Κίνημα για την κλιματική αλλαγή: Να μιλήσουμε για το σωστό και το λάθος, την αγάπη και την αγανάκτηση

Standard

ΑΠΟ ΤΟ ΚΑΙΝΟΥΡΓΙΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΗΣ ΝΑΟΜΙ ΚΛΑΪΝ «Ο ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΟΥ ΚΛΙΜΑΤΟΣ»

 της Ναόμι Κλάιν

μετάφραση: Γιάννης Χατζηδημητράκης

Οι μεγάλες πορείες για την κλιματική αλλαγή σε όλο τον κόσμο, την προηγούμενη Κυριακή αποτελούν ένα αξιοπρόσεκτο γεγονός. Όχι μόνο για τη μαζικότητά τους (σύμφωνα με εκτιμήσεις, μόνο στη Νέα Υόρκη διαδήλωσαν πάνω από 300.000), αλλά και για τα θέματα που ανοίγουν (βλ., λ.χ. την κριτική που τους ασκήθηκε  για τον  μη πολιτικό χαρακτήρα των καλεσμάτων των οργανωτών, την έλλειψη αιτημάτων, το είδος μη «απολιτικής πολιτικής» που προωθούν οι καμπάνιες του Avaaz, τους τρόπους χρηματοδότησης). Στον απόηχο αυτών των  συζητήσεων, δημοσιεύουμε αποσπάσματα από το καινούργιο βιβλίο τής Naomi Klein This Changes Everything: Capitalism vs. the Climate, που μόλις  κυκλοφόρησε από τον οίκο Simon & Schuster.

ΕΝΘΕΜΑΤΑ

Γιόχαν Βαν Χελ, «Μέλλον 14», 1928

Το μεγαλύτερο εμπόδιο που ορθώνεται απέναντι στην ανθρωπότητα, στην προσπάθειά της να αντιμετωπίσει την κλιματική αλλαγή, δεν είναι, όπως συχνά πιστεύουμε, ότι είναι ήδη πάρα πολύ αργά ή ότι δεν ξέρουμε τι να κάνουμε. Υπάρχει ακόμα αρκετός χρόνος και επιπλέον έχουμε κατακλυσθεί με πράσινη τεχνολογία και σχέδια πράσινης ανάπτυξης. Και όμως, ο λόγος που πολλοί από εμάς αντιμετωπίζουν αυτή την απειλή με τάσεις παραίτησης, είναι ότι  οι πολιτικοί και το πολιτικό μας σύστημα φαίνονται εντελώς ανίκανοι να εκμεταλλευτούν αυτά τα εργαλεία και να εφαρμόσουν τα σχετικά σχέδια. Και  αυτό δεν αφορά μόνο τους ανθρώπους τους οποίους ψηφίζουμε για να καταλάβουν αξιώματα για να διαμαρτυρόμαστε στη συνέχεια εναντίον τους· αφορά και μας τους ίδιους. Οι περισσότεροι από εμάς, ζώντας σε μεταβιομηχανικές κοινωνίες, όταν παρακολουθούμε ξεθωριασμένα ασπρόμαυρα πλάνα από γενικές απεργίες της δεκαετίας του 1930, victory gardens[1] της δεκαετίας του 1940 και Freedom Rides[2] της δεκαετίας του 1960, είναι βέβαιο ότι δεν μπορούμε να φανταστούμε τον εαυτό μας ως μέρος οποιασδήποτε κινητοποίησης τέτοιου βάθους και κλίμακας. Αυτό το πράγμα τους ταίριαζε, αλλά σίγουρα όχι σε μας – με τα μάτια κολλημένα στα smartphones μας, την προσοχή μας να απασχολούν  τα διάφορα κλικς, και όλη την προσοχή μας να μοιράζεται μεταξύ του βάρους του χρέους και της εργασιακής ανασφάλειας. Πού θα οργανωθούμε; Ποιον θα εμπιστευτούμε να ηγηθεί; Εκτός αυτών, ποιους περιλαμβάνει το «εμείς»;

Με άλλα λόγια, είμαστε γέννημα της εποχής μας και ενός κυρίαρχου ιδεολογικού προγράμματος– ενός προγράμματος που μας μαθαίνει συνήθως να βλέπουμε τους εαυτούς μας ως εντελώς μοναδικούς, που αναζητούν την προσωπική ικανοποίηση και τη μεγιστοποίηση της ατομικής μας ωφέλειας. Οδήγησε επίσης τις κυβερνήσεις μας να στέκουν για πάνω από δύο δεκαετίες ανήμπορες, καθώς η κλιματική αλλαγή μεταμορφωνόταν από «ένα πρόβλημα για τα εγγόνια μας» σε ένα πρόβλημα που μας χτυπάει την πόρτα.

