Το σκάκι στην εποχή της παγκοσμιοποίησης

Standard

Νέος παγκόσμιος πρωταθλητής ο εικοσιτριάχρονος Νορβηγός Κάρλσεν

του Χρήστου Κεφαλή

kefalis2Αν προ τριακονταετίας σας ρωτούσαν ποιας εθνικότητας θα είναι ο σημερινός παγκόσμιος πρωταθλητής του σκακιού και ξέρατε κάτι από σκάκι, θα απαντούσατε αυθόρμητα Σοβιετικός –  και αν όχι, τότε ίσως Αμερικανός, Άγγλος, Γιουγκοσλάβος ή Ούγγρος. Σίγουρα πάντως δεν θα λέγατε Νορβηγός ή Ινδός, αφού αυτές οι χώρες είχαν τότε περιθωριακή θέση στο σκακιστικό στερέωμα. Και όμως, τον Νοέμβριο, ο μόλις εικοσιτριάχρονος Νορβηγός Σβεν Μάγκνους Κάρλσεν στέφθηκε παγκόσμιος πρωταθλητής, επικρατώντας σε ένα συναρπαστικό ματς του Ινδού Ανάντ, ως τότε κατόχου του τίτλου.

Ο Κάρλσεν, ένα αυθεντικό ταλέντο, εντυπωσίασε από μικρός, νικώντας ήδη το 1994 κορυφαίους μετρ και κερδίζοντας τον τίτλο του γκρανμέτρ σε ηλικία μόλις 13 χρονών. Το παιγνίδι του τότε ήταν πολύ επιθετικό και εντυπωσιακό, αργότερα όμως έγινε πιο σφαιρικό, ενσωματώνοντας τα στρατηγικά θεμέλια του «βασιλιά των παιχνιδιών». Ο παλιός παγκόσμιος πρωταθλητής, κατά πολλούς κορυφαίος παίκτης όλων των εποχών, Γκάρι Κασπάροβ, τον περιέγραψε σαν  συνδυασμό του Φίσερ και του Κάρποβ, σημειώνοντας την ξεχωριστή ικανότητά του στην εκτίμηση των θέσεων και τους υπολογισμούς, ενώ ο απερχόμενος Ανάντ τόνισε ως κύριο προσόν του την ευλυγισία προσαρμογής στις απαιτήσεις οποιασδήποτε θέσης.

Ανάμεσα στους ειδικούς δεν υπάρχει λοιπόν διαφωνία ότι ο Κάρλσεν είναι επάξια παγκόσμιος πρωταθλητής. Επικράτησε άλλωστε καθαρά επί του Ανάντ, χωρίς να χάσει ούτε μια παρτίδα, γεγονός σπάνιο στη σκακιστική ιστορία. Αν όμως ο Κάρλσεν είχε εμφανιστεί πριν τριάντα χρόνια, θα γινόταν ασφαλώς ένας πολύ ισχυρός μετρ, είναι όμως αμφίβολο αν θα κατόρθωνε να αναδειχθεί παγκόσμιος πρωταθλητής.

Το σκάκι είναι ένα σύνθετο παιγνίδι, που δεν απαιτεί μόνο ταλέντο, μελέτη και εξάσκηση, αλλά και διαρκή ενημέρωση και εμβάθυνση στις διάφορες πτυχές του. Γι’ αυτό μεταπολεμικά κυριάρχησαν οι χώρες που μπόρεσαν μέσω συστηματικής καλλιέργειας να δημιουργήσουν ισχυρή παράδοση, και κυρίως η ΕΣΣΔ, από όπου προέρχονταν ως το 1990 (και κατόπιν ως το 2005 από χώρες της πρώην ΕΣΣΔ) οι παγκόσμιοι πρωταθλητές. Ο μόνος που μπόρεσε να σπάσει τη σοβιετική κυριαρχία ήταν ο διάσημος Αμερικανός Φίσερ, νικώντας το 1972 στο Ρέικιαβικ τον Σπάσκι. Αλλά και αυτός, για να το καταφέρει, χρειάστηκε πρώτα να μάθει ρωσικά και να μελετήσει εκτενώς τη σοβιετική σκακιστική βιβλιογραφία. Μετά το 2000, ωστόσο, εμφανίζονται παγκόσμιοι πρωταθλητές και διεκδικητές και από άλλες χώρες, όπως η Βουλγαρία, η Ινδία και η Κίνα, κάτι που συμβαίνει και στις γυναίκες.

