Προς ένα χειραφετητικό ιδεώδες για την παιδεία

Standard

 του Κώστα Σταμάτη

Έργο του Πάμπλο Πικάσο

Έργο του Πάμπλο Πικάσο

 Το κείμενο γράφηκε με αφορμή το ζήτημα της σύνταξης ενός προγράμματος του ΣΥΡΙΖΑ για την παιδεία, ωστόσο, οι σκέψεις που διαλαμβάνει έχουν κατ’ ανάγκην ισχύ πολύ ευρύτερη από τη συγκεκριμένη συγκυρία. Για την οικονομία του χώρου, αφήνουμε κατά μέρος ένα τμήμα κριτικής στη νεοφιλελεύθερη απορρύθμιση της δημόσιας εκπαίδευσης και επικεντρωνόμαστε κατευθείαν στο προγραμματικό σκέλος ενός παρόμοιου εγχειρήματος.

Η παιδεία ζήτημα αιχμής στον σύγχρονο κόσμο

 Στον σύγχρονο ιστορικό ορίζοντα τα ζητήματα της εκπαίδευσης προσλαμβάνουν ένα δραματικό, τετραπλό ενδιαφέρον:α) Μορφωτικό και αξιακό, ως προς τα ενδεδειγμένα περιεχόμενα σπουδών και τον εξαναγκαστικό αναπροσανατολισμό τους στην αναπαραγωγή των κεφαλαιοκρατικών σχέσεων παραγωγής και ανταλλαγής με λεόντειους όρους υπέρ του κεφαλαίου.

β) Διοικητικό, με όρους ιδιωτικής οικονομίας, με συγκεντρωτική και ιεραρχική λήψη αποφάσεων, με management ανέλεγκτο από την ίδια την εκπαιδευτική κοινότητα.

γ) Οικονομικό, ως προς την υποχρηματοδότηση της δημόσιας εκπαίδευσης, αλλά και σχετικά με τη δημιουργία και τη διεύρυνση μιας «αγοράς παιδείας».

δ) Πολιτικό, ως προς την αξίωση ισχύος μιας ελάχιστης κοινωνικής μειοψηφίας, προκειμένου να επιβάλει χωρίς θεσμικούς μετριασμούς την κοινωνικοοικονομική και την ιδεολογική εξουσία της στην υπόλοιπη ανθρωπότητα.

Η αξία της γνώσης και της μάθησης

 Η Αριστερά προσβλέπει σε ποιοτικά καλύτερη πρόσβαση στη γνώση, με πληρέστερη δυνατότητα των ανθρώπων για αντίληψη των πραγμάτων, άρα και για επανεπίδραση πάνω σ’ αυτά. Η γνώση, εν γένει, δεν εξαντλείται στα στενά πλαίσια της αυτοσυντήρησης. Ούτε σε τεχνικά εφόδια για τις τρέχουσες ανάγκες της παραγωγής κι ανταλλαγής. Επεκτείνεται πολύ πέρα από αυτά· ανοίγεται στα μεγάλα ζητήματα της ανθρώπινης ζωής, της φύσης, της κοινωνίας, του κόσμου, αλλά και της ίδιας της γνώσης. Η γνώση και η μάθηση αξίζουν κάτι σπουδαιότερο από το να συνεισφέρουν στην ικανοποίηση άμεσων βιοτικών αναγκών ή στην αναπλήρωση της φυσικής ένδειας. Διαμορφώνουν ορίζοντα νοήματος και επιτρέπουν στα πρόσωπα να αναπτύξουν τον εαυτό τους στην κοινωνία και με μέριμνα για τους άλλους.

Πιστεύουμε στην άρρηκτη συνάρτηση μεταξύ γνώσης, ελευθερίας και ευθύνης. Προκειμένου οι άνθρωποι να απαλλαγούν από τους καταναγκασμούς που κηδεμονεύουν την ύπαρξή τους, καλούνται να προαγάγουν αληθινή γνώση γύρω από τα πράγματα και τις καταστάσεις. Ο σχηματισμός της γνώσης, αυτός καθ’ εαυτόν, καθίσταται έτσι κι ο ίδιος μια διεργασία ελευθερίας. Επιτρέπει να απεμπλακούν οι άνθρωποι από εξωτερική και ετερόνομη καθοδήγηση, τόσο στη σκέψη όσο και στη δράση τους. Στον βαθμό που καθίστανται κάτοχοι πραγματικής γνώσης, γίνονται ικανοί να πορευτούν με βάση αυτήν.