Όλα αυτά μας δείχνουν γιατί κάθε προσπάθεια ανταπόκρισης στην πρόκληση της κλιματικής αλλαγής θα είναι άκαρπη, αν δεν γίνει αντιληπτή ως μέρος μιας πολύ ευρύτερης μάχης κοσμοθεωριών: μιας διαδικασίας ανοικοδόμησης και επανανακάλυψης της ίδιας της ιδέας του συλλογικού, του κοινόχρηστου, των κοινών (commons), του δημόσιου, και της έννοιας του πολίτη,  έπειτα από τόσες δεκαετίες που δέχονται επίθεση και έχουν παραμεληθεί. Γιατί εκείνο που δυσκολεύει την κατάσταση στην περίπτωση της κλιματικής αλλαγής  είναι το ότι απαιτείται το σπάσιμο τόσο πολλών κανόνων ταυτόχρονα. Κανόνων ενσωματωμένων στην εθνική νομοθεσία και τις εμπορικές συμφωνίες, καθώς και ισχυρών άγραφων κανόνων, που υπαγορεύουν ότι καμία κυβέρνηση δεν μπορεί να αυξήσει τους φόρους και να παραμείνει στην εξουσία, ή να πει όχι σε μεγάλες επενδύσεις ανεξαρτήτως του πόσο επιβλαβείς είναι, ή να σχεδιάσει την σταδιακή συρρίκνωση τμημάτων της οικονομίας που θέτουν όλους μας σε κίνδυνο.

Και όμως, καθένας από τους εν λόγω κανόνες προέκυψε από την ίδια συνεκτική κοσμοθεωρία. Αν αυτή η κοσμοθεωρία απονομιμοποιηθεί, τότε όλοι οι κανόνες που ισχύουν  στο πλαίσιό της θα γίνουν πολύ πιο αδύναμοι και ευάλωτοι. Αυτό είναι άλλο ένα μάθημα από την ιστορία των κοινωνικών κινημάτων, όλου του πολιτικού φάσματος: όταν επιχειρούνται ριζικές αλλαγές, αυτές δεν πραγματοποιούνται  εν γένει με αργό και βασανιστικό τρόπο σε εύρος δεκαετιών. Αντίθετα, πραγματοποιούνται νομοθετικές αλλαγές με ρυθμούς πολυβόλου, η μία μετά την άλλη. Η Δεξιά το ονομάζει «θεραπεία σοκ»· η Αριστερά το αποκαλεί «λαϊκισμό»,[3] επειδή απαιτεί λαϊκή υποστήριξη και κινητοποίηση για να πραγματοποιηθεί. (Σκεφτείτε το κανονιστικό οικοδόμημα που συνόδευε το New Deal ή, στο θέμα μας, την περιβαλλοντική νομοθεσία της δεκαετίας του 1960 και του 1970).

Πώς αλλάζεις λοιπόν μια κοσμοθεωρία, μια αδιαμφισβήτητη ιδεολογία; Μέρος αυτής της προσπάθειας είναι η σωστή επιλογή πολιτικών μαχών – μαχών που αλλάζουν τους όρους του παιχνιδιού και δεν στοχεύουν απλώς στην αλλαγή των  νόμων, αλλά και του ίδιου του τρόπου σκέψης. Αυτό σημαίνει ότι ένας αγώνας για την επιβολή  ενός ελάχιστου φόρου άνθρακα θα μπορούσε να έχει πολύ μικρότερη σημασία  από ό,τι, για παράδειγμα, η δημιουργία  μιας μεγάλης συμμαχίας για να διεκδικήσουμε ένα ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα. Όχι μόνο επειδή ένα ελάχιστο εισόδημα δίνει τη δυνατότητα στους εργαζόμενους να πουν όχι σε θέσεις εργασίας βρόμικης ενέργειας, αλλά και επειδή η ίδια η διαδικασία επιχειρηματολογίας για ένα παγκόσμιο κοινωνικό δίχτυ ασφαλείας ανοίγει τον δρόμο για μια εφ’ όλης της ύλης συζήτηση σχετικά με τις αξίες: για  το τι οφείλουμε ο ένας στον άλλο με βάση την κοινή μας ανθρώπινη υπόσταση, τι είναι αυτό το οποίο έχει για μας αξία μεγαλύτερη από την οικονομική ανάπτυξη και τα κέρδη των εταιρειών.

