Σαράντα χρόνια μετά την «Ώρα μηδέν»

Standard

του Πολυμέρη Βόγλη

Aφίσα του Σπύρου Ορνεράκη, για το δημοψήφισμα του 1974

Aφίσα του Σπύρου Ορνεράκη, για το δημοψήφισμα του 1974

Όταν η δικτατορία κατέρρεε, τον Ιούλιο του 1974, μαζί της κατέρρεε και ένα μοντέλο εξουσίας που είχε οικοδομηθεί στη μεταπολεμική Ελλάδα. Ένα μοντέλο εξουσίας που στηριζόταν στον πολιτικό αποκλεισμό, την ιδεολογία της «εθνικοφροσύνης» και του αντικομμουνισμού, την ισχύ των εξωκοινοβουλευτικών πόλων εξουσίας (στρατός, βασιλιάς, ΗΠΑ) και στη χειραγώγηση της κοινωνίας. Η δικτατορία των συνταγματαρχών αποτελούσε την πιο ακραία εκδοχή αυτού του μοντέλου εξουσίας, του οποίου οι συνέπειες ήταν εξίσου ακραίες. Το μοντέλο αυτό κλονίστηκε τον Νοέμβριο του 1973 και για να σταθεροποιηθεί κατέφυγε στη πιο βίαιη και αιματηρή καταστολή διαμαρτυρίας που έχει συμβεί στα μεταπολεμικά χρόνια. Τον Ιούλιο του 1974 το μοντέλο αυτό χρεοκόπησε με τον πιο εμβληματικό τρόπο, καθώς έφερε στην επιφάνεια μια πραγματικότητα που ήταν η αντίστροφη από αυτήν που είχε κατασκευαστεί επί μια εικοσιπενταετία: οι «εθνικόφρονες» ήταν υπεύθυνοι για μια εθνική καταστροφή, ο στρατός όχι μόνο δεν είχε σώσει το έθνος αλλά είχε υποστεί ταπεινωτική ήττα, οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν είχαν κρατήσει τη στάση του πιστού συμμάχου αλλά του ουδέτερου στην τουρκική εισβολή.

Η 24η Ιουλίου ήταν η «ώρα μηδέν» για την Ελλάδα. Η λαϊκή οργή για την επτάχρονη δικτατορία, τη στρατιωτική ήττα και την κατοχή εδαφών στην Κύπρο από τα τουρκικά στρατεύματα, σε συνδυασμό με το κενό που δημιουργούσε η κατάρρευση της Χούντας εν μέσω απουσίας οργανωμένων πολιτικών δυνάμεων απειλούσαν να υπονομεύσουν τα θεμέλια του καθεστώτος. Χρειαζόταν μια ρήξη με το παρελθόν, με το προηγούμενο μοντέλο εξουσίας. Η δημοκρατία δεν μπορούσε απλώς να «αποκατασταθεί», δεν αρκούσε το πολιτικό σύστημα να επανέλθει στην προδικτατορική συνθήκη· η δημοκρατία έπρεπε να επανιδρυθεί.

Η Μεταπολίτευση είναι η επαναθεμελίωση του πολιτικού συστήματος στη βάση της διεύρυνσης της κοινωνικής νομιμοποίησης. Το πολιτικό σύστημα έπρεπε να θεμελιωθεί σε ένα μοντέλο εξουσίας που δεν θα στηριζόταν στον αυταρχισμό και τον αποκλεισμό, όπως συνέβαινε μέχρι τότε, αλλά στη συναίνεση, την ενσωμάτωση και τη συμμετοχή. Σε αυτό το νέο μοντέλο οι εξωκοινοβουλευτικοί πόλοι εξουσίας αποδυναμώθηκαν ή και εξουδετερώθηκαν οριστικά ως τέτοιοι. Η μοναρχία καταργήθηκε και ο στρατός υποχρεώθηκε να περιοριστεί στους στρατώνες και να μη αναμειγνύεται στην πολιτική. Η αμερικανική επιρροή εξισορροπήθηκε μέσα από τα ανοίγματα των μεταπολιτευτικών κυβερνήσεων στις χώρες του «υπαρκτού σοσιαλισμού», στις αραβικές χώρες και κυρίως με την ένταξη της Ελλάδας στην ΕΟΚ, η οποία τότε προβαλλόταν ως ο τρίτος πόλος απέναντι στις δύο υπερδυνάμεις. Συνέχεια ανάγνωσης

Η Μεταπολίτευση μέσα από τις περιπέτειες του ελληνικού Πανεπιστημίου

Standard

του Χρήστου Χατζηιωσήφ

Οδός Πανεπιστημίου, 24 Ιουλίου 1974. Πανηγυρισμοί για την πτώση της Χούντας

Οδός Πανεπιστημίου, 24 Ιουλίου 1974. Πανηγυρισμοί για την πτώση της Χούντας

Στις 24 Ιουλίου 1974, χιλιάδες άνθρωποι σε όλη τη χώρα βγήκαν στους δρόμους για να πανηγυρίσουν την πτώση της χούντας. Στα χρόνια που ακολούθησαν, μέχρι τις μέρες μας, η στιγμή της γένεσης της σύγχρονης ελληνικής δημοκρατίας είθισται να εορτάζεται με τρόπο ψυχρό, με πλήρη απουσία του δήμου, σαν να αφορούσε μόνο τους επώνυμους που συνωστίζονται στη δεξίωση που δίνεται στους κήπους του προεδρικού μεγάρου (που και αυτή καταργήθηκε το 2013) και τους συντάκτες των επετειακών αφιερωμάτων των κυριακάτικων εφημερίδων. Αντίθετα, η επέτειος της εξέγερσης του Πολυτεχνείου γιορτάστηκε μαζικά από τον πρώτο χρόνο, έστω και ετεροχρονισμένα (λόγω των πρώτων δημοκρατικών εκλογών, στις 17 Νοεμβρίου 1974), συγκεντρώνοντας πλήθη πολιτών. Ανεξάρτητα από το πώς έβλεπε τα γεγονότα του 1973 ο κάθε νέος, οι πολίτες και οι οργανώσεις που συμμετείχαν –και εξακολουθούν να συμμετέχουν– στον εορτασμό, είναι αναμφισβήτητο ότι η εξέγερση του Πολυτεχνείου ήταν το αποφασιστικό στοιχείο που οδήγησε στην πτώση της χούντας, καθώς ματαίωσε τη μετεξέλιξη του δικτατορικού καθεστώτος σε «κηδεμονευόμενη» δημοκρατία, προοπτική με την οποία είχε συμβιβαστεί μεγάλο μέρος των πολιτικών δυνάμεων που αντιμάχονταν ή απλώς αντιπολιτεύονταν τη δικτατορία. Αποκλειόμενης της μετεξέλιξης του καθεστώτος, η έξοδος ήταν πλέον δυνατή μόνο με την πλήρη κατάρρευσή του, καθώς αδυνατούσε να διαχειριστεί τα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα που προϋπήρχαν μεν, αλλά τα όξυνε η διεθνής οικονομική κρίση του 1973. Συνέχεια ανάγνωσης

Από τη Βαϊμάρη στη Μεταπολίτευση: Οι ιστορικές αναλογίες και η αναζήτηση του Ηγέτη

Standard

του Κωστή Καρπόζηλου

Αφίσα του Αλέξη Κυριτσόπουλου, για το δημοψήφισμα του 1974

Αφίσα του Αλέξη Κυριτσόπουλου, για το δημοψήφισμα του 1974

Την προηγούμενη Κυριακή, 20 Ιουλίου 2014, Η Καθημερινή και Το Βήμα δημοσίευσαν το δελτίο Τύπου του Ιδρύματος «Κωνσταντίνος Γ. Καραμανλής» για την πτώση της δικτατορίας και τη μετάβαση της Ελλάδας στη δημοκρατία. Η προβεβλημένη τυπογραφικά δημοσίευση, όχι στριμωγμένη σε μονόστηλο, ξεχωρίζει, καθώς αποτελεί τη μοναδική ανακοίνωση που συνόδευσε τα αφιερωματικά κείμενα γύρω από τα γεγονότα της Κύπρου και την πολιτειακή μεταβολή. Η σημειολογία είναι σαφής: Μεταπολίτευση ίσον Καραμανλής. Η μορφή του πρωθυπουργού της κυβέρνησης εθνικής ενότητας κυριαρχεί. Στις φωτογραφίες και στις λεζάντες, στους τίτλους και στα κύρια άρθρα, η ανάλυση της ιστορικής μεταβολής διανθίζεται με υμνητικές αναφορές στον «παράκλητο των Ελλήνων» ή εικόνες βγαλμένες από τη γλώσσα των σχολικών εκθέσεων: κατά τον εκδότη του Βήματος Σταύρο Π. Ψυχάρη ο Καραμανλής «στέκεται [στο βάθρο της Ιστορίας] πλάι στον Ελευθέριο Βενιζέλο και του χαμογελά ανταγωνιστικά». Η σύγκληση των πάλαι ποτέ ανταγωνιστικών εκφραστών της παραδοσιακής Δεξιάς και του πάντα ανήσυχου, και μονίμως συντηρητικού, Κέντρου αντανακλά την ανάδυση ενός νέου τρόπου ανάγνωσης της Μεταπολίτευσης: η σύνθετη και κυρίως απρόβλεπτη μετάβαση στην Τρίτη Ελληνική Δημοκρατία μετατρέπεται σε μια γραμμική αφήγηση γεγονότων στα οποία δεσπόζει η μορφή ενός ισχυρού άνδρα.

Αφίσα της Νέας  Δημοκρατίας για τη Μεταπολίτευση, 2014

Αφίσα της Νέας Δημοκρατίας για τη Μεταπολίτευση, 2014

Ο «Καραμανλής αποκαθιστά τη δημοκρατία» ήταν ο πρωτοσέλιδος –και δηλωτικός στην ενεργητική του σύνταξη– τίτλος της Καθημερινής, ενώ λίγες μέρες μετά η μορφή του Καραμανλή δέσποζε στην εικαστικά άψογη αφίσα της Νέας Δημοκρατίας με την οποία πληροφορούμαστε ότι «η Νέα Μεταπολίτευση ξεκίνησε».

