Αίγυπτος: Ένας χρόνος από την ανατροπή Μόρσι

Standard

του Γιάννη Πλάκα

 Κάιρο, 30 Ιουνίου 2013

Κάιρο, 30 Ιουνίου 201τ

Στα τέλη του μήνα συμπληρώθηκε ένας χρόνος από την περσινή εξέγερση της 30ής του Ιούνη στην Αίγυπτο. Πρόκειται για τις μαζικές διαδηλώσεις που οργανώθηκαν από οργανώσεις νέων με σκοπό να πιέσουν τον τότε Πρόεδρο Μόρσι να αποχωρήσει από την εξουσία. Τρις ημέρες αργότερα ο Μοχάμεντ Μόρσι θα εγκατέλειπε την εξουσία, όχι βέβαια οικιοθελώς, αλλά κάτω από την πίεση ενός στρατιωτικού πραξικοπήματος. Τι προηγήθηκε όμως της ανατροπής Μόρσι; Με άλλα λόγια, τι δημιούργησε την αγανάκτηση απέναντι στην πρώτη κυβέρνηση Ισλαμιστών στην ιστορία της Αιγύπτου;

Οι αδυναμίες της Αδελφότητας

Στα μέσα του 2012 η Μουσουλμανική Αδελφότητα ανέλαβε δια της πολιτικής της πτέρυγας την άσκηση της διακυβέρνησης στην Αίγυπτο.[1] Η αποτυχία της Μουσουλμανικής Αδελφότητας να κρατήσει τα ηνία της εξουσίας στην Αίγυπτο οφείλονται κατά τη γνώμη σε δυο κυρίως λόγους. Καταρχήν στην έλλειψη ενός αξιόπιστου πολιτικού προτάγματος με διακριτά χαρακτηριστικά το οποίο θα μπορούσε να κερδίσει την υποστήριξη και άλλων πολιτικών δυνάμεων και να γίνει ευρύτερα αποδεκτό. Μια τέτοια προοπτική θα προϋπόθετε την διάθεση συνεργασίας με πολιτικές και κοινωνικές δυνάμεις που συμμετείχαν στην ανατροπή του καθεστώτος. Η Αδελφότητα όμως επέδειξε εξ αρχής μια τάση απομονωτισμού από τις υπόλοιπες επαναστατικές δυνάμεις, καταφεύγοντας στη συνδρομή τους μόνο όταν χρειαζόταν της πολιτική της στήριξη, όπως στο δεύτερο γύρο των προεδρικών εκλογών του 2012. Αγνόησε τις απόψεις των άλλων πολιτικών δυνάμεων, όποια επιρροή και αν είχαν αυτές στην κοινωνία,   τόσο στην πρώτη φάση της επανάστασης όταν και ενέκρινε το σχέδιο του στρατού για την πολιτική μετάβαση, όσο και αργότερα στην κατάρτιση του Συντάγματος όταν και ασκούσε την διακυβέρνηση. Αποτέλεσμα αυτής της στάσης ήταν η ενίσχυση της καχυποψίας που τρέφει ένα τμήμα της κοινωνίας για την Αδελφότητα σε σχέση με την πρόθεσή της να επιβάλει το νόμο της Σαρία. Η δε αναβάθμιση του ρόλου του Ισλάμ στο προηγούμενο Σύνταγμα επιβεβαίωσε τις καχυποψίες των παραπάνω πολιτών