Η σύλληψη της ενότητας μεταξύ γνώσης και ελευθερίας θέτει εξαρχής ένα ζήτημα ευθύνης. Οι άνθρωποι υπέχουν ευθύνη για το γεγονός ότι ανέχονται να διαιωνίζονται καταστάσεις και δομές που καθηλώνουν την ανθρωπότητα σε ανωριμότητα, σε ετεροκαθορισμό της σκέψης και της πράξης, του βίου τους τελικά. Επομένως, βαρύνονται με το ηθικό χρέος να τολμούν να προάγουν τη γνώση γύρω από την πραγματική ζωή και τη φύση της κοινωνίας, προκειμένου να μπορέσουν να τη μετασχηματίσουν προς το καλύτερο.

Αποστολή της παιδείας

 Στη δική μας αντίληψη για την παιδεία, αποστολή της είναι πρώτιστα να διαπαιδαγωγούνται οι άνθρωποι χάριν των ιδίων και του κοινού καλού. Όχι προς εξυπηρέτηση κάποιου αυθέντη ή αφεντικού. Αυτό το χειραφετητικό ιδεώδες προάγεται πρωτίστως με την καλλιέργεια των θεωρητικών, των ηθικοπρακτικών και των αισθητικών δυνάμεων των ανθρώπων. Στόχος είναι η εκλέπτυνση της ανθρώπινης κοινωνικότητας, δηλαδή η καλλιέργεια ως εξευγενισμένη ικανότητα πραγμάτωσης σκοπών, η παρακίνηση των εκπαιδευομένων να ανασυγκροτούν νοήματα με τρόπο δημιουργικό, να επινοούν και όχι απλώς να μαθαίνουν την επιστήμη και τη φιλοσοφία. Η παιδεία καταξιώνεται, εφόσον καλλιεργούνται σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης συνεκτικά πλέγματα ευρύτερων γνώσεων, έτσι ώστε να διασφαλίζεται στον καθέναν ένα μορφωτικό κεκτημένο ικανό για ανανέωση και περαιτέρω εμπλουτισμό του στον ενεργό βίο του/της.

Η γνώση δεν είναι απλώς κάτι το μεταδόσιμο από τη μία πλευρά προς την άλλη. Στην εκπαιδευτική διαδικασία, διδάσκοντες και διδασκόμενοι αλληλοσυγκροτούνται ως συμμέτοχοι σε σχέση αμφίπλευρης διαπαιδαγώγησης. Συμμετέχουν σε πορεία μάθησης ικανής να απαλλάξει εκπαιδευτές και εκπαιδευόμενους από την άγνοια, το παγιωμένο ψεύδος, το σκοταδισμό και κάθε λογής προκαταλήψεις· ικανής, επίσης, για αμοιβαίως επωφελή και γόνιμη αναζήτηση της αλήθειας, της ορθότητας, του ωραίου.

Προαπαιτούμενο για άξια λόγου γνώση της φύσης, του κόσμου, του ανθρώπινου βίου, της κοινωνίας και της οικονομίας δεν μπορεί να είναι η καθυπόταξη της –είτε τακτικής είτε διά βίου– εκπαίδευσης στην «οικονομία», δηλαδή εν τέλει στις επιταγές της καπιταλιστικής συσσώρευσης. Απεναντίας, είναι επιτακτικό η εκπαίδευση να ανακτήσει τη σχετική αυτονομία της απέναντι στις εικαζόμενες ανάγκες της καπιταλιστικής παραγωγής κι ανταλλαγής. Η αποστολή της δεν αναλίσκεται στην προετοιμασία των παιδιών και των νέων για την επαγγελματική ένταξή τους στην «παραγωγή», δηλαδή, ακριβέστερα, στις οικονομικές διαδικασίες που συμφύονται στον καπιταλιστικό καταμερισμό εργασίας, όπως αυτός αναπτύσσεται ιστορικά.

Η αποστολή της εκπαίδευσης είναι διττή. Το ένα σκέλος της, ιδίως στα ανώτερα σκαλοπάτια της, αναφέρεται ασφαλώς σε εκπαίδευση ειδική, ενώ το άλλο σκέλος της σε εκπαίδευση γενική. Σε όλες τις βαθμίδες της, επεκτείνεται στην καλλιέργεια ουσιαστικής μόρφωσης, ικανής να αναδείξει τους νέους ανθρώπους σε «ελεύθερους και υπεύθυνους πολίτες», εγκρατείς μιας καλής βασικής παιδείας. Ως ανώτατη εκπαίδευση, αποβλέπει στη δημιουργική παροχή ενός συνεκτικού συμπλέγματος γνώσεων πάνω σε ορισμένη βασική επιστήμη, τόσο στις θεωρητικές της συντεταγμένες όσο και στις πρακτικές της διαστάσεις.