Η αναδρομική προσωπολατρία είναι ένα ακόμα σύμπτωμα της δημοφιλίας των ιστορικών αναλογιών στον ελληνικό 21ο αιώνα. Αφού στα χρόνια της κρίσης ο παραλληλισμός της Ελληνικής Δημοκρατίας με τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης δοξάστηκε και εξαντλήθηκε προκειμένου να συγκροτηθεί το περίφημο συνταγματικό τόξο, η μετάβαση στην εποχή της αυταρχικής σταθερότητας αντλεί το πρότυπό της από τις ηγετικές μορφές, οι οποίες, ενάντια σε κάθε πρόβλεψη και με τρόπους συχνά αντιδημοφιλείς, μετασχηματίζουν τις ιστορικές κρίσεις σε αφετηρίες εθνικής αναγέννησης. Η αναζήτηση της ισχυρής προσωπικότητας του παρελθόντος –του Μεγάλου Έλληνα του τηλεοπτικού ΣΚΑΙ το 2009– εξυπηρετεί τις σύγχρονες πολιτικές αναγκαιότητες: η Ιστορία επιστρέφει στα γνώριμα μονοπάτια των «προσωπικοτήτων» και η πορεία τους μετατρέπεται σε μια παραβολή για τις συλλογικές δυνατότητες και αδυναμίες του «έθνους». Συνέχεια ανάγνωσης

Η επίθεση του Ισραήλ στη Γάζα συσκοτίζει τα κεντρικά ζητήματα: τον ρατσισμό, την κατοχή, τον αποικισμό

Standard

του Ρασίντ Καλίντι

μετάφραση: Δημήτρης Ιωάννου

Σαλβαντόρ Νταλί, "Αταβιστικό δειλινό"

Σαλβαντόρ Νταλί, «Αταβιστικό δειλινό»

Ακόμα μία επίθεση του Ισραήλ στη Γάζα, και βρισκόμαστε μπροστά σε νέους αντιπερισπασμούς. Aντιπερισπασμοί που περιλαμβάνουν μια εμμονική εστίαση στα βάσανα του Ισραήλ και, σε σύνδεση με αυτήν, μια επιμονή στην ισοδυναμία: στο ότι είναι ισοδύναμες αφενός οι εντατικές ισραηλινές αεροπορικές επιδρομές σε μια μικρή και πυκνοκατοικημένη λωρίδα γης οι οποίες έχουν σκοτώσει εκατοντάδες Παλαιστίνιους μέχρι τώρα –οι περισσότεροι άμαχοι– και, αφετέρου, οι παλαιστινιακές ρουκέτες που συχνά αστοχούν, οι οποίες φτάνουν μεν σε μακρινούς στόχους, αλλά δεν έχουν τραυματίσει μέχρι στιγμής κανέναν Ισραηλινό [σημ.: το άρθρο δημοσιεύθηκε στις 10.7.2014]. Μαζί με αυτούς τους αντιπερισπασμούς έχουμε και την πλήρη εξάλειψη τόσο του γενικού πλαισίου όσο και της συγκυρίας. Του γενικού πλαισίου: το ότι οι Παλαιστίνιοι υφίστανται σχεδόν πέντε δεκαετίες παράνομης κατοχής, αποικισμού, υποταγής και εξευτελισμού. Της συγκυρίας: το ότι δυο νεαροί Παλαιστίνιοι είχαν δολοφονηθεί εν ψυχρώ από τον ισραηλινό στρατό τον Μάιο, έναν μήνα πριν από την απαγωγή και τη δολοφονία των τριών Ισραηλινών εποίκων. Ή το γεγονός ότι το Ισραήλ ξεκίνησε μια μαζική επιχείρηση έρευνας και καταστροφής για τη Χαμάς στη Δυτική Όχθη πολύ προτού εκτοξευθούν οι πρώτες ρουκέτες από τη Γάζα. Ή το ότι, όπως επιβεβαίωσαν ισραηλινές πηγές, η Χαμάς προσπαθούσε για μέρες να αποτρέψει άλλες ομάδες από την εκτόξευση ρουκετών από τη Γάζα, ακόμα και την ώρα που εξελισσόταν η επιχείρηση που μάζευε τους υποστηρικτές της κατά εκατοντάδες. Οι αντιπερισπασμοί είναι ασφαλώς απαραίτητοι για να μας αποσπάσουν την προσοχή από αυτό που πραγματικά συμβαίνει: το καθεστώς κατοχής και το κολασμένο σχέδιο εποικισμού που αυτό υπηρετεί λειτουργούν με τις μηχανές στο φουλ, τη στιγμή που ο ρατσισμός και οι τραμπούκικες προκλήσεις κατά των Αράβων εξαπλώνονται σε ολοένα και ευρύτερα τμήματα της ισραηλινής κοινωνίας. Συνέχεια ανάγνωσης

Δεν υπάρχουν νικητές στους πολέμους, μόνο ερείπια

Standard

Κύπρος: Σαράντα χρόνια από τον Ιούλιο του 1974-2

της Ζεχρά Σενγκίς

Xένρυ Μουρ, "Δύο όρθιες μορφές"

Xένρυ Μουρ, «Δύο όρθιες μορφές»

H 20ή Ιουλίου του 1974 στην Κύπρο αποτελεί μια μνήμη τραυματική για τις δυο κοινότητες του νησιού. Ήμουν τότε δεκάξι χρονών κορίτσι, ζούσα στη Λάρνακα και δεν είχα ιδέα γιατί ερχόταν ο θάνατος.

Ήταν η μέρα του τρόμου. Μια μέρα γεμάτη λύπη και αγωνία για την οικογένεια, τον πατέρα και τον αδελφό μου που δεν ήταν στο σπίτι. Ο θάνατος· παντού κυριαρχούσε ο θάνατος. Οι εφιάλτες με κατέκλυζαν.

Τα χρόνια που ακολούθησαν, ποτέ δεν ένιωσα χαρά για τον πόλεμο, καθώς μάθαινα για τους αγνοούμενους και τους πολυάριθμους ανθρώπους που σκοτώθηκαν. Η οικογένειά μου αισθανόταν ευγνωμοσύνη για την Τουρκία που παρενέβη και σταμάτησε τον πόλεμο στο ξεκίνημά του· αλλά εμένα ο φόβος δεν με εγκατέλειψε πια ποτέ, καθώς συνειδητοποιούσα ότι η Τουρκία έφερε τα στρατεύματά της και άρχισε να εγκαθιστά Τούρκους στο νησί, στις ιδιοκτησίες των Ελληνοκυπρίων — κάτι που, για μένα, σήμαινε διαιώνιση του πολέμου. Ήμουν μέλος μιας τραυματισμένης κοινωνίας που έζησε βαθιά το τραύμα, αλλά, ταυτόχρονα, η εμπειρία του πολέμου μου έδωσε τη δυνατότητα να αντιληφθώ τι συμβαίνει σε όλο τον πλανήτη.

Μπόρεσα να δω, με καθαρό μυαλό, ότι δεν υπήρχε κανένας λόγος να ξεκινήσει ο πόλεμος. Υπήρχαν όμως δυνάμεις έτοιμες να διαπράξουν εγκλήματα πολέμου, εγκλήματα ενάντια στην ανθρωπότητα: οι ιμπεριαλιστικές δυνάμεις (και ανάμεσά τους, ας μην το ξεχνάμε, η Ελλάδα και η Τουρκία), που πυροδοτούν τις συγκρούσεις. Πρέπει να τις σταματήσουμε. Συνέχεια ανάγνωσης

1964 ή 1974; Πότε αρχίζει το μέτρημα;

Standard

Κύπρος: Σαράντα χρόνια από τον Ιούλιο του 1974-1

 του Κωστή Αχνιώτη

Φράνσις Μπέικον, από το τρίτπτυχο "Σταύρωση", 1965

Φράνσις Μπέικον, από το τρίτπτυχο «Σταύρωση», 1965

Την περασμένη Τρίτη το απόγευμα πήγα σε μια εκκλησιαστική σύναξη των κατοίκων ενός κατεχόμενου χωριού, του Δικώμου, στην επαρχία Κερύνειας. Για την ακρίβεια, επρόκειτο για μια σύναξη των αριστερών του χωριού, στους οποίους μίλησε ο τέως Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Δημήτρης Χριστόφιας, που κατάγεται από το Δίκωμο. Φυσικά αρκετός κόσμος εντυπωσιάζεται από το ότι αυτές οι συνάξεις γίνονται σε εκκλησίες και οι ομιλίες μετά από λειτουργίες, το αναφέρω όμως, γιατί βρήκαμε ήδη ένα σημείο της ελληνοκυπριακής πολιτικής συμπεριφοράς που δεν άλλαξε από το 1974 (και από πολύ πιο πριν).

Στην αυλή της εκκλησίας, όπου στεκόταν αρκετός κόσμος, έλαχε να παρακολουθήσω μια συζήτηση, όπου κάποια άτομα αναπολούσαν μνήμες. Μεταξύ άλλων, τη σύλληψη αριστερών του χωριού από Εοκαβητατζήδες συγχωριανούς τους κατά τη διάρκεια του πραξικοπήματος. Ένας εξ αυτών διαμαρτυρόταν που ο Μακάριος είχε δώσει τότε «κλάδο ελαίας» και αναλογιζόταν αν θα μπορούσε ο καθένας να καταγγείλει, έστω και τώρα, τον κάθε πραξικοπηματία που τον έβλαψε. Αυτό που είναι μέχρι σήμερα παράνομο, είπε κάποιος άλλος, είναι να καταγγείλεις τον «κλάδο ελαίας» του Μακαρίου, πολιτική που έγινε δεκτή από όλες τις κομματικές ηγεσίες τότε.

Το 1974 σημάδεψε ανεξίτηλα κάθε Κύπριο. Για να είμαστε όμως πιο σωστοί, οι Τουρκοκύπριοι δεν μετρούν από το 1974, αλλά από το 1964, χρονιά κατά την οποία άρχισαν οι δικοινοτικές ταραχές και ο εγκλωβισμός των Τουρκοκυπρίων στους θύλακες. Η εθνικιστική πλευρά της κάθε κοινότητας προσπαθεί να σχετικοποιήσει το ’64 ή το ’74, αναλόγως.

Στην περίπτωση μου, στην ηλικία των 22 ετών, η πολιτική «ανακάλυψη» που έκανα αφορούσε τη συνεργασία του ΑΚΕΛ με τον τότε Αρχιεπίσκοπο και Πρόεδρο Μακάριο. Ήταν μια συμμαχία που παρουσιαζόταν –και έμοιαζε– ως «ατσάλινη ασπίδα» έναντι οποιουδήποτε πραξικοπήματος, το οποίο άλλωστε αναμενόταν (είχαν γίνει και προηγούμενες απόπειρες). Αυτή όμως η «ανακάλυψη» έμεινε θέμα περιθωριακό και το ΑΚΕΛ συνέχισε να συνεργάζεται με τη λεγόμενη πατριωτική Δεξιά, αναμένοντας την επίλυση του Κυπριακού και την ωρίμανση του καπιταλισμού, τα οποία δυστυχώς σάπισαν και τα δύο, βυθίζοντας τον κυπριακό λαό στη μνημονιακή απόγνωση και στο πολιτικό αδιέξοδο. Συνέχεια ανάγνωσης

Γιατί πρέπει να φύγω από το Ισραήλ

Standard

του Σαγιέντ Κασούα

μετάφραση: Μάνια Μεζίτη

Έργο του Ένβαρντ Μυνκ

Έργο του Ένβαρντ Μυνκ

Σε λίγο καιρό φεύγω. Σε μερικές μέρες αφήνουμε την Ιερουσαλήμ, αφήνουμε τη χώρα. Εχθές αγοράσαμε βαλιτσούλες για τα παιδιά. Δεν χρειάζεται να πάρουμε μαζί μας πολλά ρούχα˙ θ’ αφήσουμε εδώ τα χειμωνιάτικα. Σίγουρα δεν θα είναι αρκετά ζεστά για ν’ αντιμετωπίσουν το κρύο του Νότιου Ιλλινόις των Η.Π.Α. Θα χρειαστούμε μόνο λίγα πράγματα μέχρι να τακτοποιηθούμε. Ίσως τα παιδιά να έπαιρναν μαζί τους λίγα βιβλία, δυο-τρία στα αραβικά και μερικά στα εβραϊκά, ώστε να μην ξεχάσουν τις γλώσσες. Δεν είμαι όμως σίγουρος τι θέλω να θυμούνται τα παιδιά μου από αυτό εδώ το μέρος, το τόσο αγαπημένο και τόσο καταραμένο.    

