Μελετώντας την ιστορία του κινήματος: επιστροφή στο μέλλον

Standard

 Με την ευκαιρία  της κυκλοφορίας της «Ανόδου και της Πτώσης των Εργατικών Διεθνών»

συνέντευξη του Τάκη Μαστρογιαννόπουλου

 Παρουσίαση  του βιβλίου του Τ. Μαστρογιαννόπουλου αύριο Δευτέρα

H εφημερίδα «Εποχή» και οι εκδόσεις «Τόπος» παρουσιάζουν το βιβλίο του Τάκη Μαστρογιαννόπουλου «Η άνοδος και η πτώση των Εργατικών Διεθνών» αύριο Δευτέρα 14 Οκτωβρίου, ώρα 19.30, στην αίθουσα της ΕΣΗΕΑ (Ακαδημίας 20). Θα μιλήσουν ο Αλέξης Τσίπρας (πρόεδρος του ΣΥΡΙΖΑ), ο Χάρης Γολέμης (διευθυντής του Ινστιτούτου Νίκος Πουλαντζάς) η Τασία Χριστοδουλοπούλου (νομικός), με συντονίστρια τη  δημοσιογράφο Μικέλα Χαρτουλάρη.

Ο Τάκης Μαστρoγιαννόπουλος  είναι φίλος και σύντροφος, παλιός και διαλεχτός· δεν είναι όμως αυτός ο λόγος που τον μνημονεύουμε σήμερα. Ο λόγος είναι το σπουδαίο δώρο που  έκανε, σε όλους μας, μέσα στο καλοκαίρι: ο τόμος «Η άνοδος και η πτώση των Εργατικών Διεθνών. Κύκλος 1ος: Από τους Προδρόμους στην 1η Διεθνή» (εκδόσεις Τόπος). Μια επιβλητική μελέτη που αναδεικνύει, με γλαφυρό και κριτικό τρόπο, τον κόσμο του παγκόσμιου εργατικού κινήματος, την εποχή που έμπαιναν οι βάσεις  για τα μεγάλα σοσιαλιστικά κινήματα, που συντάραξαν τον 19ο και τον 20ό αιώνα· την εποχή του Μαρξ και του Ένγκελς, εποχή που δημιουργούνται τα πρώτα εργατικά κόμματα και η πρώτη παγκόσμια εργατική οργάνωση, η 1η Διεθνής. Ο τόμος είναι ο πρώτος μιας τριλογίας· θα ακολουθήσουν άλλοι δύο, για τη 2η και την 3η Διεθνή. Το βιβλίο παρουσιάζεται αύριο Δευτέρα στην ΕΣΗΕΑ.

ΕΝΘΕΜΑΤΑ

George Cruikshank, «Η μάχη του Πέτερλοου» (από το εξώφυλλο του βιβλίου)


George Cruikshank, «Η μάχη του Πέτερλοου» (από το εξώφυλλο του βιβλίου)

Πώς συνέλαβες  και πώς υλοποίησες την ιδέα της συγγραφής αυτής της –μοναδικής στην ελληνική βιβλιογραφία– μελέτης;

Η κατάρρευση των χωρών του λεγόμενου «υπαρκτού σοσιαλισμού» υπήρξε, χωρίς αμφιβολία, ένα πραγματικό σοκ για τη γενιά μου. Το τείχος του Βερολίνου κατέπεσε, και τα συντρίμμια του σκέπασαν όλες τις τάσεις του κινήματος. Έπεσε επί δικαίων και αδίκων. Τα οράματα για μια άλλη κοινωνία, μέσα σε ελάχιστο χρόνο, συνετρίβησαν. Τα ερωτήματα ήταν πολλά και οι απαντήσεις ελάχιστες. Οι αντίπαλοί μας, μάλιστα, άρχισαν να ξαναγράφουν από τη δική τους σκοπιά, όπως συμβαίνει κατα κανόνα με τους νικητές,  την Ιστορία.

Μέσα σ’ αυτές τις συνθήκες θέλησα να καταλάβω τι πραγματικά είχε συμβεί: Ποιες ήταν οι βαθύτερες αιτίες της ήττας. Τι οδήγησε τόσο στην πτώση του «υπαρκτού σοσιαλισμού» όσο και στην πλήρη ηγεμονία του καπιταλισμού, που δεν άργησε να εξελιχθεί σε κυριαρχία της πιο σκληρής εκδοχής του, του νεοφιλελεύθερου μοντέλου, με τα γνωστά καταστροφικά αποτελέσματα.

