Η λιτότητα σκοτώνει – κυριολεκτικά, 2: Αν η λιτότητα ήταν φάρμακο, θα είχε αποσυρθεί από καιρό

Standard

Συνέντευξη του Ντέιβιντ Στάκλερ

μετάφραση: Μαρία Καλαντζοπούλου

 austerity-1Το θέμα μας σήμερα είναι «Λιτότητα και θάνατος». Ποια είναι λοιπόν η σχέση ανάμεσά τους;

Μελετήσαμε τον τρόπο με τον οποίο η ύφεση και η οικονομική καταστροφή μπορούν κυριολεκτικά να εισχωρήσουν στο πετσί των ανθρώπων, επηρεάζοντας την υγεία και την ευημερία τους· μελετήσαμε στοιχεία από την Μεγάλη Ύφεση του 1929 μέχρι την ασιατική χρηματοπιστωτική κρίση της δεκαετίας του 1990 και τις παρούσες κρίσεις. Κι αυτό που μάθαμε είναι πως η ύφεση μπορεί να βλάψει, αλλά η λιτότητα σκοτώνει.

  Τι θα απαντούσατε σ’ έναν σκεπτικιστή που θα σας έλεγε: «Αυτό που ανακαλύπτετε είναι στατιστικές συσχετίσεις και είναι ιδιαίτερα πολύπλοκο να εξάγεις αιτιώδεις σχέσεις απ’ αυτές. Εξάλλου, τα κίνητρά σας είναι πολιτικά, και σε λίγο θα μας μιλήσετε για μέτρα εναντίον της λιτότητας»;

Η μια διάσταση είναι η εμπειρική. Μπορούμε να βρούμε συσχετίσεις στο παρελθόν που έχουν προβλεπτική αξία γι’ αυτό που συμβαίνει στο παρόν — στην περίπτωση λ.χ. των αυτοκτονιών και των θανάτων σε οδικά ατυχήματα. Η άλλη διάσταση είναι η πολιτική. Προκειμένου να λειτουργούν οι δημοκρατίες μας, χρειάζεται να καταλαβαίνουμε, να τεκμηριώνουμε και να εντοπίζουμε τις επιπτώσεις των οικονομικών πολιτικών στην υγεία. Πολύ συχνά, οι οικονομικές αποφάσεις λαμβάνονται εντελώς ξεκομμένα από το πλήρες σύνολο των κοινωνικών τους επιπτώσεων. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει επιβάλει την υποχρέωση να ελέγχονται οι οικονομικές πολιτικές ως προς τις επιπτώσεις τους στην υγεία. Μαζί και με μια ομάδα Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων, στις απαρχές της παρούσας κρίσης, υποβάλαμε αίτηση, ζητώντας επισήμως, από τα αρμόδια όργανα της ΕΕ, αυτή την αποτίμηση ως προς την υγεία. Έχουν περάσει περίπου έξι χρόνια. Ακόμα περιμένουμε.

 Εντοπίζετε συσχετίσεις ανάμεσα στα μέτρα λιτότητας και την αύξηση των θανάτων. Πώς ξέρετε ότι αυτοί δεν έχουν προκληθεί από κάτι άλλο; Πώς γνωρίζετε ότι η λιτότητα είναι η αιτία;

Με δύο τρόπους. Πρώτον, μπορούμε να δούμε ότι όπου δεν έχουν εφαρμοστεί περικοπές και προγράμματα λιτότητας, δεν παρατηρούμε τόσο μεγάλη αύξηση της θνησιμότητας. Για παράδειγμα, η Ελλάδα είναι το μόνο κράτος στην Ευρώπη στο οποίο τα κρούσματα HIV έχουν αυξηθεί κατακόρυφα, και, ταυτόχρονα, το μόνο κράτος που πραγματοποιεί σημαντικές περικοπές στο πρόγραμμα πρόληψης του HIV. Ο δεύτερος τρόπος, πάλι, είναι να δούμε τη συγκυρία. Η έξαρση των κρουσμάτων HIV δεν συνέβη το 2008 ή το 2009, όταν ξεκινούσε η κρίση στην Ελλάδα, αλλά το 2011, όταν άρχισαν να εφαρμόζονται οι περικοπές. Επίσης, η εξέταση διαφορετικών κατηγοριών μάς δίνει την ευχέρεια να κάνουμε τις αναγκαίες διακρίσεις: η έξαρση δεν αφορά περισσότερο ομοφυλόφιλους ή ετεροφυλόφιλους, αλλά διακρίνεται με βάση τον τρόπο μετάδοσης και εντοπίζεται στους χρήστες ενέσιμων ναρκωτικών ουσιών. Και το μεγαλύτερο μέρος των περικοπών του προϋπολογισμού για το HIV ήταν στα προγράμματα που χορηγούσαν καθαρές σύριγγες στους χρήστες ναρκωτικών ουσιών. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εκτιμά ότι χρειάζονται γύρω στις 200 καθαρές σύριγγες ανά χρήστη· το αποτέλεσμα των περικοπών, όπως εκτιμούν οι οργανώσεις που κάνουν δουλειά στους δρόμους, είναι ότι σήμερα υπάρχουν μόνο γύρω στις τρεις.