Που οφειλόταν όμως το αυταρχικό στυλ διακυβέρνησης που επέδειξε η φίλα προσκείμενη στην αδελφότητα κυβέρνηση; Είναι αλήθεια ότι η διακυβέρνηση Μόρσι είχε να αντιμετωπίσει την εχθρότητα των μηχανισμών του προηγούμενου καθεστώτος. Η απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου[2] αρχικά και του στρατού[3] στη συνέχεια δημιουργούσε τετελεσμένα που περιόριζαν τις δυνατότητες της κυβέρνησης και την ανάγκασαν να απαντήσει και η ίδια με μονομερείς ενέργειες όπως το προεδρικό διάταγμα του Αυγούστου του 2012 και η συνταγματική τροποποίηση του Νοεμβρίου του ίδιου χρόνου.[4] Η σύγκρουση της Αδελφότητας με το βαθύ κράτος εξηγεί όμως μόνο κατά ένα μέρος το συγκεκριμένο στυλ διακυβέρνησης. Άλλοι λόγοι έχουν να κάνουν με την βεβαιότητα που επικρατούσε στα υψηλά κλιμάκια της οργάνωσης για τη συναίνεση ή έστω ανοχή της πλειοψηφίας των πολιτών ως προς τις πολιτικές τους αποφάσεις, λόγω της επικράτησης στις βουλευτικές και τις προεδρικές εκλογές. Η σύγκριση όμως τους αποτελέσματος των βουλευτικών εκλογών με αυτό του πρώτου γύρου των προεδρικών θα έπρεπε να είχε προβληματίσει τα καθοδηγητικά όργανα της οργάνωσης καθώς τα ποσοστά των δεύτερων ήταν εμφανώς μειωμένα σε σχέση με αυτά των πρώτων.[5]

Η δεύτερη στενωπός της διακυβέρνησης Μόρσι είχε να κάνει με την αδυναμία ικανοποίησης των λαϊκών προσδοκιών για γρήγορη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Παγκόσμιας Τράπεζας η φτώχεια άγγιζε το 2011 το ¼ του πληθυσμού (25,2%),[6] παρά το γεγονός ότι μέχρι και την προηγούμενη χρονιά (2010) η χώρα παρουσίαζε ρυθμούς ανάπτυξης πάνω από 5%, αποτέλεσμα της άνισης διανομής εισοδήματος.[7] Μετά την εξέγερση η κατάρρευση της τουριστικής οικονομίας και η πτώση των άμεσων ξένων επενδύσεων δημιούργησαν μακροοικονομικές αστάθειες με κυριότερη την αδυναμία κάλυψης του ελλείμματος τρεχουσών συναλλαγών. Η κυβέρνηση Μόρσι προχώρησε σε διαπραγματεύσεις για τη σύναψη δανείου με το ΔΝΤ, και προχώρησε σε περικοπή της επιδότησης του ψωμιού και της βενζίνης, δημιουργώντας σημαντικά και διατροφικά προβλήματα[8]. Την ίδια στιγμή η λεγόμενη ισλαμική οικονομία που θα αντικαθιστούσε τις επιδοτήσεις και θα αναθέρμανε την οικονομία απέδωσε πενιχρά αποτελέσματα. Τέλος η διακοπή της οικονομικής βοήθειας από τη Σαουδική Αραβία που πάντα έβλεπε με καχυποψία της Μουσουλμανική Αδελφότητα, όξυνε ακόμα περισσότερο τα οικονομικά δεδομένα της χώρας.

Πολιτικός βοναπαρτισμός και ανέχεια λοιπόν συνέβαλαν στην ανατροπή του Μόρσι. Τι ακολούθησε όμως μετά από αυτή την ανατροπή;

Το πραξικόπημα και η οπισθοδρόμηση

Στις δηλώσεις στις οποίες προέβη μετά την ανατροπή του Μόρσι, ο Στρατηγός Αμπντούλ Φατάχ Αλ Σίσι επικαλέστηκε τη πατριωτική ευθύνη του στρατού να παρέμβει προκειμένου να επιφέρει την εθνική συμφιλίωση και να ικανοποιήσει τις απαιτήσεις των πολιτών οι οποίες δεν εισακούστηκαν από τον ανατραπέντα πρόεδρο.[9] Ένα χρόνο μετά, η κατάσταση στη χώρα κάθε άλλο παρά έχει βελτιωθεί προς το καλύτερο. Καταρχήν, η χώρα είναι βαθιά διαιρεμένη αφού η μεγαλύτερη συνιστώσα του ισλαμικού ρεύματος έχει εξοστρακιστεί από τη δημόσια ζωή, έχοντας χαρακτηριστεί ως τρομοκρατική οργάνωση και έχοντας τεθεί εκτός νόμου. Πολλά μέλη της οργάνωσης είναι προφυλακισμένα, ο αριθμός των οποίων ανέρχεται σύμφωνα με τον Καλίλ Αλ Ανανί στις 15.000. Πρόσφατα αιγυπτιακό δικαστήριο αποφάσισε σε μια συνεδρίαση τη θανατική καταδίκη εκατοντάδων συλληφθέντων στελεχών της οργάνωσης. Αν και δεν είναι η πρώτη φορά που η οργάνωση διώκεται από τις αιγυπτιακές αρχές, είναι ωστόσο «η πρώτη που η καταστολή και η βία έχει φτάσει στα κατώτερα κλιμάκια της οργάνωσης» με τρόπο ώστε «να προκληθεί η διάλυση και η εξάλειψη της πολιτικά και κοινωνικά».[10]