Κάπως έτσι άρχισε για μένα η επιστροφή στο παρελθόν, ένα συναρπαστικό ταξίδι στον χρόνο, στην ιστορία του κινήματος. Όσο γύριζα προς τα πίσω, τόσο ανακάλυπτα γεγονότα που καθόρισαν, θετικά ή αρνητικά, τις εξελίξεις της εποχής τους και τα οποία, όμως, επηρεάζουν ακόμα και σήμερα το κίνημα. Τελικά, θεωρώ ότι η περιπλάνηση αυτή ήταν μια επιστροφή όχι στο παρελθόν αλλά  στο μέλλον, αφού η ιστορική μελέτη –του φασισμού λ.χ., για να δώσω ένα επίκαιρο παράδειγμα– μας υποβοηθά σημαντικά να προσεγγίσουμε τις μελλοντικές εξελίξεις, να αναζητήσουμε τη δική μας Ιθάκη, την Ιθάκη της νέας, ανθρώπινης κοινωνίας.

 Μίλησέ μας για τον τρόπο που δούλεψες, τις πηγές και τη βιβλιογραφία όπου βασίστηκες.

Η συγκέντρωση των στοιχείων (επίσημα κείμενα εθνικών πολιτικών κομμάτων, διεθνών οργανώσεων, συνδικάτων και κεντρικών συνδικαλιστικών οργάνωσεων, βιογραφίες και αυτοβιογραφίες πρωτοπόρων αγωνιστών, ανδρών και γυναικών, αλλά και ιστορικές μελέτες) ήταν αρχικά  πολύ δύσκολη υπόθεση. Θυμάμαι ότι κάποτε παρακάλεσα έναν φίλο  να μου φέρει ένα βιβλίο από την Αγγλία –μου το έφερε μετά από καιρό–, ένα βιβλίο που σήμερα το βρίσκεις πάρα πολύ εύκολα. Στη συνέχεια ήλθε το διαδίκτυο, και από κει και πέρα όλα ήταν πολύ καλύτερα. Το διαδίκτυο μας δίνει άπειρες δυνατότητες. Η πρόσβαση σε πηγές και  βιβλιογραφία ήταν πλέον τεράστια, ενώ τα ηλεκτρονικά βιβλιοπωλεία έκαναν τη δουλειά ακόμα πιο εύκολη.

Ασφαλώς και έχουν γραφεί πολλά βιβλία για την ιστορία του διεθνούς κινήματος. Ορισμένα από αυτά, μάλιστα, τα ανακάλυψα αφού είχα αρχισεί να γράφω το βιβλίο. Ξεχωρίζω για την περίοδο που αναφέρουμε, το βιβλίο του Στέκλοφ για την 1η Διεθνή (G.M. Stekloff, History of the First International), το κλασικό και ογκώδες έργο του Τζ. Ντ. Χ. Κόουλ  (George Douglas Howard  Cole, History of the Socialist Thought), το επίσης αναλυτικό έργο του Μπράουνταλ (Julius Braunthal, History of the International 1864-1914). Και, φυσικά, την κλασική τριλογία του Έρικ Xομπσμπάουμ, καθώς και το σπουδαίο έργο του Ε. Π. Τόμσον The Making of the English Working Class, το οποίο σύντομα θα κυκλοφορήσει και στα ελληνικά.

 Εντυπωσιάζει το πλήθος των επιφανών αλλά και άγνωστων μορφών του εργατικού κινήματος που παρελαύνουν στις σελίδες του βιβλίου. Πέραν του Μαρξ και του Ένγκελς, ποιές άλλες μορφές της περιόδου θα ξεχώριζες;

Δεν θέλησα να παρουσιάσω μόνο τα ιστορικά γεγονότα, αλλά και τη δράση και την ζωή πολλών πρωταγωνιστών –ανδρών και γυναικών, γνωστών αλλά και άγνωστων στο ελληνικό κοινό–, που με τη δράση τους συνέβαλαν, με τον έναν ή  τον άλλο τρόπο, στην πορεία του κινήματος. Η ζωή είναι αντιφατική. Πώς αλλιώς να εξηγήσει κανείς γιατί ένας από τους ηγέτες του βρετανικού χαρτιστικού κινήματος, φανατικός υποστηρικτής των πολιτικών και κοινωνικών μεταρρυθμίσεων, ο Γουίλιαμ Λόβετ, φτωχός μαραγκός από την αγγλική επαρχία, υπήρξε ο εκπρόσωπος της δεξιάς πτέρυγας του χαρτιστικού κινήματος, ενώ ο Έρνστ Τζόουνς, που καταγόταν από αριστοκρατική οικογένεια και ήταν επισκέπτης της βασιλικής αυλής, εξελίχθηκε σε εκπρόσωπο της ριζοσπαστικής, επαναστατικής πτέρυγας του χαρτισμού; Πολλές προσωπικότητες της πρώιμης φάσης του κινήματος είναι σχεδόν άγνωστες στη χώρα μας: ο ράφτης Βάιτλινγκ που επιχείρησε να συνδυάσει τον κομμουνισμό με τον χριστιανισμό, ο Γερμανοεβραίος Μ. Χες, αυτόν που ο Ένγκελς αποκάλεσε «πρώτο κομμουνιστή στο κόμμα», ο ανιδιοτελής γιατρός Α. Γκότσαλκ που έλαβε μέρος στη Γερμανική Επανάσταση του 1848, διαφώνησε εξ αριστερών με τον Μαρξ και πέθανε από χολέρα στην προσπάθειά του να σώσει τους φτωχούς εργάτες της Κολωνίας από την επιδημία, ο Βρετανός Γουίλιαμ Μπενμπόου που πρώτος, στα 1832, ανέπτυξε την ιδέα της γενικής απεργίας –τη «μεγάλη εθνική αργία» όπως την αποκάλεσε– η Λουίζ Μισέλ, η «Κόκκινη παρθένα της Μονμάρτης», που έλαβε μέρος στην Παρισινή Κομμούνα και αργότερα προσχώρησε στον αναρχισμό κ.ά.

