικών πηγών και την όλο και μεγαλύτερη ένδεια και τον αποκλεισμό εκατομμυρίων οικογενειών μικρών χωρικών, πέραν επίσης των γνωστών ανά την υφήλιο θεμάτων, της υποβάθμισης εδαφών, της ρύπανσης υδάτων, της μείωσης της βιοποικιλότητας κτλ, άλλο νέο πρόβλημα, άμεσα συνδεδεμένο με την διατροφική και περιβαλλοντική κρίση θα θέσει επί τάπητος κάποιο ζήτημα γνωστό αλλά αποσιωπημένο. Τη μεταφορά, οδική και αεροπορική, από της πολυεθνικές εταιρίες προϊόντων από μία ήπειρο στην άλλη με μεγάλη κατανάλωση ενέργειας και αντίστοιχα μεγάλη εκπομπή CO2. Όπως παρατηρεί ο Μ. Calame, πρόκειται «για εκείνη την πλανητική οικονομία υπαγορευόμενη αποκλειστικά από το κέρδος, όπου οι πλουτισμοί παράγουν καινούργιες φτώχιες και νέες προλεταριοποιήσεις∙ όπου οι οικονομικές και τεχνικές πρόοδοι παράγουν καινούργιες μορφές ηθικής και ψυχικής καταπίεσης∙ όπου χάνουμε σε ποιότητα αυτό που κερδίζουμε σε ποσότητα∙ όπου ένας επί μέρους οικονομικός ορθολογισμός προκαλεί έναν ολικά σφαιρικό ανορθολογισμό».[12]

Είναι επίσης γνωστό ότι οι προβληματισμοί αλλά και αντίστοιχες πρωτοβουλίες για άλλης μορφής ανάπτυξης της γεωργίας έχουν εκφραστεί τουλάχιστον στην Ευρώπη με ποικίλους τρόπους ήδη από τη δεκαετία ’70 .

Θα λέγαμε ότι η πλέον δυναμική και εντυπωσιακή πρωτοβουλία σημειώθηκε με το φαινόμενο των νέων αγροτών (neo-ruraux), κυρίως νέων ατόμων που εγκαταλείπουν αστικά κέντρα για εγκατάσταση στην ύπαιθρο και απασχόληση στον πρωτογενή τομέα. Εργασίες, όπως αυτή η πρόσφατη του Dupin (2011) Voyages en  France, δίνουν σαφή εικόνα, ακόμα και από απλή δημοσιογραφική ματιά, της σημασίας αυτών των πρωτοβουλιών στα αδιέξοδα της κρίσης. Θα ισχυριζότανε κανείς ότι στο πλαίσιο της Ε.E., η πλέον σημαντική αναθεώρηση της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής μπορεί να θεωρηθεί αυτή που ανέσυρε από τη λησμονιά τις λειτουργίες των αγροτών ως παραγωγών προϊόντων ποιότητας και ως διαχειριστών και προστατών του περιβάλλοντος. Τούτες τιςλειτουργίες, τις οποίες η ΚΑΠ βάπτισε παραδόξως με το όνομα «νέες λειτουργίες των αγροτών», τις προόρισε κυρίως για τις «προβληματικές», «μειονεκτικές» περιοχές των ευρωπαϊκών χωρών, εκεί δηλαδή που η ερήμωση απειλούσε να αφανίσει και το τελευταίο ίχνος οικονομικού, κοινωνικού ιστού. Πολυλειτουργικότητα του αγροτικού χώρου, πολυαπασχόληση αγροτών με έμφαση στον αγροτουρισμό αποτέλεσαν έτσι βασικό άξονα στην περιβαλλοντική διάσταση της πολλαπλά αναθεωρημένης ΚΑΠ με πλαίσιο αναφοράς τις νέες αλλά, στην πραγματικότητα, παμπάλαιες λειτουργίες του αγροτικού κόσμου.

Σημαντικό σημείο για την όλη πορεία της αναζήτησης ποιοτικών προϊόντων αποτελεί επίσης και το όλο πλαίσιο για τα προϊόντα Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης (Π.Ο.Π.) και Προστατευόμενης Γεωγραφικής Ένδειξης (Π.Γ.Ε.) που στην Ελλάδα διέπονται από τον Κανονισμό (ΕΚ) 510/2006 του Συμβουλίου της 20ης Μαρτίου 2006[13] . Βάσει δε της προαναφερθείσας Κοινοτικής νομοθεσίας, μέχρι σήμερα έχουν αναγνωρισθεί  συνολικά 93 Ελληνικά προϊόντα  (Π.Ο.Π.) και  (Π.Γ.Ε.): 27 ελαιόλαδα και 10 επιτραπέζιες ελιές21 τυριά (Π.Ο.Π.) 26 φρούτα-λαχανικά-ξηροί καρποί-όσπρια9 λοιπά προϊόντα. Ενδιαφέρουσες επίσης στη χώρα μας οι προσπάθειες όσον αφορά τον τομέα της διατήρησης των τοπικών ποικιλιών σπόρων.