 Για έναν εξωτερικό παρατηρητή, οι κοινωνικές επιστήμες μοιάζουν να ασχολούνται σε μεγάλο βαθμό με θεωρητικές προσεγγίσεις στα ζητήματα, όχι απλώς με τα εμπειρικά δεδομένα. Εσείς όμως φαίνεται να εστιάζεστε περισσότερο στο εμπειρικό μέρος, στη συλλογή και την ανάλυση στοιχείων.

Πολλά απ’ αυτά που παρατηρούμε και μας απασχολούν έχουν άφθονη θεωρητική υποστήριξη. Θα σας πω ένα παράδειγμα. Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, διερευνούσαμε την κρίση θνησιμότητας στην Ανατολική Ευρώπη, τη στιγμή που η Ρωσία, το Καζακστάν και άλλα πρώην κομμουνιστικά κράτη ξεκινούσαν τη μετάβαση στον καπιταλισμό. Είχαμε αύξηση των θανάτων περισσότερο από τρία εκατομμύρια — τη χειρότερη κρίση σε καιρό ειρήνης. Μια εκτεταμένη μελέτη που κάναμε έδειχνε ότι η φτώχεια αυξήθηκε κατακόρυφα και το προσδόκιμο ζωής μειώθηκε, ιδιαίτερα μεταξύ των νέων ανδρών σε παραγωγική ηλικία. Αλλά αυτό δεν συνέβη παντού στην πρώην σοβιετική σφαίρα. Η Ρωσία, το Καζακστάν και τα κράτη της Βαλτικής (Εσθονία, Λετονία και Λιθουανία), που υιοθέτησαν οικονομικά προγράμματα «θεραπείας-σοκ», τα οποία τα υποστήριζαν οικονομολόγοι όπως ο Jeffrey D. Sachs και ο Lawrence H. Summers, κατέγραψαν τις μεγαλύτερες αυξήσεις στα ποσοστά αυτοκτονιών, καρδιακών προσβολών και θανάτων λόγω αλκοολισμού. Η υπόθεσή μας ήταν ότι η άνοδος της θνησιμότητας συνδεόταν με τις ραγδαίες αλλαγές στην αγορά εργασίας και μας ενδιέφερε να δούμε σε ποιες κοινωνίες είχαν εφαρμοστεί πολιτικές που άμβλυναν τις επιπτώσεις αυτού του σοκ. Υποβάλλαμε καταρχάς αυτή την εργασία σε ένα σημαίνον επιστημονικό περιοδικό κοινωνιολογίας. Μας απάντησαν ότι το μέγεθος της επίπτωσης δεν ήταν αρκετά σημαντικό στατιστικά και μας ρώτησαν ποια είναι η συμβολή αυτής της μελέτης στην κοινωνική επιστήμη. Έτσι, καταλήξαμε να τη δημοσιεύσουμε στο The Lancet [ένα από τα παλαιότερα και εγκυρότερα ιατρικά επιστημονικά περιοδικά (Σ.τ.Μ.)].

 Είναι σαν να λέτε ότι οι κοινωνικοί επιστήμονες ήθελαν κάτι διαφορετικό: δεν ήθελαν στ’ αλήθεια ν’ ακούσουν για τρία εκατομμύρια πλεονάζοντες θανάτους και την ερμηνεία τους. Ήθελαν μια θεωρία.

