Κυβερνώντας επιρ-ροές

Standard

Η δεύτερη επινόηση της  μεσογειακότητας

του Νικόλα Κοσματόπουλου

Το 1798 –μόλις εννιά χρόνια μετά την Επανάσταση– ο Ναπολέων Βοναπάρτης εγκαινίασε την περίφημη «μεσογειακή καμπάνια», η οποία κατέληξε στην κατάληψη της Μάλτας και την κατοχή της Αιγύπτου. Στη χώρα του Νείλου ο Γάλλος στρατάρχης εισέβαλλε με 40.000 στρατιώτες, αλλά και 2.000 τεχνικούς και ειδικούς επιστήμονες, 160 εκ των οποίων συνεργάστηκαν από το 1802 ως το 1829 στη σύνταξη ενός γιγάντιου έργου 36 τόμων, γνωστού με τη σύντομη ονομασία Description de l‘Égypte (Περιγραφή της Αιγύπτου). Περιελάμβανε γκραβούρες, πάπυρους, αρχαία κείμενα και πολύχρονες μελέτες σε διάφορα επιστημονικά πεδία, όπως βοτανολογία, αιγυπτιολογία, αρχαιολογία κτλ.

Γκραβούρα από την «Περιγραφή της Αιγύπτου», 1802-1829

Γκραβούρα από την «Περιγραφή της Αιγύπτου», 1802-1829

Βασισμένος στην επαναστατική στρατιωτικοποίηση ενός ολόκληρου λαού από τη μια και στην επιστημονική ανακάλυψη ενός ολοκαίνουριου κόσμου από την άλλη, ο Βοναπάρτης στην Αίγυπτο ανέδειξε τη Μεσόγειο ως αυτούσια γεωγραφική οντότητα. Εκ της θαλάσσης ορμώμενος, μετουσίωσε την παραδοσιακή πεφωτισμένη εκ θεού δεσποτεία πάνω σε ομογενείς πιστούς σε πεφωτισμένη εκ λαού και επιστήμης δεσποτεία πάνω σε άπιστους πάσας καταγωγής. Έκτοτε, η δυτική επιστήμη θα παίξει καθοριστικό ρόλο στην εγκαθίδρυση της αποικιοκρατίας μέσα από τη διάδοση επιστημονικοφανών διαφορών μεταξύ αποικιοκρατών και αποικιοκρατούμενων, αλλά και τη συγκρότηση πολύμορφων εξουσίας, που δύσκολα φαίνονται με γυμνό μάτι και ακόμα πιο δύσκολα πολεμιούνται με γυμνό χέρι.[1]

Η ναπολεόντεια επινόηση της Μεσογείου ήταν η απαρχή μιας νέας αποικιοκρατικής γεωγραφίας. Όπως μάς δίδαξε ο Έντουαρντ Σαΐντ, ο Παλαιστίνιος άπατρις που τα έβαλε με τις «φαντασιακές γεωγραφίες» (imaginative geographies) του καιρού μας, η γεωγραφία δεν είναι απλή αντανάκλαση ενός χάρτη, δεν υπάρχει έξω και πέρα από το ιστορικό πλαίσιο μέσα από το οποίο ξεπήδησε.[2] Έτσι, κατά την πρώτη επινόηση της Μεσογείου επί Ναπολέοντα, επιστήμονες οργάνωσαν αποστολές στην Αίγυπτο (1789-1802), την Πελοπόννησο (1828-33), την Αλγερία (1839), βάζοντας τις βάσεις για μια επιστημονική μεσογειακότητα και μια μεσογειακή επιστημονικότητα, εγκαινιάζοντας ένα νέο τρόπο να κυβερνηθεί η Μεσόγειος.[3]

Σήμερα, νέα αμαλγάματα επιστημονικής, στρατιωτικής, οικονομικής και βιοπολιτικής εξουσίας εμφανίζονται στον ορίζοντα της θάλασσας. Με μυστηριώδη όσο και συμβολικά ονόματα (Leviathan, Frontex, Cape Ray) διαφέρουν σε σχέση με τις πρώτες επιστημονικές αποστολές του Ναπολέοντα στο ότι δεν εκτελούνται πια από εθνικές αποικιοκρατικές δυνάμεις, που ενδιαφέρονται για την κατάκτηση εδαφών, αλλά από υπερεθνικές, οικονομικο-πολιτικο-επιστημονικές συμμαχίες, που στοχεύουν κυρίως στον έλεγχο ροών. Πιο συγκεκριμένα, η σύγχρονη κυβερνησιμότητα της Μεσογείου βασίζεται στην προσπάθεια να ελεγχθούν ροές έμψυχων υπάρξεων (μετανάστες) και άψυχων υλικών (πετρέλαια, αέρια, χημικά, αλλά και πληροφορίες και γνώσεις σχετικά με αυτά).