Οι όποιες πρωτοβουλίες δικτύων, κινημάτων, συνεταιριστικών συνεργασιών, κτλ για προώθηση παραγωγής και εμπορίας προϊόντων ποιότητας λειτουργούν πάντα εμψυχωτικά. Να αναφερθούμε για παράδειγμα στην περίπτωση του SYAL «Système agroalimentaire localisé», για την προώθηση συντονισμού οργανώσεων παραγωγής και υπηρεσιών (γεωργικών εκμεταλλεύσεων, μονάδων μεταποίησης αγροτικών προϊόντων, καταστημάτων τροφίμων, ρεστοράν, κτλ) με γνώμονα αρχές περιβαλλοντικής προστασίας (βιοποικιλότητα, προστασία φυσικών πηγών, τοπίου κτλ) [14].

Θα μπορούσε όντως να απαριθμήσει κανείς πολυάριθμες μορφές δράσης, ατομικές και συλλογικές, για ένα καλύτερο διατροφικό μέλλον, ποιότητας και δικαιοσύνης∙  για μια διατροφική επανάσταση που να αντλεί  δυναμισμό από τοπικές ρίζες.

Με τη σημαία της επιστροφής στις γεύσεις και τη διατήρηση των διατροφικών παραδόσεων μέσω της ενίσχυσης τοπικών καλλιεργειών ξεκίνησε, π.χ. η διεθνής μη κερδοσκοπική οργάνωση Slow Food το 1986 στην Ιταλία, που απαριθμεί σήμερα περί τα 100.000 μέλη από 132 χώρες. Από αυτή την διεθνή οργάνωση ξεπήδησε το διεθνές δίκτυο Terra Madre για την σωτηρία των τοπικών παραγωγών, της βιοποικιλότητας, και για τη διαφύλαξη της γαστρονομικής πολυμορφίας. Μέχρι στιγμής έχει σώσει άνω των 30 ποικιλιών σφαγίων, άνω των 80 φρούτων και λαχανικών, περί τα 60 είδη τυριών και 35 είδη επεξεργασμένων κρεάτων. Έχει επίσης σχετική  εκδοτική δραστηριότητα (70 οδηγούς και βιβλία γαστρονομίας), ενώ προέβη στην ίδρυση πανεπιστημίου γαστρονομικών σπουδών και ιδρύματος βιοποικιλότητας[15].

Ωστόσο όσο ενθαρρυντικά κι αν είναι τα μηνύματα των προσπαθειών εξασφάλισης και διάσωσης ποιοτικής τροφής, το σύνολο τοπίο των πρωτοβουλιών και τα αποτελέσματά του, σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο, αποτελούν ένα τμήμα της όλης διατροφικής πραγματικότητας. Αν όντως, όπως καταγγέλλεται συχνά, η γνωστή πολυεθνική μεταλλαγμένων ελέγχει ήδη το συντριπτικό ποσοστό της διακίνησης σπόρων, σε τι μέτωπα πρέπει να στηριχθεί ο αγώνας για την ποιοτική διατροφή, την υγιεινή, επαρκή και δίκαια διανεμημένη έτσι ώστε να αποτραπούν οι ποικίλες απειλητικές αυθαιρεσίες στο τοπίο της πλανητικής διατροφής; Και για να επανέλθουμε στη χώρα μας, έχουμε πληθώρα καταστημάτων οικολογικών προϊόντων. Οι πρωτοβουλίες, ατομικές και συλλογικές, για προώθηση οικολογικής παραγωγής τροφίμων και αειφορικής γεωργίας δε λείπουν. Και οι βραδύφαγοι Έλληνες (λ.χ στη Slow Food Attica) μπορούν επί ώρες να απολαμβάνουν λουκούλλεια γεύματα. Αλλά, αλήθεια, πώς καταφέρνουμε να έχουμε τα μεγαλύτερα ποσοστά κατανάλωσης χημικών στην Ευρώπη; Πλουσιότατοι και ευφάνταστοι σχετικά με τις συνταγές αλλά τι γίνεται στο χωράφι και στους στάβλους εκτροφής ζώων; Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Περιβάλλοντος, οι Έλληνες αγρότες  χρησιμοποιούν 7,4 κιλά φυτοφαρμάκων ανά 10 στρέμματα, με μέσο αντίστοιχο ευρωπαϊκό όρο 4,5 κιλά. Σε 200 εκατ. ευρώ ανέρχεται η ετήσια δαπάνη για φυτοφάρμακα στη χώρα μας, ενώ το 2010 τα παράνομα εισαγόμενα φυτοφάρμακα (εκ Τουρκίας κυρίως και ΠΓΔΜ) αντιστοιχούσαν στο 15 % της ελληνικής αγοράς φυτοπροστασίας [16].