Το αρχικό σχέδιο ήταν να φύγουμε σε ένα μήνα από τώρα με σαββατική άδεια. Την περασμένη βδομάδα όμως συνειδητοποίησα ότι δεν μπορώ να μείνω άλλο εδώ. Έτσι ζήτησα από τον ταξιδιωτικό πράκτορα να μας βγάλει από τη χώρα όσο το δυνατόν γρηγορότερα, και «σας παρακαλώ» του είπα, «τα εισιτήρια να είναι χωρίς επιστροφή». Σε λίγες μέρες θα είμαστε στο Σικάγο και ακόμη δεν ξέρω πού θα μείνουμε τον πρώτο καιρό, αλλά σιγά-σιγά θα τακτοποιηθούμε.  

Έχω τρία παιδιά: μια κόρη δεκατεσσάρων χρονών και δύο γιούς, ο ένας εννέα και ο άλλος τριών. Μένουμε στη Δυτική Ιερουσαλήμ. Είμαστε η μοναδική αραβική οικογένεια στη γειτονιά, στην οποία μετακομίσαμε πριν από έξι χρόνια. «Επιτρέπεται να διαλέξεις μόνο δύο παιχνίδια» είπαμε στα εβραϊκά στο μικρότερο παιδί μας, το οποίο στεκόταν στη μέση του δωματίου του κοιτάζοντας επίμονα τα κουτιά με τα παιχνίδια του. Όμως, παρά τις διαβεβαιώσεις μας ότι θα του αγοράσουμε ό,τι τραβάει η ψυχή του όταν θα πάμε στην Αμερική, εκείνο άρχισε να κλαίει.

Έπρεπε κι εγώ να αποφασίσω τι θα πάρω μαζί μου. «Επιτρέπεται να πάρω μόνο δύο βιβλία» μονολόγησα ενώ στεκόμουν μπροστά στη βιβλιοθήκη του γραφείου μου. Το ένα θα είναι τα ποιήματα του Μαχμούτ Νταρουίς και το άλλο μια συλλογή διηγημάτων του Χαλίλ Γκιμπράν. Όλα τα βιβλία που έχω είναι στα εβραϊκά. Από τα δεκατέσσερά μου και μετά διάβασα ελάχιστα βιβλία στα αραβικά. Συνέχεια ανάγνωσης

Γιατί η τέχνη είναι επικίνδυνη

Standard

του Ντόναλντ Πρετσιόζι

 μετάφραση: Άννυ Μάλαμα

Η Ιστορία της Τέχνης (διεύθυνση σύνταξης:   Νίκος Δασκαλοθανάσης, συντακτική ομάδα: Παναγιώτης Ιωάννου, Τιτίνα Κορνέζου, Άννυ Μάλαμα) είναι ένα περιοδικό καινούργιο και αξιοπρόσεκτο. Αξιοπρόσεκτο, καθώς αποτελεί σήμερα το μοναδικό ελληνικό περιοδικό με εξειδίκευση στην ιστορία και τη θεωρίας της τέχνης, ενώ ταυτόχρονα ο ακαδημαϊκός και ερευνητικός προσανατολισμός του δεν το οδηγεί σε ένα ύφος περίκλειστο, στρυφνό και απροσπέλαστο. Από το δεύτερο τεύχος (καλοκαίρι 2014), που κυκλοφόρησε πριν λίγες μέρες, με πλούσια ύλη δημοσιεύουμε το άρθρο του Donald Preziosi, ομότιμου καθηγητή του Τμήματος Ιστορίας της Τέχνης του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στο Λος Άντζελες (UCLA). Ο Preziosi είναι γνωστός κυρίως για τις δημοσιεύσεις του που αφορούν ζητήματα μεθοδολογίας και ιστοριογραφίας [Rethinking Art History: Meditations on a Coy Science, 1989· The Art of Art History: A Critical Anthology (επιμ.), 1998], ιδίως σε σχέση με τη διεύρυνση των ορίων της ιστορίας της τέχνης προς πεδία όπως η σημειολογία ή η μουσειολογία.

Στρ.  Μπ.

Ewa Partum, ασπρόμαυρη φωτογραφία, από την περφόρμανς Αυτο-ταυτότητα, Βαρσοβία, 1980 (από τον κατάλογο της έκθεσης, σ. 134, εικ. 3).

Ewa Partum, ασπρόμαυρη φωτογραφία, από την περφόρμανς Αυτο-ταυτότητα, Βαρσοβία, 1980 (από τον κατάλογο της έκθεσης, σ. 134, εικ. 3).

Ακριβώς επάνω από την είσοδο της έκθεσης με τίτλο Υποσχέσεις του παρελθόντος: μια ασυνεχής ιστορία της τέχνης στην πρώην Ανατολική Ευρώπη (Les Promesses du passé. Une histoire discontinue de l’art dans l’ex-Europe de l’Est, Centre Pompidou, Παρίσι, Απρίλιος-Ιούλιος 2010, επιμέλεια: Christine Macel, Joanna Mytkowska), ο επισκέπτης διάβαζε τον ισχυρισμό ότι η λειτουργία της τέχνης είναι να κάνει τον κόσμο καλύτερο· καλύτερο απ’ ό,τι μας φαίνεται σήμερα.

Július Koller, Ιδέα-έννοια• σοσιαλιστικό έργο (αντι-ζωγραφική), 1972, λάτεξ σε καμβά (από τον κατάλογο της έκθεσης, σ. 103, εικ. 4).

Július Koller, Ιδέα-έννοια• σοσιαλιστικό έργο (αντι-ζωγραφική), 1972, λάτεξ σε καμβά (από τον κατάλογο της έκθεσης, σ. 103, εικ. 4).

Ωστόσο, θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει την ίδια στιγμή ότι αυτό που η τέχνη δημιουργεί, ίσως είναι ένας χειρότερος κόσμος – χειρότερος απ’ ό,τι φαίνεται σήμερα, ή, εν πάση περιπτώσει, κάθε άλλο παρά όπως θα τον θέλαμε. Η τέχνη είναι και τα δύο: βελτίωση, ανάταξη και ανοικοδόμηση — τόσο ως δημιουργική «κοσμο-κατασκευή» (world-making) όσο και ως καταστροφή και αποστροφή σε σχέση με αυτό που φαντάζονται ότι είναι ο κόσμος όσοι κατέχουν –ή ποθούν– την εξουσία· δόμηση και αποδόμηση εκείνου που θεωρούμε πραγματικό ή φυσικό.

Πώς μπορεί να συμβαίνει αυτό; Πώς μπορούμε να κατανοήσουμε ένα τέτοιο παράδοξο;

Η τέχνη θεωρείται από παλιά επικίνδυνη για τη σταθερότητα της κοινωνίας και της επιθυμητής –ή της φερόμενης ως ιδανικής– τάξης της. Πράγματι, 2.500 χρόνια πριν, σ’ ένα κείμενο που σήμερα μάς είναι γνωστό ως Πολιτεία, ο Πλάτωνας έκρινε σκόπιμη την εκδίωξη των μιμητικών τεχνών από την ιδανική κοινωνία, εξαιτίας της αποπροσανατολιστικής τους επίδρασης επί των πολιτών. Όσο δυναμικά και όμορφα κι αν ήταν, όσο κι αν συνέβαλλαν στην πνευματική ανάταση ή τη βελτίωση της ζωής, τα έργα τέχνης είχαν, δυνητικά, τον τρόπο να κάνουν τα άτομα να φαντάζονται την πραγματικότητα διαφορετική από εκείνη που προωθούσαν ως αληθινή ή φυσική όσοι κατείχαν –ή ποθούσαν– την εξουσία. Ο Πλάτωνας σε καμία περίπτωση δεν ήταν ο μόνος ή ο μοναδικός που υιοθετούσε μια τέτοια άποψη, είτε στη δική του είτε σε άλλες κοινωνίες, στην αρχαία ή τη νεότερη εποχή· τα κείμενά του, ωστόσο, μας δίνουν τη δυνατότητα να κατανοήσουμε σε βάθος την κοινωνική λογική αυτής της οπτικής. Το απλούστερο και συναρπαστικότερο σκεπτικό της έχει ως εξής: η συνειδητοποίηση τής καλλιτεχνικής διάστασης (artistry) του έργου τέχνης –το γεγονός δηλαδή ότι πρόκειται για προϊόν της ανθρώπινης δημιουργικότητας– μας δίνει τη δυνατότητα να φανταστούμε ότι η πραγματικότητα που απεικονίζει ή προβάλλει θα μπορούσε να γίνει αντιληπτή και με διαφορετικό τρόπο, τόσο από επιμέρους άτομα ή ακόμη και από το ίδιο άτομο σε διαφορετικές χρονικές στιγμές.
Συνέχεια ανάγνωσης

Θα μιλήσουμε σοβαρά για τη σοβαρή ήττα στα πανεπιστήμια;

Standard

Απάντηση του Αντώνη Λιάκου στο άρθρο του Κώστα Γαβρόγλου, στα προηγούμενα «Ενθέματα». Η ανταπάντηση του Κώστα Γαβρόγλου στο τέλος του ποστ