Επιπλέον, από το προηγούμενο Νοέμβριο το καθεστώς περιόρισε το δικαίωμα στη διαδήλωση, υποχρεώνοντας τους οργανωτές να πάρουν άδεια από τις αστυνομικές αρχές. Σε διαδήλωση που έγινε εναντίον του συγκεκριμένου μέτρου, χωρίς φυσικά την έγκριση των αρχών, συνελήφθησαν και φυλακίστηκαν γνωστοί ακτιβιστές. Πρόκειται για μέλη των νεολαιίστικών οργανώσεων που έπαιξαν πρωταγωνιστικό ρόλο στις περσινές διαδηλώσεις στις 30 Ιουνίου εναντίον του πρώην Προέδρου Μόρσι και μάλιστα χαιρέτησαν την απομάκρυνσή του από το στρατό.[11], [12] Διώξεις δέχθηκε και ο τύπος με το καθεστώς να συλλαμβάνει και να φυλακίζει δημοσιογράφους του δικτύου AlJazeeraνα καταδικάζονται σε ποινές φυλάκισης από εφτά έως δέκα χρόνια για τις υποτιθέμενες σχέσεις του με τη Μουσουλμανική Αδελφότητα και την από κοινού συνωμοσία εναντίον της χώρας.[13]

Την ίδια στιγμή η αστυνομία, ένας από τους πυλώνες του καθεστώτος Μουμπάρακ, συνεχίζει ακάθεκτη την «βρώμικη δουλειά» της «συμμόρφωσης» των αντιφρονούντων, με τα κρούσματα ξυλοδαρμών εναντίον ατόμων που έχουν προσαχθεί να πολλαπλασιάζονται.[14] Παράλληλα, οι αρμοδιότητες της αυξάνονται με την δυνατότητα μαζικής παρακολούθησης της αλληλογραφίας των πολιτών μέσα από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.[15] Όσο για τη δικαιοσύνη, έχει γίνει αναπόσπαστο τμήμα του καθεστώτος, νομιμοποιώντας τις αποφάσεις της χούντας, ακόμα και εις βάρος θεμελιωδών δικαιωμάτων των κατηγορουμένων. Σχολιάζοντας την απόφαση του δικαστηρίου στην Ελ Μίνια oΧασίμπα Χατζ Σαράουι, αξιωματούχος της Διεθνούς Αμνηστίας, αναφέρει πως «οι σημερινές αποφάσεις δείχνουν για μια ακόμα φορά πόσο επιλεκτική και αυθαίρετη έχει γίνει η αιγυπτιακή ποινική δικαιοσύνη. Το δικαστήριο επέδειξε παντελής περιφρόνηση για τα ποιο στοιχειώδη δικαιώματα, [αυτά] της δίκαιης δίκης και έχει εντελώς καταστρέψει την αξιοπιστία του. Είναι καιρός για τις αιγυπτιακές αρχές να ομολογήσουν ότι το υπάρχων σύστημα [δικαιοσύνης] δεν είναι ούτε δίκαιο, ούτε ανεξάρτητο ούτε αμερόληπτο».[16]