Αποτελεί κοινό τόπο να επαναλάβουμε ότι η αλλαγή μοντέλων γεωργικής παραγωγής και διατροφής αξιώνει άλλη νοοτροπία, άλλο σύστημα ηθικών αξιών. Άλλο φαντασιακό, θα έλεγε ο Καστοριάδης.

 

Σύνοψη: Tων επτά σοφών συμπόσιον.

H απειλή της αδυναμίας διατροφής, σε λίγες δεκαετίες, των 9 δισ. ατόμων του πλανήτη είναι το πρώτο μόνιμα, σταθερό επιχείρημα που προβάλλει το κυρίαρχο βιοχημικό και βιοτεχνολογικό μοντέλο γεωργίας, είτε πρόκειται για απάντηση σε προσπάθειες προώθησης ποιοτικής γεωργίας, στο πλαίσιο και της πλέον ταπεινής κοινότητας, είτε σε επίπεδο διατροφικού πλανητικού σχεδιασμού. Βέβαια, στο πρόβλημα του υπερπληθυσμού δεν είναι δυνατόν να κλίνει κανείς τα μάτια, όπως δεν είναι δυνατόν να θεωρείται αδιαπραγμάτευτο το θέμα της διατροφής έξω από τα δόκανα των παγκοσμιοποιημένων αγοραίων μηχανισμών. Από καιρό σε καιρό ακούγονται φωνές για την ανάγκη εξαίρεσης του θέματος διατροφής από τα εμπορικά παιχνίδια, απηχώντας την θέση ότι η Γη είναι προς θρέψη των ανθρώπων και όχι προς θησαυρισμό. Πέρα από κάθε πνεύμα ουτοπίας, καθίσταται επιτακτική η ανάγκη μιας πειστικά διεπιστημονικής απάντησης στο ερώτημα αν η Γη δύναται όντως να θρέψει ποιοτικά και ποσοτικά το γήινο πληθυσμό χωρίς καταστροφή των πηγών[17]. Δεδομένου ότι το κυρίαρχο σύστημα παραγωγής και κατανάλωσης τροφίμων αποδεικνύεται όλο και περισσότερο καταστροφικό για τη γη, τα οικοσυστήματα και -μέσω της διττής όψης της διατροφικής κρίσης – για τα ίδια τα  άτομα, νέοι δρόμοι διατροφικών μεταρρυθμίσεων καθίστανται επιβεβλημένοι. Γεγονός που σημαίνει ένα πλέγμα αλληλένδετων μεταρρυθμίσεων –γεωργικής παραγωγής, προτύπων κατανάλωσης– στη βάση νέων αλληλέγγυων αξιών, με κατευθυντήριο μίτο την αναγνώριση των υπερβολών έναντι της φύσης και των θυμάτων κάθε αγοραίας ύβρεως∙ των πληγών εν τέλει της διατροφικής κρίσης σε φύση και κοινωνία, τοπικού και πλανητικού επίπεδου. Οι πρωτοβουλίες για διατήρηση και εμπλουτισμό υγιεινών διατροφικών προτύπων πρέπει ενθαρρύνονται στον ορίζοντα αυτών των μεταρρυθμίσεων.

Κάθε φορά σε κρίσιμες καταστάσεις, όταν οι αλλαγές επιβάλλονται και οι αντιστάσεις δεν κάμπτονται, οι μορφές αρχετυπικών δράσεων εμψύχωσης δρουν παιδαγωγικά. Η εικόνα έτσι του Σόλωνα να περνά μη επίσημα αποδεκτό μήνυμα με τρόπο ποιητικά θεατρικό είναι πηγή εγκαρδίωσης για μεταστροφή διαθέσεων. Με πλήρη αίσθηση του παιδευτικού παιγνιδιού, ως μέσου ανατρεπτικού, η φωνή του Αθηναίου νομοθέτη σε παράσταση τρελού ποιητή διαλαλεί στην αγορά και στους δρόμους της πόλης: «κόσμιον επέων ωδήν αντ’ αγορής θέμενος» (Γλυκόλογα  τραγούδια τραγουδώ, αντί να αγορεύω). Στίχοι σε τόνο σοφά εμψυχωτικό.