Συχνά, αυτό είναι ακριβώς το μέτρο για τις δημοσιεύσεις των κοινωνικών επιστημών. Μερικές φορές αστειευόμαστε με συναδέλφους λέγοντας πως αν είναι να στείλουμε δημοσίευση σε περιοδικό κοινωνικών επιστημών, χρειάζεται να προσθέσουμε κάμποσο παραγέμισμα στο θεωρητικό του κομμάτι, αφότου θα έχουμε γράψει το κείμενο, ώστε να το προωθήσουμε.

 Γιατί τόσο πολλοί πολιτικοί γοητεύονται από τις πολιτικές λιτότητας;

Η λογική μοιάζει προφανής και ελκυστική. Αν έχεις ένα νοικοκυριό και έχεις παραξοδέψει, χρειάζεται να σφίξεις το ζωνάρι. Ένα κράτος όμως δεν είναι ένα νοικοκυριό. Όταν όλοι αλληλοσυνδεόμαστε μέσα σε μια οικονομία, μια περικοπή που κάνει η κυβέρνηση μειώνει το εισόδημα κάποιων. Οι επιχειρήσεις βλέπουν να συρρικνώνεται η ζήτηση κι ακολουθεί καταιγίδα επιπτώσεων, που οδηγούν σ’ έναν φαύλο κύκλο. Αντίθετα, οι κοινωνίες που ξόδεψαν περισσότερα σε καιρό κρίσης, είχαν ταχύτερη οικονομική ανάκαμψη, όπως για παράδειγμα η Φινλανδία και η Σουηδία.

  Τι θα απαντούσατε σε κάποιον που θα σας αντέτεινε ότι είναι πολύ νωρίς για να κρίνουμε; Ότι δεν μπορούμε να βγάλουμε συμπεράσματα για τις επιπτώσεις της λιτότητας στη θνησιμότητα, αφού το προς μελέτη διάστημα είναι πολύ μικρό;

Πρόκειται για μαζικά ανεξέλεγκτα πειράματα πάνω σε ολόκληρους πληθυσμούς. Αν η λιτότητα είχε οργανωθεί σαν δοκιμή ενός φαρμάκου, με ένα σώμα αξιολογητών, θα είχε αποσυρθεί ήδη, με δεδομένες τις αποδείξεις για τις θανατηφόρες παρενέργειές της και την αποτυχία των υποτιθέμενων οικονομικών της πλεονεκτημάτων.

 Η έρευνά σας, λοιπόν, καταλήγει αποκλειστικά σε αρνητικά αποτελέσματα; Δεν υπάρχει τίποτα το αισιόδοξο ανάμεσα στα ευρήματά σας;

Ένα σημαντικό συμπέρασμα είναι ότι οι επενδύσεις σε συστήματα κοινωνικής προστασίας είναι εξίσου –αν όχι και πιο σημαντικές– για την υγεία της χώρας μας από τις δαπάνες για την περίθαλψη. Η καλή υγεία έχει τη βάση της μέσα στις κοινότητές μας, όχι στα ιατρεία και τα νοσοκομεία. Οι εκτιμήσεις του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας είναι ότι μόνο το 15%, κατ’ ανώτατο όριο, αυτού που μας κρατά υγιείς σχετίζεται με την περίθαλψη: το υπόλοιπο σχετίζεται με το κοινωνικό και οικονομικό μας περιβάλλον. Στο βιβλίο μας εντοπίζουμε έξυπνες στρατηγικές σχετικά με την κατοικία, την απασχόληση και τη σίτιση, που όχι μόνο μπορούν να αποδώσουν αποτελέσματα για την επένδυση, αλλά να επιφέρουν ουσιαστικά κέρδη υγείας για τις πιο περιθωριοποιημένες και ευάλωτες κοινωνικές ομάδες.

3 σκέψεις σχετικά με το “Η λιτότητα σκοτώνει – κυριολεκτικά, 2: Αν η λιτότητα ήταν φάρμακο, θα είχε αποσυρθεί από καιρό

  1. Πίνγκμπακ: Η λιτότητα σκοτώνει – κυριολεκτικά, 2: Αν η λιτότητα ήταν φάρμακο, θα είχε αποσυρθεί από καιρό | Ελεύθερη Λαική Αντιστασιακή Συσπείρωση

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s