Συμπερασματικά

Η 30ή του Ιούνη και κυρίως η 3η Ιουλίου αποτελούν σίγουρα ορόσημο για την σύγχρονη ιστορία της Αιγύπτου. Ορόσημο οπισθοδρόμησης προς την τάξη πραγμάτων που επικρατούσε πριν την ανατροπή του Μουμπάρακ. Δείχνουν επίσης το χαμηλό βαθμό ωριμότητας των νεοπαγών κοινωνικών και νεολαιίστικων κινημάτων που θεώρησαν τον στρατό σύμμαχο στη προσπάθεια για περισσότερη δημοκρατία και κοινωνική χειραφέτηση. Θέτουν τέλος σε αμφισβήτηση την ερμηνεία της εξέγερσης του 2011 όπου ο λαϊκός παράγοντας ερμηνεύτηκε ως ένας μονοδιάστατος παράγοντας, και όχι ως συνισταμένη που περιλάμβανε συγκρουόμενες τάσεις και η ανατροπή Μουμπάρακ ήταν ο ελάχιστος κοινός παρανομαστής.  Τάσεις που δεν άργησαν να εκδηλωθούν όπως δείχνουν τα γεγονότα του περασμένου καλοκαιριού.[17]

O Γιάννης Πλάκας είναι απόφοιτος του Τμήματος Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ και ασχολείται με θέματα Μέσης Ανατολής.

Σημειώσεις

[1] Για μια τεκμηριωμένη μελέτη της εμφάνισης και των πρώτων βημάτων της Μουσουλμανικής Αδελφότητας, καθώς και των ιστορικών διλλημάτων που αυτή αντιμετώπισε μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα, βλ. Πάνος Κουργιώτης, «Μορφές Επανίδρυσης του Ισλάμ στη Νεότερη και Σύγχρονη Εποχή- η εμφάνιση των Ισλαμικών Οργανώσεων: η περίπτωση των Αδελφών Μουσουλμάνων», διδακτορική διατριβή στο τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη, 2013, http://invenio.lib.auth.gr/record/133280/files/GRI-2013-11346.pdf (προσπελάστηκε στις 15.7.2014).

[2] Το Συνταγματικό Δικαστήριο έκρινε ότι δεν είχαν εφαρμοστεί οι πρόνοιες για τους ανεξάρτητους υποψήφιους κατά τη διάρκεια των βουλευτικών εκλογών, ακυρώνοντας τη διαδικασία και διαλύοντας τα δυο νομοθετικά σώματα στα οποία πλειοψηφούσε η πολιτική πτέρυγα της Αδελφότητας. Βλ. David D. Kirkpatrick, «Blow to Transition as Court Dissolves Egypt’s Parliament», The New York Times, 14.6.2012 http://www.nytimes.com/2012/06/15/world/middleeast/new-political-showdown-in-egypt-as-court-invalidates-parliament.html?pagewanted=all&_r=0 (προσπελάστηκεστις 19.6.2014).

[3] Με τη μονομερή τροποποίηση του προσωρινού συντάγματος ο Στρατός αποκτούσε το δικαίωμα να έχει τον τελευταίο λόγο στην έγκριση του νέου συντάγματος πριν αυτό τεθεί σε δημοψήφισμα, ανακαλώντας το αν απέκλινε από το πνεύμα των αιτημάτων της επανάστασης ή αρχών που ίσχυαν σε προηγούμενα συντάγματα. Βλ. «SCAF Expands its Role with Constitutional Amendments», Egypt Independent, 17.6.2012, http://www.egyptindependent.com/news/scaf-expands-its-power-constitutional-amendments (προσπελάστηκεστις 27.6.2014).

[4] Στις 12 Αυγούστου 2012 ο Πρόεδρος Μόρσι κατήργησε προηγούμενο διάταγμα του στρατιωτικού συμβουλίου και ελλείψει κοινοβουλίου ανέλαβε και την νομοθετική εξουσία. Στις 22 Νοεμβρίου και ενώ το Συνταγματικό Συμβούλιο σκόπευε να κρίνει παράνομη της σύνθεση της επιτροπής που προετοίμαζε το νέο Σύνταγμα τερματίζοντας έτσι την όλη διαδικασία, ο Μόρσι έθεσε την επιτροπή της συνταγματικής αναθεώρησης και τον ίδιο ως Πρόεδρο στο απυρόβλητο των δικαστικών αποφάσεων προκειμένου να προστατευτεί η επανάσταση. Βλ. Nouran El Behairy & Salma Harmed, «Timeline of Morsi and the Judiciary», Daily News, 29.6.2013, http://www.dailynewsegypt.com/2013/06/29/timeline-of-morsi-and-the-judiciary-one-year-in-power/ (προσπελάστηκεστις 27.6.2013).