Η προσφυγή στο θεατρικό, αλληγορικό και σιβυλλικό λόγο για παιδαγωγική μεταστροφή διαθέσεων και δράση φαίνεται δεν έλλειψε σε κρίσιμες οικονομικές και ιστορικές στιγμές των λαών. Να θυμηθούμε, σε ευρωπαϊκό τουλάχιστον πλαίσιο, την περίπτωση του πρωταγωνιστή της Μεγάλης Εξέγερσης των Χωρικών στη Αγγλία το 1381 κατά τη διάρκεια του εκατονταετούς πολέμου. Ο John Ball, ο εμψυχωτής της χωρικής εξέγερσης, ιερέας σε ρήξη με την επίσημη εκκλησία, περνούσε και γραπτά μηνύματα εξέγερσης στους ζηλωτές του, σε γλώσσα σιβυλλικά εμπνευσμένη: «Ο Τζον Τσεπ, άλλοτε ιερέας στο Ste. Mary of York. χαιρετά τον Τζον Χωρίς Όνομα, τον Τζον το Μυλωνά και τον Τσακ Κάρτερ, και τους παρακαλεί να κρατήσουν γερά, να δράσουν από κοινού στο όνομα του Θεού και παρακαλεί τον Πιερς τον Καλλιεργητή να συνεχίσει το έργο του και να τιμωρήσει τον Μπομπ τον Κλέφτη»  (Duc de  Levis – Mirepoix, 1982, 20-21).

Σταθερή και πλούσια πηγή σε θέματα παιδείας και ιεράρχησης επιλογών στην καθημερινότητα του κοινωνικού βίου αποτελεί, αναμφίβολα, η λησμονημένη κλασσική σοφία όταν μιλά για θέματα ταπεινά αλλά τόσο καθοριστικά διαχρονικά για την ζωή και την επιβίωση ατόμων και κοινωνιών. Το έργο του Πλουτάρχου Των επτά σοφών συμπόσιο  αποτελεί και μια απάντηση στην μοντέρνα έπαρση έναντι του αγροτικού σύμπαντος και αποκαλύπτει τη γύμνια των μεταπολεμικών κυρίως εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων στη χώρα μας, που δεν τόλμησαν να αρθρώσουν λέξη σχετικά με το μεταπολεμικό ιδεολογικό παράδοξο – το να θεωρείται η εργασία στη γεωργία όνειδος. Παράδοξο νομιμοποιημένο κυρίως κατά τη φάση της μεγάλης αγροτικής εξόδου με τους έξαλλους μηχανισμούς απομύζησης του αγροτικού υπερπροϊόντος. Μια από τις άμεσες συνέπειες του γεγονότος αυτού ήταν ότι ο αγροτικός εκσυγχρονισμός και η επαγγελματοποίηση της γεωργίας έλαβαν χώρα σε άκρως θλιβερό πολιτιστικό κενό∙ σε κλίμα ένδειας, άγνοιας των διαχρονικών διδαχών του Γεω-πονώ για τη ζωή και τον πολιτισμό.

Δεν θα ήταν έτσι άστοχο να αναφερθούμε σε μία τέτοια διδαχή αντλημένη από αρχαϊκή συμποσιακή ατμόσφαιρα του προαναφερόμενου έργου του Πλουτάρχου (1936). Εκεί ο Βοιωτός παιδαγωγός παρουσιάζει όχι μόνον τους επτά σοφούς αλλά και άλλους επιφανείς αρχαίους να βρίσκονται σε συμπόσιο, προσκεκλημένοι από τον Περίανδρο στην Κόρινθο και συγκεκριμένα στο επίνειο της πόλης, στο Λέχαιον. Κατά τη διάρκεια αυτού του Συμποσίου, οι εκλεκτοί συμπότες εμφανίζονται να αναπτύσσουν ποικίλα ζητήματα ηθικού παιδαγωγικού περιεχομένου. Μένει κανείς κατάπληκτος από το γεγονός ότι μεταξύ των θεμάτων του διαλόγου κεντρική θέση κατείχε η απορία για το τι μέλει γενέσθαι στη φύση και στην κοινωνία όταν η γεωργία απειληθεί από αφανισμό. Στην ουσία ο Πλούταρχος εκθέτει συνοπτικά ό,τι οι προηγούμενοι αιώνες, από την προκλασική έως τη ρωμαϊκή εποχή, πίστευαν για τη θεμελιώδη λειτουργία της γεωργίας και του πρωτογενή τομέα όχι μόνον από οικονομική σκοπιά αλλά και από παιδαγωγική και πολιτιστική. Στον πυρήνα των Των επτά σοφών συμπόσιον, ανιχνεύει κανείς τις αλήθειες του εγκωμίου της Γεωργίας από τον ξενοφωνικό Σωκράτη, εγκώμιο που, όπως έχουμε εξετάσει αλλού, επαναλήφθηκε από σειρά φιλοσόφων στην ελληνοευρωπαϊκή παράδοση από την αρχαιότητα έως την παραμονή κυρίως της βιομηχανικής γεωργίας[18].

