Η πόλη, το άστυ, ο δήμος

Standard

ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ ΕΧΟΥΝ ΤΗ ΔΙΚΗ ΤΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΑ

του Νίκου Σαραντάκου

Έργο του Δημήτρη Τσουμπλέκα, από την ενότητα "Μελλοντική Αθήνα", 2004

Έργο του Δημήτρη Τσουμπλέκα, από την ενότητα «Μελλοντική Αθήνα», 2004

Σε δυο Κυριακές από σήμερα θα εκλέξουμε δημοτικές και περιφερειακές αρχές, οπότε το σημερινό σημείωμα θα είναι αφιερωμένο σε μερικές από τις λέξεις της πόλης, και ειδικότερα της Αθήνας. Η ίδια η λέξη πόλη, έρχεται από τα αρχαία ελληνικά, όπου ήταν πόλις, υπήρχε όμως και εναλλακτικός πανάρχαιος τύπος, πτόλις, που θα τον θυμόμαστε ίσως από το «Τροίης ιερόν πτολίεθρον» στην αρχή της Οδύσσειας. Η αρχική σημασία της λέξης πρέπει να ήταν το φρούριο, ο οχυρωμένος τόπος, η ακρόπολη. Στη συνέχεια, στην κλασική αρχαιότητα η λέξη δήλωνε μια πολιτική και θρησκευτική κοινότητα, μια κοινότητα κατοίκων, σε αντίθεση με τη λέξη «άστυ», επίσης πανάρχαια, που δήλωνε την πόλη ως οικιστική μονάδα.

Από την πόλη παράγονται πολλές λέξεις σημαντικές: η πολιτεία, αρχικά με τη σημασία της ιδιότητας του πολίτη αλλά και του συνόλου των πολιτών, και του πολιτεύματος· ο πολίτης, με αρχική σημασία τον ελεύθερο άνδρα που είναι μέλος μιας πόλης, δηλ. μιας κοινότητας κατοίκων, που συμμετέχει στη λήψη αποφάσεων· από εκεί και ο πολιτικός, αρχικά ο σχετικός με την πολιτεία, την κοινωνία. Και η λέξη πολιτισμός ελληνιστική είναι και είχε τη σημασία της δημόσιας διοίκησης· το 1810 την επανέφερε και την ανανοηματοδότησε ο Κοραής για να αποδώσει στα ελληνικά το γαλλικό civilisation.

Από το άστυ βέβαια προέρχεται ο αστός, ο κάτοικος του άστεoς, του αστικού κέντρου· ο αστός στην κλασική αρχαιότητα δεν είναι απαραίτητα πολίτης· τη σημασία αυτή την παίρνει στην ελληνιστική εποχή, όταν συνδέεται με το λατινικό civis. Ο κάτοικος του άστεoς, που είχε μεγαλώσει στην πόλη, θεωριόταν πιο καλλιεργημένος από τον κάτοικο της υπαίθρου· έτσι, στα αρχαία, η λέξη αστείος, «ο σχετικός με το άστυ»,σήμαινε τον καλλιεργημένο, τον ραφιναρισμένο, τον πνευματώδη, σε αντίθεση με τους κατοίκους των αγρών, που ήταν πιο χοντροκομμένοι και λέγονταν αγροίκοι. Ο «αστείος λόγος» ήταν ο πνευματώδης, και σιγά-σιγά έφτασε να σημαίνει κάτι το ευτράπελο, που προκαλεί το γέλιο. Η διάκριση αυτή χωριού-πόλης έχει περάσει και στα νεότερα ελληνικά, αν σκεφτούμε ότι τα χωρατά, τα αστεία δηλαδή, τα έκαναν οι κάτοικοι της χώρας, της πόλης δηλαδή.

Όσο για την Αθήνα, στα αρχαία, όπως και στην καθαρεύουσα, το τοπωνύμιο είναι στον πληθυντικό, Αθήναι, κάτι που συμβαίνει άλλωστε αρκετά συχνά, π.χ. Θήβαι, Πάτραι. Φαίνεται πως ο πληθυντικός οφείλεται στο ότι την πόλη την αποτέλεσαν πολλοί οικισμοί με το ίδιο όνομα, Αθήνη, ένα προελληνικό θεωνύμιο που λέγεται ότι ανάγεται σε μια φιδόμορφη θεότητα που φύλαγε τα ανάκτορα. Από τη μεσαιωνική φράση «εις την πόλιν (τας) Αθήνας», όπου το «Αθήνας» εννοήθηκε ως γενική, προέκυψε η νέα ονομαστική σε ενικό πια αριθμό, Αθήνα.