 του Αντώνη Λιάκου

Έργο του Έριχ Χέκελ

Έργο του Έριχ Χέκελ

Ομολογώ πως όταν προαναγγέλθηκε το άρθρο του Κώστα Γαβρόγλου «Μια σοβαρή ήττα της Αριστεράς στα πανεπιστήμια», στα «Ενθέματα» της περασμένης Κυριακής, ανέμενα ότι επιτέλους κάποιος θα μιλήσει σοβαρά για αυτή τη σοβαρή ήττα, ιδίως στις πρυτανικές εκλογές. Πώς έγινε το ελληνικό πανεπιστήμιο στο οποίο κυριαρχούσε η Αριστερά, ως ευρύτερη ιδεολογικοπολιτική στάση, αλλά και ως χώρος κατεξοχήν του ΣΥΡΙΖΑ, να παραδοθεί χωρίς μάχη, αφήνοντας το πεδίο ελεύθερο αντιπάλους της; Βεβαίως, τα πανεπιστήμια είχαν τεθεί στο στόχαστρο της απαξίωσης και της πειθάρχησης, αλλά ποιος περίμενε ότι όσοι αντιστέκονταν θα παρέδιδαν εν λευκώ τα κλειδιά στους νεοφιλελεύθερους, κηρύσσοντας αποχή από τις εκλογές για την ανάδειξη συμβουλίων; Και όμως στα δυο πανεπιστήμια όπου συνάδελφοι, στελέχη της Αριστεράς τόλμησαν να αψηφήσουν τη γραμμή της αποχής, όπως στο Πάντειο και στο Πανεπιστήμιο της Κρήτης, εκλέχτηκαν, παρά το γεγονός ότι οι μισοί εν δυνάμει ψηφοφόροι τους κατήγγελλαν για «συμβιβασμό». Στα πανεπιστήμια αυτά οι σχέσεις συμβουλίων και πρυτανείας δεν έχει φτάσει σε κατάσταση εχθροπραξιών όπως στα δυο μεγαλύτερα και κεντρικά πανεπιστήμια Αθήνας και Θεσσαλονίκης. Απ’ ό,τι πληροφορούμαι μάλιστα, στο Πάντειο, η πρόταση της Πρυτανείας για την επιβολή διδάκτρων στα μεταπτυχιακά ματαιώθηκε από το συμβούλιο. Τα πράγματα δεν είναι μαύρο-άσπρο και σε πολλά συμβούλια έχουν εκλεγεί, εκτός από τους/τις ανεκδιήγητους υστερικούς της τιμωρίας, συνάδελφοι από το εξωτερικό με πραγματικό μεράκι να βοηθήσουν τα πράγματα στην Ελλάδα (Μόλχο και Σηφάκης στην Κρήτη, Καίτη Φλέμιγκ στο Πανεπιστήμιο Πειραιά, Κιτροέφ και Γόντικας στο Πάντειο), ενώ είχαν απορριφθεί υποψηφιότητες ακραίων φανατικών. Τη μάχη δεν τη δίνεις εμποδίζοντάς τους να συνεδριάσουν, αλλά συμμετέχοντας στη σύνθεσή τους, επηρεάζοντας τις αποφάσεις τους. Συνέχεια ανάγνωσης

στα Ενθέματα της Αυγής αύριο Κυριακή 27 του Ιούλη

Standard

Έργο του Ένβαρντ Μυνκ

Έργο του Ένβαρντ Μυνκ

στα Ενθέματα της Αυγής αύριο Κυριακή 27 του Ιούλη

Κείμενα των: Πολυμέρη Βόγλη, Χρήστου Χατζηιωσήφ, Κωστή Καρπόζηλου, Ρασίντ Καλίντ, Σαγιέντ Κασούα, Αντώνη Λιάκου, Κώστα Γαβρόγλου, Κωστή Αχνιώτη, Ζεχρά Σενγκίς, Ντόναλντ Πρετσιόζι

ΤΡΙΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΤΑΠΟΛΙΤΕΥΣΗ

  1. «Σαράντα χρόνια μετά την “Ώρα μηδέν”». Γράφει ο Πολυμέρης Βόγλης: «Σαράντα χρόνια μετά, λίγοι νοσταλγούν τη Μεταπολίτευση, ενώ στον δημόσιο λόγο κυριαρχεί η αποκήρυξή της ως εποχής άνθησης του “λαϊκισμού”. Πίσω από μια τέτοια αντιμετώπιση του παρελθόντος δεν κρύβεται άγνοια ή επιλεκτική μνήμη για τις αλλαγές που συνέβησαν και θεμελίωσαν τη δημοκρατία, αλλά ένας βαθύς ελιτισμός απέναντι σε μια κοινωνία η οποία, υποτίθεται, είναι ανώριμη και δεν μπορεί να αντιληφθεί το γενικό «καλό». Μια κοινωνία η οποία δεν μπορεί ούτε πρέπει να είναι το υποκείμενο της πολιτικής, γιατί αντιδρά συναισθηματικά, ανορθολογικά, «εγωιστικά»: στον αντίποδα της Μεταπολίτευσης πια, η πολιτική δεν έχει ανάγκη σήμερα την κοινωνική νομιμοποίηση. Με λίγα λόγια, «μίσος για τη Μεταπολίτευση», εντέλει, εκφράζει την αποστροφή για τη συμμετοχή της κοινωνίας στην πολιτική».
  2. Η Μεταπολίτευση μέσα από τις περιπέτειες του ελληνικού Πανεπιστημίου. Γράφει ο Χρήστος Χατζηιωσήφ: «Αν στη δεκαετία του 1970 το γενικό αίτημα ήταν περισσότερη δημοκρατία και αναβάθμιση της θέσης της ελληνικής κοινωνίας στη διεθνή κοινότητα, σήμερα οι ελπίδες πολλών, ακόμα και από τη γενιά του Πολυτεχνείου, έχουν εναποτεθεί στον συλλογικό κυβερνητικό επίτροπο που αποτελεί το Συμβούλιο του Ιδρύματος, καθώς και στους πολυδαίδαλους και ασφυκτικούς γραφειοκρατικούς μηχανισμούς “αξιολόγησης και πιστοποίησης” κάθε πρωτοβουλίας και αυτονομίας των πανεπιστημίων (ΑΔΙΠ). Εάν λοιπόν οι πανεπιστημιακοί κρίνονται ανίκανοι να αυτοδιοικηθούν, τότε κατά μείζονα λόγο και ο ελληνικός λαός έχει ευλόγως τεθεί υπό εσωτερική και εξωτερική κηδεμονία· και, καθώς δεν μπορούμε να τον αλλάξουμε (τον λαό), ας παραμείνει υπό αυτήν. Και εάν το μέλλον της χώρας βρίσκεται στην ανάπτυξη του αγροτικού τομέα, του τουρισμού και της ναυτιλίας, τότε τι είδους πανεπιστήμιο της ταιριάζει; Πράγματι, ο κύκλος της Μεταπολίτευσης φαίνεται να έχει κλείσει, όπως χαρούμενα μας αναγγέλλει η επετειακή αφίσα της Νέας Δημοκρατίας».
  3. Από τη Βαϊμάρη στη Μεταπολίτευση: Οι ιστορικές αναλογίες και η αναζήτηση του Ηγέτη. Γράφει ο Κωστής Καρπόζηλος: «Προφανώς απέχουμε αρκετά από τη στιγμή που ο Κωνσταντίνος Καραμανλής θα “χαμογελά ανταγωνιστικά” στην Ζαν Ντ’ Αρκ ή στον βασιλιά Goujian. Παρ’ όλα αυτά, η ταύτιση της Μεταπολίτευσης με τη μυθική σχεδόν μορφή του Καραμανλή έχει μια άμεση λειτουργία: μετασχηματίζει την πολιτική πράξη και τη κοινωνική μεταβολή σε υπόθεση των επαγγελματιών πολιτικών και υποβαθμίζει το «πόπολο» είτε σε χειροκροτητή, είτε σε μια ανώριμη μάζα που αδυνατεί να αντιληφθεί τις αναγκαιότητες της εποχής. Μέσα στον χρόνο η ιστορία της Μεταπολίτευσης έχει επωμισθεί αρκετούς μύθους –από τον μύθο της «σύντομης επτάχρονης παρένθεσης” έως εκείνον της “πάνδημης λαϊκής αντίστασης”– που λειτούργησαν όμως καθοριστικά στη δυνατότητα σταθεροποίησης της αστικής δημοκρατίας. Ο αναδυόμενος μύθος της ηγετικής μορφής του Κωνσταντίνου Καραμανλή αποσκοπεί στην επιστροφή στον πρωταρχικό πυρήνα: εκεί που το “έθνος” (ή “Νέα Ελλάδα” στη γλώσσα του Αντώνη Σαμαρά) χρειάζεται Ηγέτες για να μεγαλουργήσει.

ΓΑΖΑ, ΤΟΠΟΣ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΠΕΛΠΙΣΙΑΣ

  1. Η επίθεση του Ισραήλ στη Γάζα συσκοτίζει τα κεντρικά ζητήματα: τον ρατσισμό, την κατοχή, τον αποικισμό. Γράφει ο Ρασίντ Καλίντι: «Ωστόσο, όπως στις περισσότερες συγκρούσεις του Ισραήλ με τους Παλαιστίνιους, και όπως σε κάθε επίθεση εναντίον της Γάζας, αυτές οι ντρίμπλες δεν θα αποτρέψουν την ήττα. Μακροπρόθεσμα, θα αποδειχθούν καταστροφικές, ανοίγοντας ακόμα μια ρωγμή στο ισραηλινό οικοδόμημα του παράνομου και ηθικά χρεοκοπημένου σχεδίου της αέναης κατοχής και του αδιάλειπτου αποικισμού. Η συνεχιζόμενη αναταραχή στην αραβική ανατολική Ιερουσαλήμ και στα υπόλοιπα κατεχόμενα εδάφη, όπως και στις παλαιστινιακές κοινότητες εντός του Ισραήλ, είναι μια ακόμη προειδοποίηση. Και είναι η τρίτη προειδοποίηση, μετά το ξέσπασμα της πρώτης Ιντιφάντα το 1987, ότι αυτό το απάνθρωπο και ρατσιστικό εγχείρημα δεν μπορεί να διατηρηθεί, και ότι δεν υπάρχει κανένας τρόπος να περάσει: δεν μπορεί να εκτυλίσσεται ήρεμα και γαλήνια, όπως ένα όνειρο, γιατί δεν μπορεί να αναγκάσει τους Παλαιστίνιους να υποταχθούν» (μετάφραση: Δημήτρης Ιωάννου).
  2. Γιατί πρέπει να φύγω από το Ισραήλ. Γράφει ο παλαιστίνιος συγγραφέας Σαγιέντ Κάσουα: «Επί είκοσι πέντε χρόνια κρατιόμουν από την ελπίδα, πιστεύοντας ότι δεν είναι δυνατόν οι άνθρωποι να είναι τόσο τυφλοί. Είκοσι πέντε χρόνια κατά τη διάρκεια των οποίων είχα ελάχιστους λόγους να είμαι αισιόδοξος, αλλά συνέχισα να πιστεύω ότι μια μέρα το μέρος αυτό, όπου Εβραίοι και Άραβες, ζουν μαζί θα έχει να πει μία, ενιαία ιστορία, την οποία ο άλλος δεν θα την αρνείται. Ότι μια μέρα οι Ισραηλινοί θα σταματήσουν να αρνούνται τη Νάμπκα (την Καταστροφή), την Κατοχή και τον πόνο των Παλαιστινίων. Ότι κάποια μέρα οι Παλαιστίνιοι θα θελήσουν να συγχωρήσουν και πως μαζί θα ιδρύσουμε ένα μέρος στο όποιο θα αξίζει να ζει κάποιος. Την περασμένη βδομάδα παραιτήθηκα. Την περασμένη βδομάδα κάτι μέσα μου έσπασε. Τότε που οι νέοι διαδήλωναν στην πόλη φωνάζοντας «θάνατος στους Άραβες» και τους επιτίθεντο μόνο και μόνο επειδή είναι Άραβες, κατάλαβα ότι έχασα τη δική μου, μικρή μάχη» (μετάφραση: Μάνια Μεζίτη).