 Και, ανάμεσα στους πιο γνωστούς, υπάρχει βέβαια και ο Μπακούνιν…

Ανάμεσα στα πρόσωπα που σφράγισαν την 1η Διεθνή ήταν ασφαλώς ο μεγάλος αντίπαλος του Μαρξ, ο ηγέτης του αναρχικού κινήματος Μ. Μπακούνιν. Μια εκρηκτική προσωπικότητα, που γοήτευε τους οπαδούς του, ενώ προκαλούσε αντιπάθεια ακόμα και μίσος στους αντιπάλους του. Ο μεγάλος Ρώσος Αλ. Χέρτσεν έγραφε ότι ο Μπακούνιν «δεν γεννήθηκε κάτω από ένα συνηθισμένο αστέρι αλλά κάτω από κομήτη». Η διαμάχη του Μπακούνιν και της αναρχικής τάσης με τη μαρξιστική πλειοψηφία έμεινε ιστορική στο πλαίσιο της 1ης Διεθνούς. Οι οπαδοί του Προυντόν είχαν επίσης σημαντική συμβολή στην ίδρυση της Διεθνούς, ενώ στη συνέχεια έπαιξαν πρωταγωνιστικό ρόλο στα επαναστατικά γεγονότα της Παρισινής Κομμούνας. Πολλά στελέχη τους έπεσαν στο πεδίο της μάχης ή εκτελέστηκαν. Το ίδιο ισχύει και για τους οπαδούς του Μπλανκί — που ονομάστηκε «αιώνιος φυλακισμένος», αφού πέρασε 36 χρόνια στις φυλακές. Ο Γερμανός Λασάλ υπήρξε, με τη σειρά του, ένας από τους πρωτοπόρους στην πολιτική συγκρότηση του γερμανικού εργατικού και σοσιαλιστικού κινήματος. Ο Λασάλ, που σκοτώθηκε όχι στο πεδίο της μάχης αλλά σε μια μονομαχία για την τιμή μιας γυναίκας, ήταν αυτός που, σύμφωνα με τον Μαρξ, «ξύπνησε το εργατικό κίνημα στη Γερμανία».

Αν και η εργασία είναι επικεντρωμένη στο διεθνές εργατικό κίνημα εκτιμώ ότι δεν υποτίμησα τους εθνικούς αγώνες αυτής της περιόδου. Ο βρετανός μαρξιστής Πέρρυ Άντερσον, αναφερόμενος στην περίοδο, γράφει ότι «ένα από τα πιο εντυπωσιακά χαρακτηριστικά αυτού του πατρωτισμού του Διαφωτισμού ήταν η παγκοσμιότητά του…Οι μορφές του διεθνισμού που ανταποκρίνονταν στον ρομαντικό εθνικισμό βρήκαν τη συμβολική στέγη τους στην 1η Διεθνή των Εργατών». Οι πρωταγωνιστές των εθνικών αγώνων, λοιπόν, από τον Λάγιος Κόσσουτ, τον ηγέτη της επανάστασης του 1848-49 στην Ουγγαρία, που απέβλεπε στην ανεξαρτησία από τον ζυγό της μοναρχίας των Αψβούργων, μέχρι τους ηγέτες της ιταλικής ανεξαρτησίας και ενοποίησης, τον Ματσίνι και τον Γκαριμπάλντι, έχουν τη θέση του στην ιστορική αφήγηση.

Και, βέβαια, σημαίνουσα θέση έχουν οι πρωταγωνιστές της Παρισινής Κομμούνας (πολλοί από αυτούς έπεσαν στο πεδίο της μάχη): ο Εουζέν Βερλέν, ο Γκυστάβ Φλουράνς, ο Εμίλ Ντυβάλ, ο Σαρλ Ντελεκλύζ, η Λουίζ Μισέλ, η Ναταλί Λεμέλ κ.ά.