Ο δήμος, πανάρχαια επίσης λέξη, πιθανόν να συνδέεται με αρχαία ρίζα που σημαίνει «διανέμω»· θα δήλωνε αρχικά το τμήμα μιας περιοχής και στη συνέχεια τον λαό που κατοικεί εκεί. Θα άξιζε ειδικό άρθρο γι’ αυτή τη λέξη, που μας έδωσε πλήθος από παράγωγα, από τη δημοκρατία και το δημόσιο έως τη δημιουργία αλλά και τον δήμιο. Η λέξη δήμος ήδη από την αρχαιότητα σήμαινε αφενός το λαό (εκκλησία του δήμου) και αφετέρου μια διοικητική μονάδα: με βάση τη μεταρρύθμιση του Κλεισθένη, η Αττική είχε χωριστεί σε 139 δήμους, ο καθένας από τους οποίους είχε επικεφαλής τον δήμαρχο, που οριζόταν με κλήρο.

Στο Βυζάντιο, δήμοι ονομάζονταν οι φατρίες του ιπποδρόμου, με γνωστότερους τους Πράσινους και τους Βένετους, ενώ ο όρος πήρε τη σημερινή σημασία με την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους, οπότε γεννήθηκαν και παροιμίες για τους αιρετούς πλέον άρχοντες του δήμου, όπως η «από δήμαρχος κλητήρας», για κάποιον που χειροτέρεψε η κατάστασή του και ιδίως η κοινωνική του θέση, και «τα παράπονά σου στον δήμαρχο», δήλωση αδιαφορίας προς κάποιον που παραπονιέται ή διαμαρτύρεται άκαιρα.

Ο πρώτος δήμαρχος της Αθήνας μετά την ανάδειξή της σε πρωτεύουσα του νεοελληνικού κράτους ήταν ο Ανάργυρος Πετράκης, της γνωστής οικογένειας που επίσης έδωσε το όνομά της στη μονή Πετράκη· ένας πρόγονός του την ανακαίνισε, και από τότε είχε καθιερωθεί ο εκάστοτε ηγούμενος της μονής να είναι μέλος της οικογένειας· ο γιατρός Ανάργυρος Πετράκης λοιπόν, ο οποίος εκλέχτηκε δήμαρχος το 1835, ήταν ο πρώτος που έσπασε την παράδοση και δεν εκάρη μοναχός. Βέβαια, δεν εκλέχτηκε ακριβώς δήμαρχος: πλειοψήφησε σε κατάλογο δημοτικών συμβούλων και ο βασιλιάς Όθωνας τον διόρισε δήμαρχο: δεν ίσχυε η άμεση εκλογή από τον λαό.

Σύμφωνα με έναν περίεργο εκλογικό νόμο που ίσχυε το 1964, σχεδόν φωτογραφικό, αν κανείς συνδυασμός δεν συγκέντρωνε το 40% των ψήφων δεν γινόταν δεύτερος γύρος αλλά ο δήμαρχος εκλεγόταν έμμεσα, από τους δημοτικούς συμβούλους. Κι έτσι, ενώ το 1964 είχε πλειοψηφήσει ο αριστερός συνδυασμός της ΕΔΑ, με υποψήφιο δήμαρχο τον καθηγητή του Πολυτεχνείου Νικόλαο Κιτσίκη, τελικά πολλοί δημοτικοί σύμβουλοι του κεντρώου υποψήφιου Παυσανία Κατσώτα, που είχε έρθει τρίτος, ψήφισαν τον δεξιό υποψήφιο, τον Αμβρ. Πλυτά, που έγινε και δήμαρχος.

Σήμερα, πενήντα χρόνια από τότε, είναι καιρός να εκλέξει ο λαός της Αθήνας τον πρώτο αριστερό δήμαρχο στην ιστορία της πόλης, τον Γαβριήλ Σακελλαρίδη!

 

Ο Νίκος Σαραντάκος είναι συγγραφέας, μεταφραστής και κατοικοεδρεύει στα sarantakos.wordpress.com και στo www.sarantakos.com.

 

 

 

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Η πόλη, το άστυ, ο δήμος

  1. Πίνγκμπακ: Η πόλη, το άστυ, ο δήμος | Ελεύθερη Λαική Αντιστασιακή Συσπείρωση

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s