«Τα κορίτσια της Σπάρτης προκαλούν τα αγόρια» του Εντγκάρ Ντεγκά

Standard

του Παρασκευά Ματάλα

 «Οι νέοι είμαστε Σπαρτιάτες», τραγουδάνε στις φιέστες τους οι νεοναζί· φουσκωτοί, ξυρισμένοι, με μαύρα μπλουζάκια. Όσο γελοία κι αν είναι αυτή η μασκαράτα, επηρεάζει την εικόνα που έχουμε για την αρχαιότητα, μια εικόνα που έχει ήδη πίσω της μια μεγάλη ιστορία ανάλογων χρήσεων. Ας δούμε μια αλλιώτικη αναπαράσταση, όχι ως αποκατάσταση ή υπεράσπιση μιας «αληθινής» Σπάρτης, αλλά ως αντίδοτο στη μόλυνση της ιστορικής φαντασίας μας.

 Edgar Degas, «Τα κορίτσια της Σπάρτης προκαλούν τα αγόρια», 1860-1880, 109 x 155 εκ., Λονδίνο: Εθνική Πινακοθήκη.

Edgar Degas, «Τα κορίτσια της Σπάρτης προκαλούν τα αγόρια», 1860-1880, 109 x 155 εκ., Λονδίνο: Εθνική Πινακοθήκη.

Ο μεγάλος αυτός πίνακας είναι ένα από τα πιο ιδιαίτερα έργα του Ντεγκά. Πρώτον, για το θέμα του, πολύ διαφορετικό από τα περισσότερα έργα του ζωγράφου, αλλά και γενικότερα των ιμπρεσιονιστών. Έπειτα, γιατί ενώ τον ξεκίνησε το 1860, τον ξαναδούλεψε τις επόμενες δεκαετίες, και δεν τον εξέθεσε ποτέ όσο ζούσε, αλλά τον κρατούσε στο διαμέρισμά του. Ο φίλος του, Ντανιέλ Αλεβύ, αναφέρει: «Ο Ντεγκά, στα τελευταία χρόνια του, αισθανόταν πολύ δεμένος με αυτό το έργο· το είχε τοποθετήσει σε περίοπτη θέση πάνω σε ένα καβαλέτο, μπροστά στο οποίο του άρεσε να στέκεται –τιμή μοναδική, και σημάδι προτίμησης». Ο Ντεγκά είχε αποφασίσει να το εκθέσει στην Πέμπτη Έκθεση των Ιμπρεσιονιστών, τον Απρίλιο του 1880. Στον τυπωμένο κατάλογο της έκθεσης υπάρχει ο τίτλος του: «Petites filles Spartiates provoquant des garçons (1860)». Τελικά όμως δεν εκτέθηκε. Έτσι έχουμε όμως τον τίτλο που ο ίδιος ήθελε να του βάλει.

Το 1860 ο Ντεγκά σημείωνε σε ένα τετράδιο: «Κορίτσια και αγόρια που παλεύουν στον Πλατανιστά κάτω από τα μάτια του γέρου Λυκούργου που έχει δίπλα του μητέρες».  Ο Αλεβύ λέει ότι ο ίδιος ο ζωγράφος του εξήγησε: «Είναι τα κορίτσια της Σπάρτης που προκαλούν στην πάλη τα αγόρια… Νομίζω ότι πρόσθεσε: το διάβασα στον Πλούταρχο».[1] Η Ζαν Φεβρ, η αφοσιωμένη ανιψιά του, μιλάει για το μεγάλο πάθος που είχε ο Ντεγκά για τον κόσμο της αρχαιότητας,  τη βαθιά του γνώση –μπορούσε να διαβάζει τον Θεόκριτο στο πρωτότυπο– και   τον θαυμασμό του για το Ταξίδι του νέου Ανάχαρση, του Αββά Μπαρτελεμύ (1788), που πρέπει να ήταν μία άλλη πηγή του.[2]