Θα μιλήσουμε σοβαρά για τη σοβαρή ήττα στα πανεπιστήμια; Ο Αντώνης Λιάκος απαντάει στο άρθρο του Κώστα Γαβρόγλου, στα προηγούμενα «Ενθέματα»: «Η αποχή [στις εκλογές για τα συμβούλια ιδρύματος] ήταν ολέθρια σε μια στιγμή που με τη νέα δομή θα εκλέγονται κοσμήτορες, που συγκεντρώνουν σημαντικό μέρος των αποφάσεων που αφορούν τα τμήματα στα χέρια τους, και οι εσωτερικοί κανονισμοί των πανεπιστημίων. Αυτές οι πράξεις δεν είναι εύκολα ανατρέψιμες καθώς γεννούν πλέον μια νέα τάξη νομιμότητας και έχουν διαδοχικές συνέπειες». Ανταπάντηση του Κώστα Γαβρόγλου: Δεν κάνουν οι άνθρωποι τους θεσμούς, αλλά το αντίστροφο: «Οι αρμοδιότητες των Συμβουλίων είναι τέτοιες που και οι καλύτεροι, αργά ή γρήγορα, θα υποχρεωθούν να προσαρμοστούν στη λογική που τα συγκροτεί. Το ζήτημα, όπως το τόνισα στο άρθρο μου, αλλά ξεχάστηκε, δεν είναι –επαναλαμβάνω δεν— να αναδειχθούν αριστεροί πρυτάνεις ή μέλη των Συμβουλίων. Το θέμα είναι να δημιουργηθούν και να λειτουργούν ουσιαστικά οι δημοκρατικοί θεσμοί».

ΚΥΠΡΟΣ: 40 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΙΟΥΛΙΟ ΤΟΥ 1974

  1. 1964 ή 1974; Πότε αρχίζει το μέτρημα; Γράφει ο Ελληνοκύπριος εκπαιδευτικός Κωστής Αχνιώτης: «Το 1974 σημάδεψε ανεξίτηλα κάθε Κύπριο. Για να είμαστε όμως πιο σωστοί, οι Τουρκοκύπριοι δεν μετρούν από το 1974, αλλά από το 1964, χρονιά κατά την οποία άρχισαν οι δικοινοτικές ταραχές και ο εγκλωβισμός των Τουρκοκυπρίων στους θύλακες. Η εθνικιστική πλευρά της κάθε κοινότητας προσπαθεί να σχετικοποιήσει το ’64 ή το ’74, αναλόγως».
  2. Δεν υπάρχουν νικητές στους πολέμους, μόνο ερείπια. Γράφει η Τουρκοκύπρια εκπαιδευτικός Ζεχρά Σενγκίς: «Όποιος πανηγυρίζει τα αποτελέσματα των πολέμων και συγχαίρει τους νικητές στρέφεται ενάντια στην ανθρωπότητα. Δεν υπάρχουν νικητές στους πολέμους· υπάρχουν μόνο ερείπια, απομένουν μονάχα ρημαγμένες ψυχές και ρημαγμένοι τόποι. Ζήτω η αλληλεγγύη των λαών!

Γιατί η τέχνη είναι επικίνδυνη. Από το δεύτερο τεύχος του περιοδικού «Ιστορία της Τέχνης», δημοσιεύουμε το άρθρο του ομότιμου καθηγητή του UCLA Ντόναλντ Πρετσιόζι: «Η τέχνη θεωρείται από παλιά επικίνδυνη για τη σταθερότητα της κοινωνίας και της επιθυμητής –ή της φερόμενης ως ιδανικής– τάξης της. Το απλούστερο και συναρπαστικότερο σκεπτικό της έχει ως εξής: η συνειδητοποίηση τής καλλιτεχνικής διάστασης (artistry) του έργου τέχνης –το γεγονός δηλαδή ότι πρόκειται για προϊόν της ανθρώπινης δημιουργικότητας– μας δίνει τη δυνατότητα να φανταστούμε ότι η πραγματικότητα που απεικονίζει ή προβάλλει θα μπορούσε να γίνει αντιληπτή και με διαφορετικό τρόπο, τόσο από επιμέρους άτομα ή ακόμη και από το ίδιο άτομο σε διαφορετικές χρονικές στιγμές. Με άλλα λόγια, από τη στιγμή που συνειδητοποιούμε ότι οι μορφές και τα νοήματα που εκλαμβάνονται από τη δική μας κοινωνία ως πραγματικά ή φυσικά (ίσως ακόμη και δημιουργημένα ή εμπνευσμένα από υπεράνθρωπες δυνάμεις ή θεότητες) δεν αποτελούν παρά μόνο μία ανάμεσα σε πολλές πιθανές εκδοχές της πραγματικότητας ή των αξιακών της συστημάτων, τότε ανοίγει ο δρόμος για να φανταστούμε άλλους τρόπους κατασκευής του κόσμου».

 

Γάζα: μια επαρχία της ανθρώπινης απελπισίας

Standard

Ο πραγματικός στόχος του Ισραήλ στη Γάζα; Να σκοτώσει Άραβες

του Γκιντεόν Λεβύ

μετάφραση: Μάνος Αυγερίδης

 Την ώρα που έκλεινε η ύλη των «Ενθεμάτων», Παρασκευή πρωί, κλιμακωνόταν η επιχείρηση του ισραηλινού στρατού, με τη χερσαία επίθεση στη Γάζα. Δημοσιεύουμε, σήμερα, το άρθρο του γνωστού ισραηλινού αγωνιστή, δημοσιογράφου και εκ των αρχισυντακτών της εφημερίδας Haaretz, Gideon Levy, «Israel’s real purpose in Gaza operation? To kill Arabs» (Haaretz, 13.7.2014). Ακριβώς το γεγονός ότι είναι γραμμένο από πολίτη του Ισραήλ, που ζει και δρα στη χώρα, έχει για μας ιδιαίτερη πολιτική και ηθική σημασία. Γιατί, όπως έγραψε και η Hannah Weisfeld (ακτιβίστρια που οργάνωσε, τις μέρες της εβραϊκής γιορτής του Ταμούζ και του μουσουλμανικού Ραμαζανιού, που συνέπεσαν φέτος, την καμπάνια «Πεινασμένοι για Ειρήνη»), σε ένα άρθρο της στη Haaretz (17.7.2014), «η αλληλεγγύη δεν θα φέρει», μ’ ένα μαγικό ραβδί, «την ειρήνη στο Ισραήλ και τη Γάζα, μπορεί όμως να θρέψει την ελπίδα».

EΝΘΕΜΑΤΑ

Χαρακτικό του Λώρενς Χάυντ, από το λεύκωμα «Σταυρός του Νότου», 1951.

Χαρακτικό του Λώρενς Χάυντ, από το λεύκωμα «Σταυρός του Νότου», 1951.

Ο στόχος της επιχείρησης «Προστατευμένη Παρυφή» (Operation Protective Edge) είναι να αποκαταστήσει την ηρεμία· αυτό σημαίνει να σκοτώσει πολίτες. Το σλόγκαν της Μαφίας έχει γίνει η επίσημη πολιτική του Ισραήλ. Το Ισραήλ ειλικρινά πιστεύει ότι αν σκοτώσει εκατοντάδες Παλαιστίνιους στη Λωρίδα της Γάζας, θα επικρατήσει ηρεμία στην περιοχή. Eίναι άσκοπο να καταστρέψει τα οπλοστάσια της Χαμάς, η οποία έχει ήδη αποδείξει ότι μπορεί να επανεξοπλιστεί. Η ανατροπή της κυβέρνησης της Χαμάς είναι επίσης ένας μη ρεαλιστικός (και αθέμιτος) στόχος, τον οποίο το Ισραήλ δεν επιθυμεί: γνωρίζει ότι η εναλλακτική μπορεί να είναι χειρότερη γι’ αυτό. Τα παραπάνω οδηγούν τη στρατιωτική επιχείρηση σε έναν μόνο δυνατό στόχο: Θάνατος στους Άραβες, υπό τις επευφημίες των μαζών.      

Οι Ισραηλινές Ένοπλες Δυνάμεις (IDF) διαθέτουν ήδη έναν «χάρτη του πόνου», μια διαβολική εφεύρεση η οποία έχει αντικαταστήσει την όχι λιγότερο διαβολική «τράπεζα στόχων»· ο χάρτης αυτός εξαπλώνεται με αρρωστημένο ρυθμό. Παρακολουθήστε το Al Jazeera English, ένα τηλεοπτικό κανάλι με ισορροπημένη κάλυψη των γεγονότων, που διακρίνεται για τον επαγγελματισμό του (σε αντίθεση με το αραβικό αδερφάκι του) και δείτε την έκταση της «επιτυχίας». Δεν θα τη δείτε στις «ανοιχτές» ενημερωτικές εκπομπές του Ισραήλ, οι οποίες ως συνήθως είναι ανοιχτές μόνο για το ισραηλινό θύμα· στο Al Jazeera θα δείτε όλη την αλήθεια, η οποία πιθανώς θα σας σοκάρει.    