Αυτό είναι ένα ακόμα μάθημα από τα κινήματα του παρελθόντος, που άλλαξαν την κοινωνία: όλα τους είχαν αντιληφθεί ότι η διαδικασία μετασχηματισμού των πολιτισμικών αξιών –αν και κάπως εφήμερη και δύσκολο να μετρηθεί ποσοτικά– ήταν κομβική  για το έργο τους. Και έτσι ονειρεύτηκαν σε κοινή θέα, έδειξαν στην ανθρωπότητα μια καλύτερη εκδοχή του εαυτού της, υιοθέτησαν διαφορετικές αξίες στη δική τους συμπεριφορά, και στην πορεία απελευθέρωσαν την πολιτική φαντασία και ραγδαία άλλαξαν την αντίληψη του τι είναι δυνατό να επιτευχθεί. Δεν φοβήθηκαν, επίσης, τη γλώσσα της ηθικής: το να αφήνεις στην άκρη τα ρεαλιστικά επιχειρήματα κόστους-οφέλους και να μιλήσεις για το σωστό και το λάθος, την αγάπη και την αγανάκτηση.

Υπάρχουν άφθονα και ατράνταχτα οικονομικά επιχειρήματα για τη μετατόπιση από τα ορυκτά καύσιμα, όπως όλο και πιο πολλοί υπομονετικοί επενδυτές συνειδητοποιούν. Και αυτό, βέβαια, είναι αξιοσημείωτο. Αλλά δεν θα κερδίσουμε τη μάχη για ένα σταθερό κλίμα, προσπαθώντας να νικήσουμε τους φραγκοφονιάδες, παίζοντας στο γήπεδό τους, υποστηρίζοντας, λ.χ., ότι είναι πιο αποδοτικό να επενδύσουν στη μείωση των εκπομπών ρύπων σήμερα από ό,τι στην αντιμετώπιση των καταστροφών αργότερα. Θα κερδίσουμε υποστηρίζοντας ότι τέτοιοι υπολογισμοί είναι ηθικά τερατώδεις, από τη στιγμή που υπονοούν ότι υπάρχει ένα αποδεκτό τίμημα, αφήνοντας ολόκληρες χώρες να εξαφανιστούν, εκατομμύρια να πεθάνουν πάνω σε άνυδρη γη και στερώντας το δικαίωμά από παιδιά του σήμερα να ζήσουν σε έναν κόσμο γεμάτο με τα θαύματα της δημιουργίας και ομορφιές της πλάσης.

Το κίνημα για το κλίμα δεν έχει ακόμη βρει πλήρως την ηθική φωνή του στην παγκόσμια σκηνή, αλλά σίγουρα καθαρίζει τον λαιμό του –  ξεκινώντας από το να τοποθετεί τις εντελώς πραγματικές κλοπές και οδύνες, που αναπόφευκτα προκύπτουν από τις παραβιάσεις των  διεθνών δεσμεύσεων για το κλίμα, στην κατηγορία των πιο ειδεχθών εγκλημάτων της Ιστορίας.