Το παράδοξο είναι ότι μετά από αυτό το διάλογο περί του σωτήριου ρόλου της γεωργίας στη διάρκεια του εν λόγω συμποσίου, οι συμμετέχοντες άκουσαν κατάπληκτοι το εντυπωσιακό περιστατικό του ταξιδιού του Αρίωνα και της θαυματουργικής του διάσωσης. Υπενθυμίζουμε συνοπτικά ότι ο Αρίων, ο έξοχος ποιητής και κιθαρωδός έζησε μεγάλο μέρος της ζωής στην αυλή του Περιάνδρου (625-585 π.Χ)∙ υπήρξε o πρώτος που εισήγαγε τον «κύκλιον χορόν» και συνέθεσε διθύραμβο: εορταστικό δηλαδή τραγούδι το οποίο κατέληξε στη συνέχεια ένα είδος χορικής ποίησης, με ενθουσιώδη χαρακτήρα που τραγουδιόταν από χορευτές στο πλαίσιο της διονυσιακής λατρείας με τη συνοδεία αυλού. Με θέματα αρχικά αντλημένα από τη ζωή του Διόνυσου –του θεού της βλάστησης και πρωταρχικά του αμπελιού και του κρασιού– ο διθύραμβος αποτέλεσε τον πρόδρομο της τραγωδίας. Ως προς το θρύλο της σωτηρίας του Αρίωνα από ληστρική εν πλω επιβουλή έχει επιγραμματικά ως εξής: Κατά το πλουν της επιστροφής του τελευταίου από την Ιταλία με εμπορικό κορινθιακό πλοίο και ύστερα από τρεις μέρες ταξίδι, εν μέσω πελάγους, οι ναύτες αποφάσισαν να ληστέψουν τον κιθαρωδό και να τον πετάξουν στη θάλασσα. Ο Αρίων αντελήφθη την πλεκτάνη, αλλά συνάμα την ίδια μέρα ειδοποιήθηκε, με κρυφό μήνυμα από τον κυβερνήτη του πλοίου, ότι  οι παραπάνω είχαν αποφασίσει να εκτελέσουν το φονικό τους έργο εκείνη τη νύχτα. Τότε παρακάλεσε τους επίδοξους φονείς να του επιτρέψουν, ή κατ’ άλλη εκδοχή του ήρθε η θεϊκή ιδέα να τους αναγγείλει ότι είχε ζωηρή επιθυμία – την τελευταία άλλωστε-, να τραγουδήσει τον όρθιον ή πύθιον νόμο, τον ύμνο προς τον Απόλλωνα. Ενθουσιασμένοι οι ναύτες με την ιδέα ότι θα άκουγαν ένα τραγούδι από τον άριστο κιθαρωδό, έφυγαν όλοι τους από την πρύμνη και μαζεύτηκαν στο μέσο του πλοίου. Ο Αρίων στολισμένος με τα ρούχα των μουσικών αγώνων, πήρε την κιθάρα του, στάθηκε στο ψηλότερο σημείο του καταστρώματος και άρχισε να παίζει και να τραγουδά μελωδικότατα τον πυθικό ύμνο. Έπειτα όπως ήταν με τα ρούχα του, ρίχτηκε όσο μπορούσε μακρύτερα, μέσα στη θάλασσα. Το καράβι συνέχισε το ταξίδι του προς την Κόρινθο. Προτού βυθισθεί ολόκληρο το σώμα του Αρίωνα, ένα δελφίνι το βρήκε και το μετέφερε στην πλάτη του στο Ταίναρο[19].

Δεν γνωρίζουμε αν είναι εντελώς συμπτωματική η –μετά το εγκώμιο της Γεωργίας–  αφήγηση της νίκης των ήχων της αρμονίας κατά του πνεύματος κακεντρέχειας και απληστίας[20]. Εν μέσω ρητών των Επτά σοφών και κυρίως το «παν μέτρον άριστον» και «το μηδέν άγαν» (τίποτε το υπερβολικό), η αφήγηση για τον Αρίωνα  θυμίζει ότι από τα σπλάχνα της Γεωργίας βλάστησαν ακόμα και οι θεατρικοί καρποί∙ και από το φυτάλειο και νόμιο και ερίφιο Απόλλωνα ο πύθιος Νόμος. Νόμος που κατανικά με ρυθμό και διαισθητική μεταμορφωτική σοφία τις δόλιες, κοντόφθαλμες μικροψυχίες. Το όραμα μιας τέτοιας νίκης έγινε επιτακτικότερο στο μοντέρνο κόσμο των θαυμαστών τεχνουργημάτων, των κρίσεων και των ανασφαλειών.