Τα πτώματα στη Γάζα συσσωρεύονται. Η απεγνωσμένη, συνεχώς ανανεούμενη οπτικοποίηση της μαζικής δολοφονίας, για την οποία το Ισραήλ υπερηφανεύεται, σε πίνακες και καταλόγους, περιλαμβάνει δεκάδες νεκρούς πολίτες, ανάμεσά τους και 24 παιδιά μέχρι το απόγευμα του περασμένου Σαββάτου· περιλαμβάνει επίσης εκατοντάδες τραυματίες, τρόμο και καταστροφή. Ένα σχολείο κι ένα νοσοκομείο έχουν ήδη βομβαρδιστεί. Ο στόχος είναι να χτυπηθούν σπίτια, κι αυτόν τον στόχο καμιά προσπάθεια δεν μπορεί ούτε να δικαιολογήσει ούτε να τον αποκρύψει: Πρόκειται για έγκλημα πολέμου, όσο κι αν οι ένοπλες δυνάμεις του Ισραήλ μιλούν για «κέντρα διοίκησης και ελέγχου επιχειρήσεων» και «χώρους συνεδριάσεων». Σύμφωνοι, υπάρχουν επιθέσεις που είναι πολύ πιο σφοδρές από αυτές του Ισραήλ, ωστόσο στον συγκεκριμένο πόλεμο, ο οποίος δεν είναι τίποτε άλλο από εκατέρωθεν επιθέσεις σε αμάχους –ο ελέφαντας απέναντι στη μύγα– δεν υπάρχουν καν πρόσφυγες. Σε αντίθεση με τη Συρία και το Ιράκ, οι κάτοικοι της Λωρίδας της Γάζας δεν έχουν καν την πολυτέλεια της φυγής. Βρίσκονται παγιδευμένοι σε ένα κλουβί, χωρίς μέρος να κρυφτούν ή τρόπο να διαφύγουν. Συνέχεια ανάγνωσης

Αίγυπτος: Ένας χρόνος από την ανατροπή Μόρσι

Standard

του Γιάννη Πλάκα

 Κάιρο, 30 Ιουνίου 2013

Κάιρο, 30 Ιουνίου 201τ

Στα τέλη του μήνα συμπληρώθηκε ένας χρόνος από την περσινή εξέγερση της 30ής του Ιούνη στην Αίγυπτο. Πρόκειται για τις μαζικές διαδηλώσεις που οργανώθηκαν από οργανώσεις νέων με σκοπό να πιέσουν τον τότε Πρόεδρο Μόρσι να αποχωρήσει από την εξουσία. Τρις ημέρες αργότερα ο Μοχάμεντ Μόρσι θα εγκατέλειπε την εξουσία, όχι βέβαια οικιοθελώς, αλλά κάτω από την πίεση ενός στρατιωτικού πραξικοπήματος. Τι προηγήθηκε όμως της ανατροπής Μόρσι; Με άλλα λόγια, τι δημιούργησε την αγανάκτηση απέναντι στην πρώτη κυβέρνηση Ισλαμιστών στην ιστορία της Αιγύπτου;

Οι αδυναμίες της Αδελφότητας

Στα μέσα του 2012 η Μουσουλμανική Αδελφότητα ανέλαβε δια της πολιτικής της πτέρυγας την άσκηση της διακυβέρνησης στην Αίγυπτο.[1] Η αποτυχία της Μουσουλμανικής Αδελφότητας να κρατήσει τα ηνία της εξουσίας στην Αίγυπτο οφείλονται κατά τη γνώμη σε δυο κυρίως λόγους. Καταρχήν στην έλλειψη ενός αξιόπιστου πολιτικού προτάγματος με διακριτά χαρακτηριστικά το οποίο θα μπορούσε να κερδίσει την υποστήριξη και άλλων πολιτικών δυνάμεων και να γίνει ευρύτερα αποδεκτό. Μια τέτοια προοπτική θα προϋπόθετε την διάθεση συνεργασίας με πολιτικές και κοινωνικές δυνάμεις που συμμετείχαν στην ανατροπή του καθεστώτος. Η Αδελφότητα όμως επέδειξε εξ αρχής μια τάση απομονωτισμού από τις υπόλοιπες επαναστατικές δυνάμεις, καταφεύγοντας στη συνδρομή τους μόνο όταν χρειαζόταν της πολιτική της στήριξη, όπως στο δεύτερο γύρο των προεδρικών εκλογών του 2012. Αγνόησε τις απόψεις των άλλων πολιτικών δυνάμεων, όποια επιρροή και αν είχαν αυτές στην κοινωνία,   τόσο στην πρώτη φάση της επανάστασης όταν και ενέκρινε το σχέδιο του στρατού για την πολιτική μετάβαση, όσο και αργότερα στην κατάρτιση του Συντάγματος όταν και ασκούσε την διακυβέρνηση. Αποτέλεσμα αυτής της στάσης ήταν η ενίσχυση της καχυποψίας που τρέφει ένα τμήμα της κοινωνίας για την Αδελφότητα σε σχέση με την πρόθεσή της να επιβάλει το νόμο της Σαρία. Η δε αναβάθμιση του ρόλου του Ισλάμ στο προηγούμενο Σύνταγμα επιβεβαίωσε τις καχυποψίες των παραπάνω πολιτών

Συνέχεια ανάγνωσης

Λεωνίδας Λουλούδης, 1947-2014

Standard

Περισσότερα θέλαμε να γράψουμε για τον Λεωνίδα Λουλούδη, που χάσαμε, αδόκητα, την περασμένη Κυριακή. Όχι μόνο λόγω της παλιάς φιλίας, για τις μέρες και τα βράδια που βρεθήκαμε μαζί, όχι μόνο επειδή ο Λεωνίδας υπήρξε ένα από τα φωτεινά και ανήσυχα πνεύματα της ανανεωτικής Αριστεράς και της Οικολογίας της μεταπολίτευσης. Αλλά γιατί, παρότι οι διαδρομές μας χώρισαν –και χώρισαν οδυνηρά– τα τελευταία χρόνια, δεν μπορείς να διαχειρίζεσαι τις διαφωνίες, ακόμα και τις έντονες, με τη λησμονιά και τη γομολάστιχα. Δημοσιεύουμε λοιπόν σήμερα ένα (ενδεικτικό, νομίζουμε) απόσπασμα από το τελευταίο βιβλίο του και ένα μικρό σημείωμα του Β. Δωροβίνη. Δεν χρειάζονται οι αγιογραφίες ούτε είναι η ώρα της κριτικής, τώρα — και δεν είναι εύκολο να γράψεις όταν ο πόνος, οι αγαπησιάρικες μνήμες, η εκτίμηση και οι διαφορές μπλέκονται και γίνονται ένα. Ταύτα, λοιπόν, την υπόσχεση να επανέλθουμε, κριτικά, στο έργο του, και στέλνοντας όλη την αγάπη μας στη Βάσω, στην Αλεξάνδρα και τη Βασιλική,  τους οικείους και τους μαθητές του.

Στρ. Μπ.

Η καταστροφολογία της υπερθέρμανσης

Standard

του Λεωνίδα Λουλούδη

 Το απόσπασμα που ακολουθεί αποτελεί την καταληκτήρια παράγραφο στο τελευταίο δημοσιευμένο άρθρο του Λεωνίδα Λουλούδη με τίτλο «Από το “φαινόμενο του θερμοκηπίου” στην “κλιματική αλλαγή”. Η υπερθέρμανση των σχέσεων Επιστήμης και Πολιτικής». Το κείμενο περιλαμβάνεται στον τόμο Τα αγκάθια του καλού. Τι σκιάζει την αλήθεια στη δημόσια Οικολογία, ο οποίος κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Αρμός τον Απρίλιο 2014, λίγο πριν ο Λεωνίδας μπει στο νοσοκομείο. Πρόκειται για το τελευταίο συλλογικό έργο στο οποίο μετείχε, μαζί με τους Ανδρέα Τρούμπη, Σπύρο Σφενδουράκη, Γιώργο Στάμου, Κώστα Σταμάτη και Στέργιο Πυρίντσο. Στον τόμο αυτό είχε, επίσης, το συντονισμό και την επιμέλεια, έγραψε την εισαγωγή και άφησε το τελευταίο του πνευματικό αποτύπωμα, ένας άνθρωπος παθιασμένος με τα βιβλία, τα περιοδικά και τον γραπτό λόγο. Το κείμενο, εκτός των άλλων, αποκαλύπτει νομίζω την αιρετική φωνή και την ανατρεπτική ματιά στα πράγματα ενός μαχητή «που αναστάτωσε με τις ιδέες του το ελληνικό πανεπιστήμιο, την Ανανεωτική Αριστερά και την πολιτική οικολογία, επί 40 χρόνια!», όπως έγραψε στον αποχαιρετισμό του ο φίλος του Ανδρέας Τρούμπης.

Δ.Π.

 Ας τελειώσω εδώ. Άρχισα αυτή την μακρά περιδιάβαση στην καταστροφολογία περί της υπερθέρμανσης του πλανήτη με ένα συναφές, περί της αξίας των προγνώσεων, ειρωνικό σχόλιο του Γάλλου σκεπτικιστή Μονταίνι. «Απορούσε», όταν διαπίστωνε την αξιοπερίεργη φύση του ανθρώπου να στρέφεται με εμμονή στο μέλλον αγνοώντας το παρόν. Αυτά στις παραμονές των Νέων Χρόνων. Να τελειώσω με ένα συμπατριώτη του, κατά μόλις τέσσερις αιώνες νεώτερο. Ο λόγος του, ανένδοτα απαισιόδοξος, στα όρια του κυνισμού λένε οι επιπόλαιοι αναγνώστες του, νομίζω ότι συνοψίζει με τον καλύτερο τόπο ό,τι αποπειράθηκα να υποστηρίξω σε αυτή την κριτική αποτίμηση της τερατολογίας περί της υπερθέρμανσης του πλανήτη. Σε μια αποστροφή της συνομιλίας του με έναν άλλον «δημόσιο κίνδυνο», τον φιλόσοφο Μπερνάρ-Ανρι Λεβύ, θα τον τοποθετήσει, όπως και τον εαυτό του «στον αντίποδα ενός πνευματικού κινήματος σε πλήρη εξέλιξη (και του μόνου που αναπτύσσεται πραγματικά αυτή τη στιγμή στην Ευρώπη), που βασίζεται στον οικολογικό φονταμενταλισμό και που ανακατώνεται σε άλλους μεν με αριστερίστικη αντιπαγκοσμιοποίηση, σε άλλους δε με New Age ανοησία. Αυτό το κίνημα στόχο έχει να συνδέσει τον άνθρωπο με το Σύμπαν, να του δώσει τη θέση του στις «φυσικές ισορροπίες» (και κυρίως να τον προστάξει να μείνει σε αυτές»· αντίθετα, δεν έχει σχεδόν τίποτα να πει σχετικά με ό,τι θα μπορούσε να συνδέσει τους ανθρώπους μεταξύ τους. Κατά βάθος, είναι ένα είδος νέου πανθεϊσμού. Συνέχεια ανάγνωσης

Καθαρός αέρας

Standard

Για τον Λεωνίδα

του Βασίλη Κ. Δωροβίνη

Λεωνίδας Λουλούδης

Λεωνίδας Λουλούδης

Είμαι στην Κρήτη, στην Ανατολή της Ιεράπετρας, και μαθαίνω ξαφνικά, σήμερα Τρίτη 15 Ιουλίου, για τον αδόκητο και αναπάντεχο θάνατο του φίλου Λεωνίδα. Και ξετυλίγονται στη μνήμη μου όσα μαζί κάναμε και ζήσαμε και όσα κράτησα από την πορεία του μετέπειτα. Υπήρξαμε, μαζί με άλλους φίλους και συντρόφους, τα ιδρυτικά μέλη της οικολογικής συνιστώσας της Ελληνικής Αριστεράς (ΕΑΡ, 1987), ιδρύοντας, για πρώτη φορά σε ελληνικό πολιτικό κόμμα, και το Τμήμα Οικολογίας του. Ένα τμήμα εξαιρετικά δραστήριο και παραγωγικό, με την πολύτιμη συμβολή ανθρώπων όπως του Νίκου Ζαλαώρα — που και αυτός είχε την «πρωτιά» να ξεκινήσει οικολογική σελίδα στην Αυγή, πρώτη φορά για το σύνολο του αθηναϊκού Τύπου.

