Ένας αντισωφρονιστικός παρακώδικας: Νομοσχέδιο για τις «φυλακές ασφαλείας»

Standard

 της Κλειώς Παπαπαντολέων

Ρενέ Μαγκρίτ, «Πολικό φως», 1926

Ρενέ Μαγκρίτ, «Πολικό φως», 1926

Οι ελληνικές φυλακές, εδώ και καιρό, συνιστούν ένα ιδιότυπο πείραμα, καθώς αποτυπώνουν τη σταθερή και αμετακίνητη πρακτική της πολιτείας να διατηρεί έναν χώρο πέρα και έξω από κάθε έννοια δικαιώματος και ανθρώπινης αξιοπρέπειας, και μάλιστα πεισματικά: παρά τις επανειλημμένες καταδίκες του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου για απάνθρωπη και εξευτελιστική μεταχείριση, παρά τη Δημόσια Δήλωση στην οποία προέβη η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατά των Βασανιστηρίων, παρά τις επανειλημμένες εκκλήσεις των ίδιων των σωφρονιστικών υπαλλήλων· και, εντέλει, παρά το γεγονός ότι η ύπαρξη τέτοιων φυλακών από μόνη της αναιρεί εν τοις πράγμασι τον χαρακτήρα του κράτους ως φιλελεύθερου κράτους δικαίου. Με λίγα λόγια, οι φυλακές έχουν αποκτήσει στη σημερινή Ελλάδα εμπεδωμένα χαρακτηριστικά τριτοκοσμικού κράτους ή χώρας σε εμπόλεμη κατάσταση.

Οι ενδελεχείς μελέτες του Υπουργείου

Ως εκ τούτου, η αναφορά στο Προοίμιο της Αιτιολογικής Έκθεσης του νομοσχεδίου για τις φυλακές ασφαλείας ότι «κατά τη σύνταξη των ρυθμίσεων, πέρα από το Σύνταγμα και τους νόμους […] εξετάστηκε ενδελεχώς η σχετική νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, η Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την πρόληψη των βασανιστηρίων και της απάνθρωπης ή ταπεινωτικής μεταχείρισης ή τιμωρίας και οι εκθέσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την πρόληψη των βασανιστηρίων και της απάνθρωπης ή ταπεινωτικής μεταχείρισης ή τιμωρίας», προκαλεί γνήσια απορία.

Διότι, σε αντίθεση με τους διάφορους εγχώριους μύθους και εικόνες που καλλιεργούνται, ότι η φυλακή είναι τόπος «διέλευσης» (λόγω του ευεργετικού υπολογισμού) και ανεμελιάς, τα κείμενα αυτά, τα οποία το Υπουργείο Δικαιοσύνης μελέτησε –και μάλιστα ενδελεχώς– καταλήγουν σε εντελώς διαφορετικά συμπεράσματα: Οι ελληνικές φυλακές είναι τόπος καθήλωσης, αποδόμησης της προσωπικότητας, σωματικού, ψυχικού και ηθικού ευτελισμού και ανακύκλωσης του πληθυσμού τους. Δεν παρέχουν ούτε ασφάλεια ούτε δικαιώματα, ούτε στους κρατούμενους ούτε στους φύλακες. Αυτά γράφουν τα κείμενα, τα οποία ενδελεχώς μελετά το Υπουργείο Δικαιοσύνης.

Ως εκ τούτου, θα έπρεπε από καιρό να έχει καταστεί σαφές στην πολιτεία ότι μόνο ο στρατηγικός σχεδιασμός –και όχι ευκαιριακές ρυθμίσεις δήθεν αποσυμφόρησης– μπορούν να θεραπεύσουν το πρόβλημα των φυλακών. Αυτό σημαίνει αλλαγή παραδείγματος για τις φυλακές και το σωφρονιστικό μοντέλο. Αλλαγή παραδείγματος τιμώρησης. Σημαίνει διεύρυνση των δικαιωμάτων των κρατουμένων, επέκταση του θεσμού της ημιελεύθερης διαβίωσης, των αγροτικών φυλακών και της κοινωφελούς εργασίας, περιορισμό του εξαιρετικά επαχθούς μέτρου της προφυλάκισης με μείωση του χρόνου κράτησης, εξορθολογισμό του πλαισίου ποινών, τα οποία στην Ελλάδα είναι εξαιρετικά ευρέα (π.χ. 5-20 έτη), κατάργηση αδικημάτων ελάσσονος απαξίας, στελέχωση και επέκταση των δομών κοινωνικής επανένταξης κ.ο.κ.