Στο οικονομικό κραχ του 1929 ορισμένοι οικονομολόγοι ανέσυραν από τη λήθη την αρχή: «η ασφάλεια προηγείται του κέρδους», «sécurιté passe profit» (Cépède, 1976, 30 και 1987,19). Όπως και νάχει τα σημεία της διατροφικής σημερινής κρίσης αποτελούν κάτοπτρα της αγνόησης προτεραιοτήτων και ιεραρχήσεων· της λήθης του πύθιου Νόμου. Και το πιστότερο εξ’όλων κάτοπτρο είναι αυτό που αντανακλά τις αντιφάσεις από την κακοπάθεια των πλούσιων ευωδιών την οποία τόσο εύγλωττα εκθέτει  ο Μ. Serres[21].

Αναμφισβήτητα, όπου όντως σημειώνονται προσπάθειες -ατομικές, συλλογικές, εθνικού, ευρωπαϊκού και πλανητικού επιπέδου- για αναζήτηση ποιοτικής διατροφής σε συσχετισμό με αγώνες για το σύνολο των γνωστών προβλημάτων της περιβαλλοντικής κρίσης εκεί γεννιούνται ελπίδες νέου προσανατολισμού. Κυρίως δε αν το «sécurité passe profit» αρχίζει να παίρνει, έστω δειλά, θέση στο φαντασιακό. Άλλωστε μόνον προς αυτήν την κατεύθυνση δύναται εκ νέου η αγροτική εργασία να βρει την ομορφιά και την αξιοπρέπειά της. Μόνον τότε αποκτά τους όρους καλλιέργειας στο τοπίο της  καρπών φωτεινών, υλικών και πολιτιστικών.

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Αθήναιος (1997-98) Δειπνοσοφιστές, τόμ. 1-16 , Αθήνα: Κάκτος.

Avrane P. (2007) La gourmandise: Freud aux Fourneaux. Paris: Editions de la Martinière.

Beck U. (2001) La Société du Risque: Sur la Voie d’une Autremodernité, Paris: Alto/Aubier.

Brillat-Savarin J.A. (1982) Physiologie du Goût,  Paris: Flammarion.

Carfantan J.-Y. (2009) Le choc alimentaire mondial: Ce qui nous attend demain, Paris: Albin Michel.

Cépède  M. και Valuis  B. (1969) La Pensée Agronomique en France (1510-1930): Textes choisis, Paris: PUF.

Cépède  M. (1976)  “Le monde rura, ‘frein ou laboratoire de la société de demain’”, στο Rambaud P. (επιμ.) Sociologie Rurale, Paris: Muton, σσ. 29-31.

Cépède  M. (1987) “Evolution de l’utilisation des terres et alimentation”, Sociologia Urbana e Rurale, 22: 7-20.

Γουδή Μ. (2010) «Ο Τουλούζ Λοτρέκ στην Κουζίνα», εφημ. Η Καθημερινή, 17 Οκτωβρίου 2010, σσ. 44-47.

Duc de  Levis – Mirepoix (1982) La Guerre de Cent Ans: Les Mémoires de Siècles, Paris: Marabout.

Ferrières M. (2007) Nourritures Canailles, Paris: Seuil.

Ησίοδος (χ.χ.). Άπαντα, μτφ. Π. Λεκατσά, Αθήνα: Ζαχαρόπουλος.

Jankélévitch V. (1986) Les Vertus et l’Amour, τομ. 1, Paris: Flammarion.

Kaplan S. (2010) La France et son Pain: Histoire d’une Passion.  Entretien avec Jean Philippe de Tonnac, Paris: Albin Michel.

Κερένυï Κ. (1996) Η μυθολογία των Ελλήνων, μτφ. Δ. Σταθοπούλου, Αθήνα: Εστία.

Kοβάνη Ε. (συν. Ε Βενιζέλου) (1995)  Aν γεράνου φωνήν επακούσης: Νέοι και κοινότητα, Αθήνα: ΕΚΚΕ.

Kοβάνη Ε. (2002) Λιμνών αποξηράνσεις: Μελέτη αειφορίας και πολιτιστικής ιστορίας. (Κ. Αβδελίδη. Αναπαραστάσεις του χώρου και των χρήσεών του στις αποξηραμένες περιοχές της Κάρλας και της  Αγουλινίτσας), Αθήνα: ΕΚΚΕ.

Kovani H. (2003α)  “Les incarnations de la mémoire”,  Cultures en mouvements. Sciences de l’Homme et  Société, 60: 50-5.

Kovani, H. (2003β) «Plants and Time in Hesiod’s works», DELPINOA, 45: 159-165.

Kovani H. (2006) “L’anthropologie de l’alimentation et le temps de la ffloraison” (www. LemangeurOcha.com).