Επιδιώκουμε, λοιπόν, εκπαίδευση που επιτρέπει στους ανθρώπους να καταστούν κοινωνικοί, δημιουργικοί, ικανοί για έντιμη συνεργασία. Μέσα στους επαγγελματικούς χώρους, αλλά και έξω από αυτούς, στον ελεύθερο χρόνο τους, καθώς και στην επικοινωνιακή δράση τους. Για όλους τους ανθρώπους, και όχι μόνο για ένα κλάσμα τους, που θα ήταν το απολύτως αναγκαίο για τη στελέχωση των διάφορων κλάδων της «οικονομίας», με τους υπόλοιπους ανθρώπους ριγμένους στην αθλιότητα της μακρόχρονης ανεργίας, στον κοινωνικό αποκλεισμό.

Η καλή παιδεία ανοίγει παράθυρο σε μια καλύτερη κοινωνία

Δεν έχουμε αυταπάτες, βεβαίως, ότι παρόμοια αποστολή της παιδείας μπορεί όντως να εξυπηρετηθεί με πληρότητα ενόσω η παιδεία διαπνέεται από πνεύμα ανταγωνισμού μεταξύ των εκπαιδευομένων, ως προείκασμα του ανταγωνισμού που θα αναπτυχθεί μεταξύ τους μετά τη λήξη της εκπαίδευσής τους. Έτσι, επηρεάζεται δυσμενώς και η ίδια η παιδεία. Επικαθορίζεται από την προτεραιότητα οι νέοι άνθρωποι να εντάσσονται ακολούθως σε εργασιακές συνθήκες που λειτουργούν ετερόνομα. Στην ίδια την παιδεία προσδένεται ένα βαρίδιο, προερχόμενο εκτός αυτής. Τα ανθρώπινα υποκείμενα στον ενεργό βίο τους καταλαμβάνονται από σχέσεις εκμετάλλευσης και αλλοτρίωσής τους. Εξωθούνται σε τούτο, μόνο και μόνο προκειμένου να εξασφαλίσουν όπως όπως τα προς το ζην αναγκαία για τους ίδιους και τις οικογένειές τους.

Η αποστολή αυτή, δηλαδή η καλλιέργεια της γενικής ικανότητας για ελεύθερη αυτοπραγμάτωση των ανθρώπων, θα μπορούσε να θεραπεύεται κατεξοχήν, τουλάχιστον σε μακρά κλίμακα, σε μια κοινωνία δίχως εκμετάλλευση, χωρίς καταπίεση των κλίσεων και των αναγκών. Θα μπορούσε να προάγεται σε μια κοινωνία στην οποία η πλειονότητα των μελών της θα νοιαζόταν πραγματικά, με αγωνιστικούς και αλληλέγγυους τρόπους, να μειώσει την κοινωνική δραστικότητα της εκμετάλλευσης και της συνεπακόλουθης ανισότητας στον βίο των ανθρώπων γενικά, και στις μορφωτικές προοπτικές καθενός ειδικότερα.

Η παιδεία τού σήμερα μπορεί να δικαιώνεται στο μέτρο που αγωνίζεται να υπερβεί τον εαυτό της προς το καλύτερο, ως μία πτυχή της γενικότερης ευθύνης των παιδαγωγών ως πολιτών, για να οδεύσει και η κοινωνία εν συνόλω, εθνική και παγκόσμια, προς το καλύτερο.

Ειδικά για την ανώτατη παιδεία, πρώτα και κύρια οφείλουμε να σχηματίσουμε σαφή ιδέα για το μορφωτικό ιδεώδες που αξιώνουμε από το Πανεπιστήμιο, για το είδος ανώτατης εκπαίδευσης στο οποίο προσβλέπουμε κατά τα ανωτέρω. Από αυτήν εξαρτάται ακολούθως και συνάμα δικαιολογείται η απαίτησή μας για: Πρώτον, αυτοδιοίκηση του Πανεπιστημίου, ως νομικού προσώπου δημοσίου δικαίου και όχι ως κρατικού μηχανισμού· δεύτερον, δωρεάν παροχή δημόσιας παιδείας με κρατική χρηματοδότηση· τρίτον, την ευρύτερη δυνατή πρόσβαση των νέων ανθρώπων στην τριτοβάθμια εκπαίδευση και, τέλος, ορισμένη έγνοια για την αγορά εργασίας, σχετικά αυτόνομη πάντως προς αυτή και τα χρησιμοθηρικά κριτήριά της.

Ο Κώστας Σταμάτης διδάσκει στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ

2 σκέψεις σχετικά με το “Προς ένα χειραφετητικό ιδεώδες για την παιδεία

  1. Πίνγκμπακ: Προς ένα χειραφετητικό ιδεώδες για την παιδεία | ΕΝΙΑΙΟ ΜΕΤΩΠΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s