Υπάρχει και μια δεύτερη μεγάλου μεγέθους εκδοχή του ίδιου πίνακα, που βρίσκεται στο Σικάγο, την οποία εγκατέλειψε ημιτελή ο ζωγράφος, η οποία, σε  σχέση με τον πίνακα του Λονδίνου, έχει πολύ πιο κλασικιστικό ύφος. Αλλά και η ίδια η τελική εκδοχή του Λονδίνου έχει υποστεί αλλεπάλληλες επεξεργασίες, όπως έχει φανερώσει έρευνα με ακτίνες Χ που παρουσιάστηκε σε μια έκθεση το 2005.[3] Σε σχέση με τον πίνακα του Σικάγου, έχουν απαλειφθεί κτίρια και δέντρα. Το τοπίο έχει μείνει γυμνό, αλλά πράσινο. Στο βάθος αριστερά ξεχωρίζει ο Ταΰγετος, στο κέντρο είναι ο Λυκούργος με τις μητέρες των παιδιών, ενώ πίσω τους διακρίνεται η Σπάρτη, πάνω σε χαμηλούς λόφους. Έχει παρατηρηθεί ότι τα παιδιά της Σπάρτης έχουν πάρει μια πολύ καθημερινή όψη, θυμίζοντας περισσότερο «χαμίνια της Μονμάρτης» παρά αρχαία αγάλματα. Ο Ντεγκά δίνει μια προσωπική ανάγνωση της αρχαιότητας, ένα κλασικό θέμα σχεδόν καθαρμένο από κάθε στοιχείο νεοκλασικισμού και «αρχαιολογίας». Το ιμπρεσιονιστικό τοπίο είναι κυρίαρχο, αλλά απέριττο, «γυμνό» και «φυσικό», σαν τα κορίτσια και τα αγόρια της Σπάρτης.

Παρά τον τίτλο που έδωσε ο ίδιος ο Ντεγκά, οι ιστορικοί τέχνης, και μάλιστα οι γυναίκες ιστορικοί τέχνης, άνοιξαν μια ενδιαφέρουσα συζήτηση πάνω στο τι ακριβώς εικονίζει ο πίνακας. Είναι τα κορίτσια που προκαλούν τα αγόρια να παλέψουν, ή να τρέξουν, εικονογραφώντας και έναν «ανταγωνισμό των φύλων»;  Η Carol Salus υποστήριξε ότι αυτό που βλέπουμε είναι μια «σπαρτιατική ερωτική τελετουργία», όπου τα ελεύθερα και τολμηρά κορίτσια της Σπάρτης επιλέγουν τον σύντροφό τους. Επισήμανε ότι μέσα στην αριστερή, υποτίθεται γυναικεία, ομάδα υπάρχει ένα ζευγάρι, όπου ένα αγόρι χαϊδεύει το στήθος ενός κοριτσιού.[4] Η Linda Nochlin απάντησε ότι, όπως συχνά στον Ντεγκά, υπάρχει πολυσημία και διφορούμενα, και αναρωτήθηκε μήπως η μορφή που χαϊδεύει το στήθος του κοριτσιού είναι κι αυτή κορίτσι.[5] Η Norma Broude συνέδεσε τον πίνακα με τις αλλαγές στις σχέσεις των δύο φύλων και τον αναπτυσσόμενο τότε στη Γαλλία φεμινισμό.[6]

Το σίγουρο είναι ότι ο Ντεγκά μας έδωσε μια εικόνα της αρχαίας Σπάρτης πολύ διαφορετική από το γνωστό στερεότυπο μιας σκυθρωπής, μίζερης, μιλιταριστικής και «μάτσο» κοινωνίας. Μια εικόνα όπου κυριαρχούν γυμνά κορίτσια και αγόρια που παίζουν χαρούμενα και δίχως ντροπή μέσα στο φυσικό τοπίο.

Ο Παρασκευάς Ματάλας είναι ιστορικός

Το άρθρο αυτό αποτελεί επανεπεξεργασία ανάρτησης του ιστολογίου «Ο Ευρώτας» (eurotas.wordpress.com)


[1] Daniel Halévy, Degas parle.., Παρίσι, La Palatine, 1960, σ. 196-198.

[2] Jeanne Fevre, Mon oncle, Degas, Παρίσι, P. Cailler, 1949, σ. 51.

[3] Art in the Making: Degas, 10 Νοεμ. 2004 – 30 Ιαν. 2005, Λονδίνο: National Gallery, σ. 68-81.

[4] Carol Salus, «Degas’ Young Spartans Exercising», Art Bulletin, LXII, 3 (Σεπτ. 1985), σ. 501-506

[5] Linda Nochlin, «Degas’ Young Spartans Exercising», Art Bulletin, LXIII, 3 (Σεπτ. 1986), σ. 486-488.

[6] Norma Broude, «Edgar Degas and French Feminism, ca. 1880: “The Young Spartans,” the Brothel Monotypes, and the Bathers Revisited», The Art Bulletin, LXX, 4 (Δεκ. 1988), σ. 640-659. 

2 σκέψεις σχετικά με το “«Τα κορίτσια της Σπάρτης προκαλούν τα αγόρια» του Εντγκάρ Ντεγκά

  1. Νομιζω πως οι Συγχρονοι Σπαρτιατες – Λακωνες καλο ειναι να τα μαθαινουν και αναλιγα με τις γνωσεις τους να κρινουν.!!!!!!!!!!!!!!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s