Kουκουλές Φ., Βυζαντινών βίος και πολιτισμός, τόμ. ε΄, Αθήνα: Παπαζήσης.

Meiller D. και Vannier P. (1991) Le Grand Livre des Fruits et Legumes: Histoire, Culture et Usage, Besançon: La Manufacture.

Μicoud A. (2004) “Des patrimoines aux territoires durables”, Ethnologie et écologie dans les campagnes françaises, 34: 13-22.

Ethnologie  française, 2 tomes XXXVI, σσ. 13-22.

Morin  E. (1994) Mes démons, Paris: Stock.

Morin E. (2011) La voie. Pour l’avenir de l’humanité, Paris: Fayard.

Μουτσόπουλος  Ε. (1984) Φιλοσοφία της καιρικότητας, Αθήνα: Καρδαμίτσα.

Μuchnik J. και de Sainte-Marie Ch. (2010) “Le Syal: emergence d’un objet de recherché” στο Μuchnik J. και de Sainte-Marie Ch. (επιμ.) Les Temps de Syal: Techniques, Vivres et Territories, Paris: Quae.

 Nadeau, P. (2010) Les Manières de Table dans le Monde Gréco-Romain, Tours: Presse de l’Université François-Rabelais.

Ξενοφών (1939) Οικονομικός, Αθήνα: Πάπυρος.

Πλούταρχος (1936) Hθικά. Των επτά σοφών συμπόσιον,  «Ελληνική βιβλιοθήκη» της Ακαδημίας Αθηνών, Αθήνα.

Πλούταρχος (1992) Hθικά, τόμ. 17: Συμποσιακών 2, Αθήνα: Κάκτος.

Ravel J-F. (1979) Un festin en paroles, Paris: Jean Jacques Pauvert.

Schemeil Y. (1998)Déjeuner en paix: Banquets et  citoyenneté  en Méditerranée Orientale”, Revue française de science politique, 48 (3-4): 349-375.

Serres M . (1990) Le Contrat Naturel, Paris: François Bourin.

Serres  M. (2009) Les Cinq Sens, Paris: Hachette.

Tσιγγάνα Θ. (2011) «Χώρα γεμάτη φάρμακα: υπερχρήση και ανεξέλεγκτη χρήση από τους αγρότες», εφημ. Η Καθημερινή, 7 Αυγούστου 2011.

Φρίντμαν Π. (2009) Η ιστορία της γεύσης, Aθήνα: Polaris, σσ. 99-132.

Χάιντεγγερ Μ. (1978/1985) Είναι και χρόνος, μτφ. Γ. Τζαβάρα, τόμ. 1 & 2, Αθήνα: Δωδώνη.

Waley-Cohen, J., 2009, «H επιδίωξη της τέλειας ισορροπίας. Γεύση και γαστρονομία στην  Αυτοκρατορική Κίνα», στο Φρίντμαν Π., Η ιστορία της γεύσης, Aθήνα: Polaris, σσ. 99-132.

Wieviorka M. (2009) “Introduction”, στο Wieviorka M. (επιμ.) Se Nourrir: L’alimentation en Question, Auxerre: Siences Humaines Editions.

 

 


[1] «Αυτές οι πλούσιες ευωδιές και  η πολύπτυχη αυτή γεύση, μετασχηματισμένες σε απαλά σήματα θα καταλήξουν μια σειρά από προτάσεις. Φρούτα και λαχανικά, χωρίς ποικιλία ουσίας σε βαθμό αδιαφόρητου. Στερούμενη ίδιων γνωρισμάτων, η τροφή δεν διαφοροποιείται παρά από την ετικέτα, από το όνομα και  την τιμή».

[2] Φρίντμαν (2009), Revel (1979), Ferrières (2007), Meiller- Vannier (1991), Schemeil (1998), Nadeau  (2010).

[3] Για το εγκώμιο αυτό του ξενοφωνικού Σωκράτη,  βλ Ξενοφών, 1939: 50-54, και γενικότερα  επί του θέματος  Κοβάνη (1995 και 2003α).

[4] Χάιντεγγερ (1985, 431) και τις  σημειώσεις στο εννοιολόγιο του μεταφραστή.

[5]  Όπως σημειώνει ο Α. Mιcoud (2004, 20): «Κάθε ζωντανό ον έχει το δικό του χρόνο που στην προσπάθειά τους να το τεχνικοποιήσουν (ή να το εκπολιτίσουν- civiliser-) οι εκμοντερνιστές κατέληξαν στο να τον λησμονήσουν».