Με την ίδρυση του ενιαίου Συνασπισμού, ο Λεωνίδας, όπως και άλλοι, αποχώρησε, για να ξαναπάρει επαφή μαζί του μετά την αποχώρηση του ΚΚΕ. Αλλά είχε στραφεί στον ακαδημαϊκό κλάδο, όπου και διακρίθηκε ως καθηγητής στο Γεωργικό Πανεπιστήμιο, με ενεργότατη επιστημονική δράση. Πνεύμα ρηξικέλευθο, αντισυμβατικό και κριτικό, θεωρώ ότι πλούτισε τη σχετική βιβλιογραφία με τις μελέτες και τα άρθρα του, ενώ δεν απαξίωσε να πραγματευθεί και θέματα επικαιρότητας, όπως για παράδειγμα. τη νόσο των «τρελών αγελάδων», με το ίδιο πνεύμα και με περισσή επιστημοσύνη.

Όχι μόνο διατυπώσαμε θέσεις του κόμματος για τα μεγάλα περιβαλλοντικά προβλήματα της χώρας, αλλά και τυπώσαμε ειδικό τεύχος με επεξεργασίες για την οικολογική πορεία του στο μέλλον. Σε αυτό αφιερώθηκε ειδική συνεδρία της Κεντρικής Επιτροπής, της οποίας και οι δύο αποτελούσαμε μέλη, και θυμάμαι την αποστροφή του Λ. Κύρκου στη συνεδρία αυτή, ότι «επιτέλους φύσηξε καθαρός αέρας εδωμέσα…». Εκδώσαμε και το περιοδικό Εαρινό Τόξο, που διακρίθηκε για τη ζωντάνια του, ενώ καταγράφηκε στον αθηναϊκό τύπο για την πρωτοτυπία του. Συνέχεια ανάγνωσης

Μια σοβαρή ήττα της Αριστεράς στα πανεπιστήμια

Standard

του Κώστα Γαβρόγλου

Έργο του Ανρί Ματίς, από την ενότητα "Τζαζ"

Έργο του Ανρί Ματίς, από την ενότητα «Τζαζ»

Τελείωσαν οι πρυτανικές εκλογές. Τελειώνει και η ακαδημαϊκή χρονιά. Τελειώνουν όμως, όλα αυτά, και με ένα τεράστιο ερωτηματικό: Γιατί άραγε η Αριστερά δεν κατάφερε να παίξει έναν, έστω και δευτερεύοντα, ρόλο στις εξελίξεις της χρονιάς; Γιατί αυτό που καταγράφεται στην κεντρική πολιτική σκηνή, δηλαδή η άνοδος της Αριστεράς, δεν αποτυπώνεται ούτε οργανωτικά ούτε πολιτικά ούτε ιδεολογικά στα πανεπιστήμια; Με δεδομένες ορισμένες εξαιρέσεις, πώς εξηγείται η απουσία –ή, έστω, η αναποτελεσματικότητα– της Αριστεράς στα πανεπιστήμια;

Οι πρυτανικές εκλογές. Είναι σαφές ότι οι πρυτανικές εκλογές των προηγούμενων εβδομάδων σηματοδότησαν την αποδοχή εκ μέρους ενός πολύ μεγάλου αριθμού πανεπιστημιακών μιας διαδικασίας επιλογής υποψηφίων πρυτάνεων που δεν έχει καμία απολύτως δημοκρατική λογική. Όταν, όμως, το περασμένο φθινόπωρο οι υποψήφιοι για τα Συμβούλια Ιδρυμάτων ψηφίστηκαν κατά μέσο όρο από το 70% των συναδέλφων μας, εμείς δεν θορυβηθήκαμε. Βρήκαμε εκ των υστέρων διάφορες δικαιολογίες για την τόσο μεγάλη συμμετοχή, παρά το ότι είχαμε επιχειρηματολογήσει πολύ πειστικά υπέρ της αποχής και με δεδομένο, μάλιστα, ότι πάντοτε υπάρχει ένα ποσοστό που δεν πάει να ψηφίσει.

Στις πρυτανικές εκλογές που ολοκληρώθηκαν αυτό τον μήνα σε όλα τα πανεπιστήμια, η μεγάλη πλειοψηφία των συναδέλφων μας ανέδειξε πρυτάνεις που δεν έκρυψαν ποτέ τη συμφωνία τους με τις αλλοπρόσαλλες και ιδιαίτερα επιθετικές πολιτικές του Υπουργείου Παιδείας τα τελευταία χρόνια. Και εμείς συνεχίζουμε να μη θέλουμε να αποδεχτούμε μια ζοφερή πραγματικότητα: ότι οι πανεπιστημιακοί, ως κοινωνική κατηγορία, φαίνεται να έχουν γίνει ένα εξαιρετικά συντηρητικό σώμα. Ένα σώμα φοβισμένων, ένα σώμα λειτουργών που αρνείται πεισματικά να αποδεχτεί το λειτούργημά του και να αποτελέσει μια φωνή δημιουργικής κριτικής για όσα συμβαίνουν στο πανεπιστήμιο. Και η κατάσταση είναι ακόμη πιο απογοητευτική, αφού, σχεδόν σίγουρα, το 30% των πανεπιστημιακών πρέπει να έχει ψηφίσει ΣΥΡΙΖΑ στις εκλογές.

Το ερώτημα, βέβαια, δεν είναι γιατί το ελληνικό πανεπιστήμιο δεν είναι ένα κόκκινο πανεπιστήμιο. Το ερώτημα είναι γιατί οι ιδέες της Αριστεράς δεν αποτελούν έναν υπολογίσιμο και δύσκολο αντίπαλο απέναντι σε όσους προσπαθούν να ακυρώσουν ακαδημαϊκές, και όχι μόνο, κατακτήσεις. Συνέχεια ανάγνωσης

Τέχνη και Ναζισμός: «Ευθυγράμμιση», «εκφυλισμός» και αισθητικοποίηση του πολιτικού

Standard

 18 Ιουλίου 1937: Τα εγκαίνια του Οίκου της Γερμανικής Τέχνης

 της Πηνελόπης Πετσίνη

 4-pinelopi-5Στις 18 Ιουλίου 1937, ο Αδόλφος Χίτλερ εγκαινιάζει ένα από τα πιο μεγαλεπήβολα δείγματα του σχεδίου της ναζιστικής προπαγάνδας: τον Οίκο της Γερμανικής Τέχνης (Haus der Deutschen Kunst) στο Μόναχο. Μια μεγαλοπρεπής πομπή –απροσδιόριστο ανακάτεμα αρχαιοελληνικής, κλασικής και τευτονικής αισθητικής–, σκηνοθετημένη με την ίδια σχολαστικότητα που οργανώνονταν οι λαμπαδηδρομίες και τα συλλαλητήρια του ναζιστικού κόμματος κυριαρχεί στους δρόμους της πόλης για ώρες, καθώς το Ράιχ γιορτάζει «Δύο Χιλιάδες Χρόνια Γερμανικού Πολιτισμού». Κεντρική θέση σ’ αυτό το πολυδιαφημισμένο μαζικό θέαμα κατέχει η έκθεση Große Deutsche Kunstausstellung (Μεγάλη Γερμανική Τέχνη), μια μεγάλης κλίμακας παρουσίαση που στόχευε να επιβάλλει μια καθολική και έγκυρη «γερμανική» τέχνη, η προώθηση και επικράτηση της οποίας υπήρξαν αναπόσπαστα συνδεδεμένες με τον αποκλεισμό και τη δυσφήμηση του τότε πρωτοπόρου μοντερνισμού.

Από την πρώτη στιγμή που ανέλαβε την εξουσία, το ναζιστικό κόμμα χρησιμοποίησε όλα τα διαθέσιμα αισθητικά μέσα για να προβάλει την εικόνα του. Οι παρελάσεις, τα θεάματα, οι μαζικές συγκεντρώσεις και τα συλλαλητήρια του ναζιστικού κόμματος, που πρόβαλλαν με τεράστια επιτυχία οι προπαγανδιστικές ταινίες της Λένι Ρίφενσταλ, είναι παραδείγματα αυτής της νέας «μαζικής αισθητικής». Αντίστοιχη ήταν και η έμφαση που δόθηκε στην προώθηση παραδοσιακών πολιτιστικών αξιών και καλλιτεχνικών ειδών. Για την κυβέρνηση του Τρίτου Ράιχ η καλλιέργεια των τεχνών είχε μεγαλύτερη και πιο διαρκή σημασία, ακόμα και από την ικανοποίηση των καθημερινών αναγκών των ανθρώπων. Ο ίδιος ο Φύρερ δήλωσε χαρακτηριστικά το 1936 στη Νυρεμβέργη: «Η τέχνη είναι η μόνη πραγματικά διαχρονική επένδυση της ανθρώπινης εργασίας».

Adolf Wissel, «Οικογένεια αγροτών από το Κάλενμπεργκ» («Μεγάλη Γερμανική Τέχνη»)

Είχε προηγηθεί η ομιλία του στο συνέδριο του ναζιστικού κόμματος το 1934, όπου αποκάλεσε τους μοντερνιστές«βασικό κίνδυνο» για τον εθνικοσοσιαλισμό: «Αυτοί οι τσαρλατάνοι», είπε με έμφαση, «κάνουν λάθος αν νομίζουν ότι οι δημιουργοί του νέου Ράιχ είναι τόσο ηλίθιοι ή τόσο ανασφαλείς ώστε να σαστίζουν, πόσο μάλλον να εκφοβίζονται, από τις σαχλαμάρες τους. Θα δείτε ότι θα δημιουργήσουμε τα μεγαλύτερα πολιτιστικά και καλλιτεχνικά έργα όλων των εποχών τα οποία θα τους ξεπεράσουν σαν να μην είχαν υπάρξει ποτέ».

H εθνικοσοσιαλιστική ηγεσία έδωσε στις τέχνες προθεσμία τεσσάρων ετών, από την ανάληψη της εξουσίας το 1933 μέχρι το άνοιγμα του Οίκου της Γερμανικής Τέχνης το 1937, για να συμμορφωθούν. Στον πυρήνα των σαρωτικών αλλαγών που συνέβησαν στη Γερμανία βρισκόταν μια κυβερνητική εκστρατεία που αποκαλούνταν Gleichschaltung(κυριολεκτικά «συντονισμός» ή «προσαρμογή»), η ευθυγράμμιση δηλαδή των πολιτών, του κράτους, των πανεπιστημίων, των πολιτισμικών, κοινωνικών και κρατικών θεσμών με τις αρχές και τις πρακτικές του εθνικοσοσιαλισμού. Η «προσαρμογή» έλαβε χώρα με εντυπωσιακή ταχύτητα όχι μόνο μέσω της επιβολής αλλά και γιατί ένα συντριπτικό ποσοστό των Γερμανών έθεταν εαυτούς οικειοθελώς υπό την επιρροή των ναζιστικών πιστεύω, φαινόμενο που έγινε γνωστό ως Selbstgleichschaltung (αυτοπροσαρμογή). 