Απέναντι σ’ αυτή την πραγματικότητα, υπάρχουν δύο δρόμοι για όλους όσους θεωρούν τη νέα κυβερνησιμότητα της Μεσογείου ανήθικη, ατελέσφορη, και εν δυνάμει καταστροφική. Ο ένας είναι αμυντικός: σ’ αυτόν αυτοανακηρύσσεται κανείς μελλοντικό θύμα, κινητοποιείται από την κινδυνολογία μιας πιθανής διαρ-ροής και οχυρώνεται πίσω από εθνικά και άλλα παρόμοια οδόφραγματα. Ο άλλος είναι επιθετικός: προτάσσει την ανάπτυξη μιας ευρείας επιρ-ροής σε ολόκληρη την περιοχή, στη βάση της οποίας οι σύγχρονες ροές άψυχων υλικών και έμψυχων όντων αντιμετωπίζονται ως προνομιακά πεδία πάνω στα οποία μπορούν να συγκροτηθούν νέες πολιτικο-επιστημονικές συμμαχίες σε υπερτοπικά, υπερεθνικά και οριζόντια επίπεδα.

Αυτό άλλωστε ήταν το σκεπτικό στο οποίο βασίστηκε και χτίστηκε ο Στόλος της Ελευθερίας για τη Γάζα. Ανοίγοντας νέες ροές (πλοίων και αλληλεγγύης), και εν τέλει πολιτικής δράσης, η Φλοτίλα θέλησε να μεταμορφώσει τη Μεσόγειο από θάλασσα των τάνκερ και των αεροπλανοφόρων σε θάλασσα της έμπρακτης αλληλεγγύης, της οριζόντιας επικοινωνίας, της συσσωρευμένης γνώσης και της συσσωρευτικής τεχνογνωσίας, μια θάλασσα στην οποία η επιρροή της δεδομένης εξουσίας πάνω σε πληθυσμούς, σύνορα και ροές, δεν αντιμετωπίστηκε αμυντικά, αλλά ενεργητικά, δημιουργικά και τελικά ηγεμονικά.

Σήμερα που οι Παλαιστίνιοι μαχητές στην Γάζα αμφισβητούν την κυριαρχία ενός από τους πιο εξελιγμένους στρατούς στον πλανήτη, όλοι όσοι βρίσκονται στις άλλες μεριές της Μεσογείου δεν έχουν κανένα λόγο να ταμπουρωθούν πίσω από κλειστοφοβικά οδοφράγματα και λογικές, που επισείουν την επερχόμενη κρίση ως προαπαιτούμενο δράσης. Αντίθετα, μπορούν να συνδέσουν τις κουκίδες της νέας κυβερνησιμότητας, να αμφισβητήσουν δεδομένες (επιρ)ροές και να ανοίξουν νέους δρόμους επικοινωνίας και πολιτικής μεταξύ των λαών της Μεσογείου σε μια βάση αλληλλεγύης, αλληλοβοήθειας κι αλληλοενημέρωσης.

Ο στόλος της Ελευθερίας αποτέλεσε το απαύγασμα μια νέας μεσογειακότητας, δίνοντας τη δυνατότητα σε πολλούς και πολλές να φανταστούν και να πραγματώσουν –έστω μέχρι τη θανατηφόρα επέλαση των κομάντος– μια πραγματικά άλλη Μεσόγειο. Σε αντίθεση με τις προηγούμενες, αυτή η νέα μεσογειακότητα δεν είναι επινόηση των ειδικών και των ρομαντικών. Είναι ο δρόμος να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά οι επερχόμενες (διαρ)ροές μιας εξαιρετικά δυναμικής και δυστοπικής βιοπολιτικής εξουσίας.

.

Ο Νικόλας Κοσματόπουλος είναι δρ κοινωνικής ανθρωπολογίας. Τον Ιούλιο του 2014  μετείχε στην πρωτοβουλία διαμαρτυρίας  ενάντια στην υδρόλυση των χημικών της Συρίας στη Μεσόγειο, ενώ τον Μάιο του 2010 μετείχε ως επιβάτης-ερευνητής στον Στόλο της Ελευθερίας για τη Γάζα.

[1] Η αποικιοκρατία γιγαντώθηκε βασισμένη τόσο στην άκρατη βία όσο και στην πιο αποτελεσματική μορφή εξουσίας που είδε ποτέ αυτός ο κόσμος: τη δυτική επιστήμη. Γεωγραφία, αρχαιολογία, ανθρωπολογία, ιστορία, βιολογία, ευγονική ήταν οι βασικές επιστήμες πάνω στις οποίες πάτησε η δυτική υπεροψία και κυριαρχία πάνω στον υπόλοιπο πλανήτη, της οποίας η κορύφωση –και όχι η εξαίρεση– υπήρξε η ναζιστική θηριωδία και η επιστημονική –τόσο στην θεωρία όσο και στην πράξη– εξόντωση εκατομμυρίων.

[2] Ο οριενταλισμός, μάς είπε πειστικά ο Σαΐντ, είναι ένα σύνολο λογοκεντρικών και επιστημονικοφανών πρακτικών (διήγηση, περιγραφή, ανάλυση κτλ.) που συνετέλεσαν στην κατασκευή μιας (μουσουλμανικής, εξωτικής, θρησκόληπτης) Ανατολής ως το εγγενές Άλλο μιας (λογικής, επιστημονικής, άθρησκης) Δύσης.

[3] Έναν αιώνα αργότερα, ο Φερνάν Μπρωντέλ θα επανέλθει με τη δικιά του εκδοχή της μεσογειακότητας, βασισμένη σε μεγάλο βαθμό σε οριενταλιστικές φόρμουλες.

2 σκέψεις σχετικά με το “Κυβερνώντας επιρ-ροές

  1. Πίνγκμπακ: Κυβερνώντας επιρ-ροές | Ελεύθερη Λαική Αντιστασιακή Συσπείρωση

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s