Ταυτόχρονα, αναδεικνύεις τον εντελώς ξεχωριστό ρόλο του Μαρξ και  του Ένγκελς στη συγκρότηση του επαναστατικού εργατικού κινήματος. Ποια στοιχεία της συνεισφοράς τους νομίζεις ότι ήταν τα πιο αποφασιστικά;

Ο ρόλος του Μαρξ και του Ένγκελς ήταν πράγματι αποφασιστικός. Όχι μόνον εμείς, όσοι υποστηρίζουμε τον κριτικό μαρξισμό, αλλά και οι ιστορικοί και θεωρητικοί όλων των ιδεολογικών αποχρώσεων συμφωνούν για τη συμβολή του Μαρξ και του Ένγκελς: τόσο με τις θεωρητικές και οικονομικές τους επεξεργασίες, όσο και με τον καθοριστικό ρόλο τους, ιδιαίτερα του Ένγκελς, στη συγκρότηση της 1ης Εργατικής και αργότερα της 2ης Σοσιαλιστικής Διεθνούς. Η θεωρητική τους συνεισφορά είναι ανεκτίμητη. Αλλά για το έργο τους υπάρχει εκτενή, αν και όχι πλήρης,  βιβλιογραφία στα ελληνικά, οπότε δεν χρειάζεται να επεκταθώ.

 Τελικά, ποια ήταν η συνεισφορά της 1ης  Διεθνούς στους επαναστατικούς αγώνες της εποχής. Ποιες πτυχές θα ξεχώριζες;

Πέραν του γεγονότος ότι υπήρξε η πρώτη επιτυχής προσπάθεια να συγκροτηθεί μια διεθνής εργατική εργάνωση,  μια από τις πιο σημαντικές πτυχές της 1ης Διεθνούς, δηλαδή της Διεθνούς Ένωσης των Εργατών, ήταν ότι αποτελούσε μια διεθνή πολλών ιδεολογικών και πολιτικών  ρευμάτων: μαρξιστών, αναρχικών, οπαδών του Προυντόν και του Λασάλ, συνδικαλιστών κλπ. Οι δυσκολίες του εγχειρήματος δεν εμπόδισαν τον Ένγκελς να υποστηρίξει ότι η Διεθνής έπρεπε να έχει «ένα πρόγραμμα που να μην κλείνει τις πόρτες στα αγγλικά τραιηντγιούνιονς, στους γάλλους, βέλγους, ιταλούς και ισπανούς προυντονιστές και τους γερμανούς Λασαλιστές». Δεν είναι τυχαίο ότι σήμερα η ευρωπαϊκή Αριστερά επιστρέφει, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, σε ανάλογα πλουραλιστικά εγχειρήματα.

Η συμμετοχή των μελών της Διεθνούς στους μεγάλους κοινωνικούς αγώνες, με αποκορύφωμα τον πρωταγωνιστικό τους ρόλο στη μεγάλη Παρισινή Κομμούνα, καθώς και τα συμπεράσματα που βγήκαν γι’ αυτή από τη μαρξιστική πρωτοπορία –κυρίως στα κείμενα του Μαρξ–  είναι τα στοιχεία που σφραγίζουν, τελικά, τη συνεισφορά της Διεθνούς.

 Φεύγοντας από την κοινότητα των ιστορικών, ποια (πολιτική) αξία πιστεύεις ότι έχει το βιβλίο και γενικότερα η μελέτη της περιόδου;

Δεν είμαι ιστορικός. Προσπάθησα, μέσα από την ιστορική μελέτη, να δώσω απαντήσεις στα μεγάλα ερωτήματα που απασχόλησαν, εμένα και πολλούς σαν εμένα, την περίοδο που ακολούθησε τα κατακλυσμιαία γεγονότα στα τέλη του 20ου και στις αρχές του 21ου αιώνα. Κατέληξα να γράψω –δεν ξέρω πόσο επιτυχώς– ένα βιβλίο ιστορίας. Το αφιέρωσα στη νέα γενιά των αγωνιστών, άντρες και γυναίκες, γιατί είμαι βέβαιος ότι η νέα γενιά, απαλλαγμένη από τα βάρη του παρελθόντος, είναι αυτή που μπορεί να επιτύχει τις μεγάλες νίκες που χρειάζεται, όχι η Αριστερά αλλά η ίδια η ανθρωπότητα. Το δίλημμα της Ρόζας Λούξεμπουργκ «Σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα» είναι περισσότερο από κάθε άλλη φορά επίκαιρο.

Τη συνέντευξη πήραν ο Χρήστος Κεφαλής και ο Στρατής Μπουρνάζος

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s