[5]Alain Gresh, «L’Egypte entre révolution et contre-révolution», http://blog.mondediplo.net/2012-06-25-L-Egypte-entre-revolution-et-contre-revolution (προσπελάστηκε στις 27.6.2014).

[6] Βλ. http://data.worldbank.org/country/egypt-arab-republic?display=default (προσπελάστηκε στις 27.6.2014).

[7] Τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι το 2008 το 20% των ποιο εύπορων Αιγυπτίων είχε συγκεντρωμένο στα χέρια του το 40,3 του διαθέσιμου πλούτου της χώρας, την ώρα που το 20% φτωχότερο πεμπτημόριο διέθετε το 9,2% του συνολικού διαθέσιμου εθνικού πλούτου. Βλ. http://data.worldbank.org/indicator/SI.DST.FRST.20/countries/EG-XQ-XN?page=1&display=default (προσπελάστηκε στις 27.6.2014).

[8] Σωτήρης Ρούσσος, «Το Αιγυπτιακό Πραξικόπημα. Επίκαιρη Ανάλυση», 9.7.2013, Κέντρο Μεσογειακών, Μεσανατολικών και Ισλαμικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, βλ. http://cemmis.edu.gr/index.php?option=com_content&view=article&id=478%3Ato-aiguptiako-praksikopima-analusi&catid=37%3Aepikairi-analusi&Itemid=66&lang=el (προσπελάστηκε στις 27.6.2014).

[9] «Transcript: Egypt’s army statement», Al Jazeera http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2013/07/201373203740167797.html (προσπελάστηκεστις 27.6.2014).

[10] Khalil Al Anani, «Future remains unclear for Egypt’s Muslim Brotherhood», Al Monitor, 17.4.2014, http://www.al-monitor.com/pulse/politics/2014/04/egypt-muslim-brotherhood-challenges-future.html# (προσπελάστηκεστις 27.6.2014).

[11]Για το ανακοινωθέν των αιγυπτιακών ΜΚΟ, βλ. Joint Press Release: Activists for 15 Years in absentia confirms our concern regarding the right to free and fair trials and the independence of the judiciaryhttp://eipr.org/en/pressrelease/2014/06/12/2108 (προσπελάστηκεστις 27.6.2014). Για την παρέμβαση της διεθνούς ένωσης των ακαδημαϊκών που ασχολούνται με τον αραβικό κόσμο και τη Μέση Ανατολή βλ. «Letter to Obama Administration on Egyptian State Violations of Human Rights», Jadaliyya, www.jadaliyya.com/pages/index/18191/letter-to-obama-administration-on-egyptian-state-v   (προσπελάστηκεστις 27.6.2014).

[12] David D. Kirkpatrick, «New Law in Egypt Effectively Bans Street Protests», New York Times, http://www.nytimes.com/2013/11/26/world/middleeast/egypt-law-street-protests.html?_r=0 (προσπελάστηκεστις 27.6.2014).

[13] «Al Jazeera journalists deny charges at Egypt trial», BBC, http://www.bbc.com/news/world-middle-east-26268692 (προσπελάστηκεστις 15.7.2014).

[14]Βλ. «Εgypt. Roadmap of Repression. Amnesty International», http://www.amnesty.org/en/library/asset/MDE12/005/2014/en/cddf8bfb-6dcb-45b2-b411-6d12190b7583/mde120052014en.pdf (προσπελάστηκε στις 27.6.2014).

[15] «Egypt’s plan for mass surveillance of social media an attack on internet privacy and freedom of expression», Amnesty International, 4.6.2014,http://www.amnesty.org/en/news/egypt-s-attack-internet-privacy-tightens-noose-freedom-expression-2014-06-04 (προσπελάστηκε στις 27.6.2014).

[16] «Egypt unfair trial, death sentences make mockery of justice», Amnesty International, http://www.amnesty.org/en/news/egypt-unfair-trial-death-sentences-make-mockery-justice-2014-04-28 (προσπελάστηκε στις 27.6.2014).

[17] Hesham Sallam, «Letting Go of Revolutionary Purity», Jadaliyya, http://www.jadaliyya.com/pages/index/16167/letting-go-of-revolutionary-purity (προσπελάστηκε στις 27.6.2014)

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s