* * *

Τα τελευταία χρόνια είναι γεμάτα στιγμές που οι κοινωνίες ξαφνικά αποφάσισαν δεν πάει άλλο αγνοώντας όλους τους εμπειρογνώμονες και όλες τις προβλέψεις: από την Αραβική Άνοιξη (τραγωδίες, προδοσίες κλπ) μέχρι τα «κινήματα των  πλατειών» της Ευρώπης, που είδαν τα κέντρα των πόλεων κατειλημμένα από τους διαδηλωτές για μήνες, από το Occupy Wall Street, μέχρι τα φοιτητικά κινήματα της Χιλής και του Κεμπέκ. Η μεξικανική δημοσιογράφος Luis Hernández Navarro περιγράφει αυτές τις σπάνιες πολιτικές στιγμές που φάνηκαν να διαλύουν τον κυνισμό ως «αναβρασμό της εξέγερσης». […]

Λαμβάνοντας υπόψη τα στοιχεία αυτά, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι μια επόμενη κρίση θα μας βρει στους δρόμους και τις πλατείες για μια ακόμη φορά, πιάνοντας μας στον ύπνο. Το κρίσιμο ερώτημα είναι πώς θα αντιμετωπίσουν εκείνη την κρίσιμη στιγμή οι προοδευτικές δυνάμεις,  τι θα κάνουν τη δύναμη και την εμπιστοσύνη που θα εκλυθεί.

Κι αυτό γιατί τέτοιες στιγμές, όπου το αδύνατο ξαφνικά φαίνεται δυνατό, είναι απελπιστικά σπάνιες και πολύτιμες. Αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να τις εκμεταλλευτούμε περισσότερο. Η επόμενη φορά που κάποιοι θα εξεγερθούν, πρέπει να αξιοποιηθεί όχι μόνο για να καταγγελθεί η υπάρχουσα κατάσταση των πραγμάτων, αλλά για να δημιουργηθούν εφήμεροι θύλακες απελευθερωμένου  χώρου: θα πρέπει να γίνει ο καταλύτης για τη δημιουργία ενός κόσμου στον οποίο θα είμαστε όλοι ασφαλείς. Το διακύβευμα είναι πολύ μεγάλο, και ο χρόνος λίγος για να συμβιβαστούμε  με οτιδήποτε λιγότερο.

[1] Κήποι νίκης: περιβόλια λαχανικών και φρούτων, που φυτεύονταν σε πάρκα και αυλές κατά την διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου προκειμένου να υπάρχει επάρκεια τροφίμων (Σ.τ.Μ.).

[2] Freedom Rides:  ακτιβιστικές δράσεις εναντίον του φυλετικού διαχωρισμού στα μέσα μαζικής μεταφοράς (Σ.τ.Μ.).

[3] Σε αντίθεση με την κυρίαρχη σημασία της στην Ελλάδα, ας σκεφτούμε, εδώ, τη θετική και προοδευτική έννοια του λαϊκισμού στην παράδοση του Ε. Λακλάου (Σ.τ.Μ).

6 σκέψεις σχετικά με το “Κίνημα για την κλιματική αλλαγή: Να μιλήσουμε για το σωστό και το λάθος, την αγάπη και την αγανάκτηση

  1. Πίνγκμπακ: Κίνημα για την κλιματική αλλαγή: Να μιλήσουμε για το σωστό και το λάθος, την αγάπη και την αγανάκτηση | Ελεύθερη Λαική Αντιστασιακή Συσπείρω

  2. Πίνγκμπακ: Κίνημα για την κλιματική αλλαγή: Να μιλήσουμε για το σωστό και το λάθος, την αγάπη και την αγανάκτηση | Ελεύθερη Λαική Αντιστασιακή Συσπείρω

  3. Πίνγκμπακ: Κίνημα για την κλιματική αλλαγή: Να μιλήσουμε για το σωστό και το λάθος, την αγάπη και την αγανάκτηση | Ελεύθερη Λαική Αντιστασιακή Συσπείρω

  4. Πίνγκμπακ: Κίνημα για την κλιματική αλλαγή: Να μιλήσουμε για το σωστό και το λάθος, την αγάπη και την αγανάκτηση | Ελεύθερη Λαική Αντιστασιακή Συσπείρω

  5. Πίνγκμπακ: Κίνημα για την κλιματική αλλαγή: Να μιλήσουμε για το σωστό και το λάθος, την αγάπη και την αγανάκτηση | Ελεύθερη Λαική Αντιστασιακή Συσπείρω

  6. Πίνγκμπακ: Κίνημα για την κλιματική αλλαγή: Να μιλήσουμε για το σωστό και το λάθος, την αγάπη και την αγανάκτηση | Ελεύθερη Λαική Αντιστασιακή Συσπείρω

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s