 Η «Εκφυλισμένη Τέχνη»: «Άρρωστοι» καλλιτέχνες και «παραμορφωμένη» πραγματικότητα

 4-pinelopi-4Μόλις το ναζιστικό Reichskulturkammer ανέλαβε τον έλεγχο της τέχνης, άρχισε να ξεφορτώνεται τις δημόσιες γερμανικές συλλογές μοντερνιστικών έργων και να τις αποθηκεύει στα τοπικά Schreckenskammern der Kunst –ήτοι «Επιμελητήρια της Τέχνης του Τρόμου»– που έστηνε ο Σύνδεσμος Αγώνα για τον Γερμανικό Πολιτισμό, μια ιδιαίτερα ενεργή ναζιστική οργάνωση που δημιούργησε ο Άλφρεντ Ρόζενμπεργκ το 1929, με στόχο να χτυπήσει τις εβραϊκές-μπολσεβικικές επιρροές στην τέχνη. Οι διευθυντές μουσείων αναγκάστηκαν να οργανώνουν σε ολόκληρη τη Γερμανία μικρές εκθέσεις μοντέρνας τέχνης, με σκοπό τη δυσφήμησή της. Το καθεστώς είχε κάνει σαφείς τις προθέσεις του στο μανιφέστο των πέντε σημείων που δημοσιεύτηκε στην DeutscherKunstbericht(Γερμανική Επιθεώρηση Τέχνης) το 1933: έργα «μπολσεβίκικης» ή «κοσμοπολίτικης» φύσης να αφαιρεθούν από τα γερμανικά μουσεία και τις συλλογές και να καούν, οι διευθυντές μουσείων που σπατάλησαν δημόσια χρήματα σε «μη γερμανική» τέχνη να απολυθούν, να απογορευτούν οι αναφορές σε μαρξιστές ή μπολσεβίκους καλλιτέχνες, να μην ξαναχτιστούν κτίρια-κουτιά και να απομακρυνθούν αμέσως όλα τα απαράδεκτα δημόσια γλυπτά. Ταυτόχρονα, επεδίωξε να κινητοποιήσει την κοινή γνώμη, ώστε να κερδίσει το «υγιές λαϊκό αίσθημα» ως νομιμοποίηση για τις πράξεις του. Συνέχεια ανάγνωσης

Ο μέγας παρακείμενος του τέλους *: Αναζητώντας το αποτύπωμα του Πάνου Οικονόμου

Standard

 του Κωστή Παπαϊωάννου

O Πάνος Οικονόμου, στην τελευταία του εκπομπή στο radiobubble

O Πάνος Οικονόμου, στην τελευταία του εκπομπή στο radiobubble

Πρόσφατα (15.6.2014) τα φιλόξενα «Ενθέματα» παρουσίασαν την ποιητική σύνθεση του Πάνου Οικονόμου Το εξώφυλλο δέρμα του χρόνου. Το εκδοτικό καλωσόρισμα αποδείχτηκε, φευ, σχεδόν ταυτόχρονος αποχαιρετισμός· στις 12 Ιουλίου ο Πάνος έφυγε από τη ζωή στα 46 του χρόνια. Είναι τούτες οι γραμμές μια πρώιμη και σίγουρα φορτισμένη προσπάθεια να μιλήσω για το πολλαπλά δημιουργικό του αποτύπωμα.

Παθιασμένος δάσκαλος και νεοελληνιστής, ο Π.Ο. μετέτρεπε την αποστειρωμένη εκπαιδευτική πράξη σε μια μαγική χυμώδη περιπέτεια που διεμβόλιζε τις μαθητικές άμυνες. Όπλα του η εμμονική αφοσίωση στην αξία της προσωπικής συνάντησης με τον Άλλο, η αβίαστη περιδιάβαση στα ιερά της Τέχνης και το άνοιγμα της σχολικής αίθουσας στη ροή των κοινωνικών πραγμάτων. Η ποίηση, ο κινηματογράφος, η μουσική από τη μια, η οδύνη της κοινωνικής αδικίας και του αυταρχισμού αλλά και η ισχύς της αλληλεγγύης από την άλλη. Βίωσα τη δύναμη αυτού του παραδείγματος πολλές φορές (ένας τοίχος χώριζε τις σχολικές μας αίθουσες, μακρά η συγγραφική συνεργασία, αδιάκοπη η «συμβιωτική» σχέση). Βλέπω τη σπορά του σήμερα μιλώντας με παλιούς μαθητές του.

Αν έμεναν εκεί τα πράγματα, τολμώ να εικάσω πως ο Π.Ο. θα στροβιλιζόταν για χρόνια, όλο και δημιουργικότερος, γύρω από τη δίνη της διδακτικής πράξης και θα αποτολμούσε, αργά ή γρήγορα, να εκδώσει ποιήματά του. Όμως το 2007 ήρθε η αρρώστια. «Δύο χιλιάδες διακόσιες εικοσιδύο μέρες πόνου. Δεν του αρκούν. Βρήκε ωραίο χουζούρι στο κορμί μου. Θα μείνει, λέει. Κι άλλο. Μόνο που, όσο θρονιάζεται, τόσο δυναμώνω τα ηχεία και του φωνάζω στο αυτί: “Σε αγαπάω, πουτάνα ζωή (ακόμη κι έτσι)”. Με αυτήν τη μελωδία. Πάντα». Τα χρόνια που ακολούθησαν, κερδισμένα με δυσκολία, φόβο και πολύ θάρρος, έγιναν χρόνια μιας εκπληκτικής αλλαγής, μιας ιλιγγιώδους επιτάχυνσης, παρά τις επώδυνες αποσύρσεις που η νόσος επέβαλλε. Η υποχρεωτική αποκοπή από την ζωογόνο αυτοέκθεση στην σχολική τάξη γέννησε μια νέα εξωστρέφεια. Έκανε μεταπτυχιακές σπουδές (και ξεκίνησε διδακτορικό) στη λογοτεχνία του Εμφυλίου. Η ήπια ως τότε συγγραφική άσκηση έγινε κατά καιρούς φρενήρης παραγωγή ποιητικού και πεζού λόγου, που διά του διαδικτύου περνούσε αμέσως στους ολοένα και περισσότερους αναγνώστες. Συνέχεια ανάγνωσης

Ο Πάνος στο 610

Standard

του Θανάση Τσιρταβή

Ο Πάνος Οικονόμου στις όχθες του Νέστου

Ο Πάνος Οικονόμου στις όχθες του Νέστου

 Φυσάει απόψε*

φυσάει παράξενα,σε παράξενα μέρη.

Φυσάει μέσα στις αίθουσες του Δούκα

πίσω απ’ τα κλειστά παράθυρα,

φυσάει σε πληκτρολόγια και οθόνες και θολώνει τα γράμματα,

φυσάει στις άκρες των γραφίδων,

φυσάει παράξενα, σε παράξενα μέρη.

Φυσάει στην Ιπποκράτους,

μέσα στα ηχεία του Radiobubbleένα παράξενο σφύριγμα,

φυσάει στην Ανάφη και ο άνεμος παίρνει μακριά το καπέλο

της Καλλιόπης, μακριά μέχρι εκεί που δε φτάνει το μάτι,

φυσάει στο μακρινό Δουβλίνο την ώρα που ο Λεοπόλδος Μπλουμ

ξεκινάει για τη δουλειά του,

φυσάει στις άδειες κόγχες των ματιών αυτού που βλέπει τα πάντα,

φυσάει παράξενα, σε παράξενα μέρη.

Φυσάει σε βόλτες, σε τσουγκρίσματα ποτηριών, σε ζεϊμπέκικα και τσιγάρα καμένα μέχρι το φίλτρο, σε ξενύχτια, Συνέχεια ανάγνωσης

Tο ναυάγιο

Standard

της Αναστασίας Θεοδωρίδου

Έργο του Καρλ Σμιτ-Ρότλουφ, 1919

Έργο του Καρλ Σμιτ-Ρότλουφ, 1919

Σάμος, 15.7.2014. Το μεσημέρι της Παρασκευής, 11 Ιουλίου του έτους 2014 , ενημερωθήκαμε για το νέο ναυάγιο με πρόσφυγες έξω από το Καρλόβασι. Η πρώτη σκέψη ήταν να εξασφαλίσουμε ρούχα, γιατί θα ήταν βρεγμένοι και παγωμένοι μετά από ώρες στη θάλασσα. Δεν είχαμε εικόνα για τον αριθμό των ναυαγών, ούτε αν ήταν γυναίκες, άνδρες και παιδιά. Μετά από συνεννόηση με τη Γιασεμώ, μεταφέραμε όσα ρούχα μπορούσαμε από το χαριστικό παζάρι, που λειτουργεί στο στέκι του Συλλόγου για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα-Αλληλεγγύη στους Πρόσφυγες.

Το απόγευμα μάθαμε ότι ένα αγόρι δεκαέξι ετών νοσηλευόταν εκτός κινδύνου στην Παθολογική Κλινική και ένα δεκαοχτάχρονο παλικάρι είχε διασωληνωθεί και θα μεταφερόνταν με ΕΚΑΒ στη Μυτιλήνη, διότι δεν υπήρχε κενό κρεβάτι στην εντατική του νοσοκομείου μας. Το βράδυ μαθαίνουμε πως το παλικάρι εξακολουθεί να είναι στη Σάμο. Φεύγουμε για το νοσοκομείο. Ο Νίκος πηγαίνει στην εντατική, εγώ κατευθύνομαι στο χώρο των επειγόντων. Η νοσηλεύτρια, σχεδόν κλαίγοντας, μου λέει πως έφεραν δύο πτώματα, έναν άντρα και μια γυναίκα, τέσσερις που ήταν καλά και έφυγαν, ένας δεκαεξάχρονος νοσηλεύεται στην παθολογική, ένας δεκαοχτάχρονος στην εντατική.

Μπαίνοντας στη μονάδα εντατικής θεραπείας αντικρύζω ένα πανέμορφο αγόρι πάνω σε ένα φορείο, συνδεδεμένο με αναπνευστήρα. Ο Νίκος και η Βάσω συζητάνε κάτι ακαταλαβίστικα για κορεσμό, οξέωση, υπερνατριαιμία. Τους ρωτάω αν θα τα καταφέρει. Τα μασάνε λίγο, αλλά φαίνονται αποφασισμένοι να εξαντλήσουν κάθε δυνατότητα. Η Μαρία άπλωσε τα ρούχα του να στεγνώσουν. Όλη του η περιουσία ένα κινητό, μέσα στο οποίο ήταν κρυμμένα 150 ευρώ και ένα μικρό Κοράνι. Συνέχεια ανάγνωσης