Βεβαίως, όλες αυτές οι προτάσεις μοιάζουν παιδικές και αφελείς, τη στιγμή που ψηφίζεται ένα νομοσχέδιο του οποίου η κεντρική πρόταση είναι επί της ουσίας η οριστική μετάβαση από τον –έστω και κατ’ όνομα– σωφρονισμό και την κοινωνική επανένταξη, στην απόλυτη εξουδετέρωση. Το νομοσχέδιο είναι καταθλιπτικό, απολύτως φοβικό, κακότεχνο και αφόρητο, από τυπική και ουσιαστική άποψη: σωρεία προβλέψεων, εξαιρέσεων, αποκλίσεων, άχρηστων περίπλοκων διατάξεων, διαρκής επίκληση της διασάλευσης της τάξης και της ασφάλειας της χώρας (!), πλήρης επανοικειοποίηση της έννοιας της ιδιαίτερης επικινδυνότητας. Κρατούμενοι χωρίς άδεια, με περιορισμένη επικοινωνία με τον έξω κόσμο, χωρίς δικαίωμα σε ευεργετικό υπολογισμό της ποινής. Κρατούμενοι χωρίς καμία δυνατότητα επανένταξης. Κρατούμενοι-όμηροι. Κρατούμενοι-εχθροί.

Το νομοσχέδιο αυτό κατασκευάζει έναν αντισωφρονιστικό παρακώδικα, που υπονομεύει ευθέως τις υπάρχουσες ρυθμίσεις και αναιρεί βασικές εγγυήσεις του κράτους δικαίου αλλά και του ίδιου του ποινικού δικαίου: έλλειψη εξατομίκευσης, επιβολή νέας ποινής στο στάδιο έκτισης ποινής, διπλή αξιολόγηση και τιμώρηση των ίδιων περιστατικών, αναδρομικότητα (που απαγορεύεται) ουσιαστικού ποινικού νόμου με την αυστηροποίηση της υφ’ όρον απόλυσης για όσους έχουν ήδη τελέσει τις σχετικές αξιόποινες πράξεις.

Τα στατιστικά του εγκλήματος

«Στατιστικά στοιχεία και επιστημονικές μελέτες επιβεβαιώνουν αυτό που αποτελεί κοινό τόπο στις καθημερινές αναπαραστάσεις του εγκλήματος, ότι δηλαδή τα τελευταία χρόνια η εγκληματικότητα στην Ελλάδα χαρακτηρίζεται όχι μόνο από ποσοτική αύξηση αλλά κυρίως από ποιοτική μεταβολή, συνιστάμενη στη διάπραξη εγκλημάτων που χαρακτηρίζονται από εγγενή βιαιότητα ή/και διάχυτη επικινδυνότητα που απειλεί ευθέως τη δημόσια τάξη και ασφάλεια. Η τάση αυτή έχει καταγραφεί με σαφήνεια τα τελευταία χρόνια τόσο σε επίπεδο ουσιαστικού ποινικού δικαίου –μέσω της τυποποίησης νέων εγκλημάτων ή θεσμοθέτησης επιβαρυντικών περιστάσεων σε ήδη υπάρχοντα, της αυστηροποίησης των επαπειλούμενων ποινών, κ.λπ.– όσο και σε επίπεδο δικαστηριακής πρακτικής –μέσω της αύξησης των προσωρινών κρατήσεων, των ποινών που επιβάλλονται κ.λπ.».