[6] Πρόκειται για φανταστικό  Συμπόσιο στην οικία του πλούσιου και επιφανούς  Ρωμαίου Λαρηνσίου (Larensis). Iδιαίτερα σημαντική θεωρείται η διάσωση από τον  Αθήναιο  των 330 στίχων από το έργο Ηδυπάθεια του Αρχέστρατου, Ελληνα  ποιητή από τη Γέλα. Γραμμένο περί το 330 π.Χ  το διδακτικό αυτό ποίημα με γαστρονομικό περιεχόμενο περιγράφει το μεγάλο ανά τον κόσμο ταξίδι ενός λάτρη των γεύσεων, παρέχοντας πληροφορίες για διάφορα φαγητά και κυρίως για  είδη, γεύσεις και τρόπους παρασκευής των ψαρών.

[7]  1.12, πρόκειται για τον M. Gavius Apicius που έζησε την εποχή του Τιβέριου. Δεν είναι άστοχο, ερευνητική αδεία διαχρονικού πλαισίου, να αναφερθούμε στο επεισοδιακό ταξίδι του ζωγράφου και λάτρη της μαγειρικής Τουλούζ Λοτρέκ, από τη Χάβρη προς το Μπορντό: εν πλω ο αριστοκρατικής οικογένειας καλλιτέχνης έπεισε- δια ρευστών- τον καπετάνιο να αλλάξει την ρότα του πλοίου, κατευθύνοντάς το σε λιμάνι με εκλεκτούς αστακούς προκειμένου να φτιάξει ο ίδιος τη σπεσιαλιτέ του – αστακό α λα αμερικέν» (Γουδή, 2010,47).

[8] Βλ. σχετικά  Κοβάνη 2002, 2003.

[9] Μέγα Αρτοποιείον Γεωργίου Παναγιώτη  Κοντουφούρναρη

[10] «ο μεν άρτος ηδύς/ο δε έμβαμμα προς εξαπάτησιν πονηρόν».

[11]  Σχετικές παρατηρήσεις για την αρτοποιία, βλ. Kaplan (2010).

[12] Παράθεση σε Ε. Morin (2011, 214). Για την αίσθηση του κινδύνου και τον τραγέλαφο των προβλημάτων σχετικά με το που αρχίζουν οι ευθύνες και το που σταματούν οι συνέπειες των ποικίλων όψεων της περιβαλλοντικής κρίσης, αλλά και για τα αντίστοιχα κατά συνέπεια αδιέξοδα του νομολογικού πεδίου, βλ.  Beck (2001).

[13] Ας σημειωθεί ότι στη Γαλλία το θέμα της Π.Ο.Π. χρονολογείται από το 1929. Σε ευρωπαϊκό πλαίσιο, η αρχή έγινε με την:  Regulation (EEC) No 2081/92 of 14 July 1992 on the protection of geographical indications and designations of origin for agricultural products and foodstuffs (modified in 2003).

[14] Επί του θέματος και για τη δημιουργία ομάδα έρευνας του SYAL σε 8 ευρωπαϊκές και χώρες  αλλά και ενός δικτύου του SYAL στη Λατινική Αμερική βλ. Muchnik κ.ά. (2010).

[15] Η Terra Madre πραγματοποιήθηκε και με τη στήριξη του Ιταλικού Υπουργείου Γεωργίας και Δασών, του τμήματος Αναπτυξιακής Συνεργασίας του ιταλικού ΥΠΕΞ, της περιφερειακής αρχής του Πιεντεμόντε, του Δήμου του Τορίνο.

[16] Βλ. και Τσιγγάνα (2011).

[17]  Για την ενδιαφέρουσα άποψη περί θεσμοθέτησης της διεπιστημονικότητας  στην έρευνα, βλ. Βeck (2001).

[18] Βλέπε αναλυτικότερα επί του θέματος, Κοβάνη (1995). Για το χαρακτηρισμό της απώλειας του ρόλου της γεωργίας στην ανθρώπινη ζωή και στον κάθε χωριστά πολιτισμό ως το  μεγαλύτερο γεγονός του 20ό αιώνα, βλ. Serres (1990).

[19] Κατ’ άλλη εκδοχή, κάτω από το σώμα του Αρίωνα έτρεξαν δελφίνια, που μαγεμένα από το τραγούδι του ποιητή, και όμοια σαν να οδηγούσαν με ασφάλεια ένα σκάφος, τον μετέφεραν στο Ταίναρο. (Κερένυι, 1996).

[20] Το θείο παιδί της θάλασσας πάνω στο μαγεμένο από την μουσική δελφίνι, είναι η εικόνα της προφητικής διαίσθησης σε σχέση με τις αρμονικές μεταμορφώσεις και μεταλλαγές. Υπό μαγευτικούς ήχους κατανικήθηκε επίσης ο πανόπτης Αργος, ο με τους  εκατό οφθαλμούς φύλακας  άκαμπτης  στάσης.

[21] Βλ.  εδώ μότο σ.1∙ Μ.Serres,1985, 243, 198.

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s