Ο παράγοντας που άλλαξε την κατάσταση, όπως και σε άλλους τομείς, ήταν η ορμητική είσοδος της τεχνολογίας. Από τη μια, η δημιουργία πολύ ισχυρών σκακιστικών προγραμμάτων, που αποδίδουν πλέον σε επίπεδο παγκόσμιου πρωταθλητή, και βάσεων δεδομένων με όλες τις ως τώρα παρτίδες, θεωρητικές αναλύσεις κ.λπ., έκανε προσιτές σε όλους ισότιμα τις σκακιστικές γνώσεις. Από την άλλη, το Διαδίκτυο επιτρέπει την άμεση παρακολούθηση των τελευταίων εξελίξεων και αντιμετώπιση ισχυρών αντιπάλων σε κάθε γωνιά του πλανήτη.

Η τεχνολογία και η παγκοσμιοποίηση είχαν έτσι μια επίδραση «εκδημοκρατισμού» στο παιγνίδι, αμβλύνοντας τις εθνικές ανισότητες, ενώ εμπλουτίστηκαν πολύ και οι σκακιστικές γνώσεις. Είχαν όμως και σημαντικές παρενέργειες. Σήμερα, π.χ., συμβαίνει συχνά οι κορυφαίοι μετρ να πέφτουν θύματα της «ηλεκτρονικής» προετοιμασίας του αντιπάλου, που έχει ανακαλύψει και αναλύσει στον υπολογιστή μια άγνωστη ισχυρή συνέχεια. Αρκετές παρτίδες σε ματς παγκοσμίου πρωταθλήματος, ξεκινώντας από μια φημισμένη αναμέτρηση ανάμεσα στον Κασπάροβ και τον Ανάντ το 1995, και σε ισχυρά τουρνουά κρίθηκαν με αυτό τον τρόπο. Χαρακτηριστικά, το 2003 ο Γεωργιανός γκρανμέτρ Γιομπάβα νίκησε τον πολύ ισχυρό Ρώσο Μπαρέεβ σε μια παρτίδα στην οποία οι «ηλεκτρονικές» αναλύσεις του Γιομπάβα έφταναν ως την 34η κίνηση, όπου ο Μπαρέεβ εγκατέλειψε!

Αυτά τα περιστατικά επαναφέρουν το οικείο ερώτημα για την κυριάρχηση της ανθρώπινης ζωής από τις μηχανές,  την εξάλειψη της φαντασίας και της δημιουργικότητας για χάρη μιας απρόσωπης, τυποποιημένης ύπαρξης. Η  σκακιστική εμπειρία δείχνει ότι, παρά τους κινδύνους, η τεχνολογία από μόνη της, αν δεν υπάρχουν χειραγωγητικές κοινωνικές ωθήσεις, δεν οδηγεί μοιραία σε ένα τέτοιο αποτέλεσμα. Ακόμη και στις παραπάνω περιπτώσεις η δημιουργικότητα δεν εξαλείφεται, αφού η σύλληψη της ιδέας γίνεται αρχικά από τον άνθρωπο και κατόπιν επιβεβαιώνεται στον υπολογιστή. Αυτό που πραγματικά συμβαίνει, στο σκάκι όπως και αλλού –χαρακτηριστικά στην τέχνη με τα μοντέλα φράκταλ– είναι μια συνύφανση της διανοητικής ικανότητας του ανθρώπου με την τεχνική αρτιότητα που εξασφαλίζει η χρήση της μηχανής. Είναι μια συνύφανση δυνητικά γόνιμη, εάν δεν διαταράσσεται το μέτρο.

Ο Χρήστος Κεφαλής είναι σκακιστής και συγγραφέας.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s