Αυτά αναφέρονται στην Αιτιολογική Έκθεση του νομοσχεδίου. Εάν βεβαίως διαβάσει κανείς τα επίσημα στατιστικά στοιχεία της αστυνομίας, θα διαπιστώσει ότι οι ληστείες είναι λιγότερες και οι ανθρωποκτονίες παραμένουν σταθερά σε χαμηλά ποσοστά (περίπου 150-160 ετησίως). Το στατιστικό στοιχείο όμως το οποίο βρίσκεται πράγματι σε εντυπωσιακή άνοδο είναι το αδίκημα της επαιτείας (από 961 το 2012, 2.318 το 2013), το οποίο μάλλον δεν θέτει υπό διακινδύνευση την ύπαρξη της χώρας. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ημελέτη και σύγκριση στατιστικών συνιστά εργαλείο μεν αναγκαίο αλλά όχι επαρκές, από μόνο του. Συνιστά όμως ένα δείκτη. Και ο δείκτης αυτός δεν συνάδει με τις διαπιστώσεις του Υπουργείου.

Από την Αιτιολογική Έκθεση του συγκεκριμένου νομοσχεδίου προκύπτουν όμως δύο πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία για τη προσέγγιση του κρατικού μηχανισμού στο κοινωνικό μέγεθος του εγκλήματος: Πρώτον, ότι η Πολιτεία λειτουργεί φοβικά, και φυσικά αναποτελεσματικά, απέναντι σε μια εγκληματικότητα, προφανώς υπαρκτή, αλλά αδιάγνωστη, ανεξερεύνητη ως προς τα μεγέθη της, τις αιτίες και τα αποτελέσματα, σε μεγάλο βαθμό ιδωμένη όχι με ψυχραιμία και επιστημονικά-αναλυτικά εργαλεία, αλλά μέσα από παραμορφωτικούς φακούς κοινοτοπιών, προκαταλήψεων και παρωχημένων αντιλήψεων. Η ίδρυση φυλακών ασφαλείας «για να κλείσουμε μια για πάντα μέσα τους κακούς» είναι ιδεοληψία· εάν θέλουμε να είμαστε ειλικρινείς θα παραδεχτούμε ότι κανείς δεν θα κοιμάται ησυχότερος μετά την ψήφιση του νομοσχεδίου. Το οποίο, σημειωτέον, εκτός των δύο κυβερνητικών κομμάτων, ουδείς άλλος στηρίζει, και ιδίως κανένας απολύτως κοινωνικός φορέας, επαγγελματική ένωση ή σωματείο. Το δεύτερο ενδιαφέρον στοιχείο στην Αιτιολογική Έκθεση, είναι ότι με μεγάλη ακρίβεια περιγράφει τους λόγους συμφόρησης των φυλακών: τυποποίηση νέων εγκλημάτων, θεσμοθέτηση επιβαρυντικών περιστάσεων, αυστηροποίηση ποινών, αύξηση (έτι περαιτέρω) προφυλακισμένων. Η Πολιτεία, εάν θέλει να είναι σοβαρή και εάν πραγματικά θέλει ασφάλεια, δηλαδή εγγυήσεις ευπρεπούς διαβίωσης για όλους, πρέπει να ξαναδεί τι είναι έγκλημα και τι είναι ποινή, να ξαναδεί τα μαθηματικά του ποινικού δικαίου.

«Αν έχετε τους καλύτερους νόμους, τους καλύτερους δικαστές, τις καλύτερες δικαστικές αποφάσεις αλλά οι λειτουργοί που είναι επιφορτισμένοι με την εκτέλεση των ποινών είναι ανίκανοι, τότε μπορείτε να ρίξετε τους νόμους στο καλάθι των αχρήστων και να κάψετε τις αποφάσεις». Αυτά έλεγε ένας γερμανός εγκληματολόγος στα τέλη του 19ου αιώνα, σε μια χρονική περίοδο που οι θεωρίες αλλά και οι πολιτικές και κοινωνικές πρακτικές ήθελαν να αφήσουν πίσω τους το Μεσαίωνα και όχι να τον εναγκαλιστούν.

 

Η Κλειώ Παπαπαντολέων είναι δικηγόρος, αντιπρόεδρος της Ελληνικής Ένωσης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕΕΔΑ).

 

 

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Ένας αντισωφρονιστικός παρακώδικας: Νομοσχέδιο για τις «φυλακές ασφαλείας»

  1. Πίνγκμπακ: Ένας αντισωφρονιστικός παρακώδικας: Νομοσχέδιο για τις “φυλακές ασφαλείας” | Ελεύθερη Λαική Αντιστασιακή Συσπείρωση

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s