Τεχνοκρατικός λόγος στην υπηρεσία του νεοφιλελευθερισμού ή νεοφιλελευθερισμός υπό τη μορφή τεχνοκρατικού λόγου;

Standard

Η περίπτωση της υγείας

του Γιώργου Νικολαΐδη

Στις 29 του Οκτώβρη πραγματοποιήθηκε στο αμφιθέατρο της Εθνικής Σχολής Δημόσιας Υγείας (ΕΣΔΥ) ημερίδα της κίνησης «Κοινωνία Πρώτα» του Οδυσσέα Βουδούρη, με θέμα τη διαβούλευση πάνω σε «20 Προτάσεις» για την αναμόρφωση του συστήματος υγείας στα χρόνια της κρίσης ενόψει μιας ενδεχόμενης αριστερής διακυβέρνησης. Στην εκδήλωση μίλησαν κατεξοχήν στελέχη του στενότερου και ευρύτερου περιβάλλοντος της ΕΣΔΥ, όπως οι καθηγητές Άρ. Σισσούρας, Ιωάνν. Κυριόπουλος, Κ. Σουλιώτης, Σ. Στυλιανίδης, ενώ παραβρέθηκε κι ένα μείγμα νυν και πρώην διευθυντικών στελεχών, διοικητών και παραγόντων του συστήματος περίθαλψης. Συμμετείχαν, επίσης, ο γραμματέας της ΚΕ του ΣΥΡΙΖΑ Δημήτρης Βίτσας, ο υπεύθυνος της ΕΚΚΕ Υγείας Ανδρέας Ξανθός και βουλευτές (Χρήστος Μαντάς, Κώστας Ζαχαριάς). Φυσικά, το πρόβλημα δεν είναι αυτή καθαυτή η παρουσία κάποιων στην εκδήλωση. Η όλη κατεύθυνση της εκδήλωσης, ωστόσο, έκανε μάλλον προφανές στους υποψιασμένους πως η ημερίδα είχε οργανωθεί από τους πρώτους (τους «τεχνοκράτες» της υγείας) για τους δεύτερους (τον ΣΥΡΙΖΑ). Έμοιαζε σαν το μήνυμά της να ήταν «να τι πολιτική μπορείτε να κάνετε για την υγεία, αν κληθείτε να κυβερνήσετε» ή, ακόμα, «να σε τι μπορούμε να σας φανούμε χρήσιμοι, εμείς οι τεχνοκράτες, αν κυβερνήσετε».

***

Μίκαελ Χάφτκα, «Γενική πρόβα», 2001

Μίκαελ Χάφτκα, «Γενική πρόβα», 2001

Θυμάμαι ότι τον Δεκέμβρη του 2011 μίλησα στο ετήσιο συνέδριο της ΕΣΔΥ. Βασισμένος στη διεθνή βιβλιογραφία πλήθους εμπειρικών δεδομένων από άλλες χώρες που υπέστησαν τον ζυγό διακρατικών οργανισμών όπως το ΔΝΤ ή η Παγκόσμια Tράπεζα, διατύπωσα μια δυσοίωνη πρόβλεψη: ότι θα αυξάνονταν οι θάνατοι από αυτοκτονίες, ανθρωποκτονίες, χρήση αλκοόλ και ναρκωτικών, η βρεφική και περιγεννητική θνησιμότητα, καθώς και οι λοιμώδεις ασθένειες «του παρελθόντος», όπως η φυματίωση κ.λπ. Εν συνεχεία θα αυξάνονταν βαθμιαία οι αγχώδεις και καταθλιπτικές διαταραχές και η θνησιμότητα από χρόνια νοσήματα: Λίγα χρόνια μετά θα έπρεπε να περιμένουμε εκατόμβη θυμάτων από καρδιαγγειακά νοσήματα, κυρίως σε άντρες παραγωγικής ηλικίας, και σε ορίζοντα δεκαετίας νέο «κύμα» αύξησης της θνησιμότητας από κακοήθεις νεοπλασίες και νοσήματα του μεταβολικού συνδρόμου (παχυσαρκία, υπέρταση, διαβήτη κ.λπ.). Δυστυχώς μέχρι σήμερα οι «προβλέψεις» –που δεν ήταν, ασφαλώς, δική μου «αποκλειστικότητα»– έχουν επαληθευτεί με ακρίβεια που εξέπληξε κι εμένα τον ίδιο. Το πλέον ανησυχητικό είναι πως τα μεγάλα, μαζικά κύματα θνησιμότητας (καρδιαγγειακά, καρκίνοι) είναι ακόμα μπροστά μας…

Στην προ τριετίας εκείνη εκδήλωση, λοιπόν, οι πλείστοι των «τεχνοκρατών» της διαβούλευσης του Οκτώβρη του 2014 εξανέστησαν με τις παραπάνω προβλέψεις. Η αντίδρασή τους κυμαινόταν από την απλή αμφισβήτηση («δεν είναι και σίγουρο») έως τη θυμική αντιπαράθεση και την πλήρη άρνηση («δεν γίνονται αυτά, κινδυνολογίες της καταστροφολογικής Αριστεράς»).

Γι’ αυτό και όταν διάβασα πως όλοι ετούτοι λένε εκείνα που αρνούνταν με πείσμα τότε, απευθυνόμενοι πλέον στην ηγεσία του ΣΥΡΙΖΑ, η έκπληξή μου ήταν μεγάλη. Πείστηκαν άραγε αίφνης πως είχαν άδικο; Ή μήπως απλά, τώρα που οσμίζονται πως «αλλάζει ο καιρός», αλλάζουν κι αυτοί τη φορεσιά τους για να μη βρεθούν «εκτός νυμφώνος»;

Μια «τεχνοκρατική» αντίληψη διά πάσα νόσο;

Πέραν όμως της συμφεροντολογικής σκοπιμότητας που μπορεί να υποκρύπτεται πίσω από μια τέτοια μεταστροφή, υπόκειται και μια γενικότερη αντίληψη – μια αντίληψη που έχει εκκολαφτεί κυρίως μέσα στην ΕΣΔΥ. Πρόκειται για την αντίληψη πως ο λόγος για τη διαχείριση της περίθαλψης, τα εργαλεία, οι μεθοδολογίες, ο τρόπος του πολιτεύεσθαι στον χώρο της υγείας μπορούν να είναι τεχνικού, τεχνοκρατικού χαρακτήρα, ουδέτερα από τις όποιες πολιτικές και τις στοχεύσεις τους — και ως τέτοια να χρησιμοποιηθούν από οποιαδήποτε πολιτική διακυβέρνηση. Το ιδεολογικό αυτό διάβημα υποστηρίζεται από την εισαγωγή ορολογίας –ενίοτε στην αγγλική– που φαντάζει τεχνική, αν και τις περισσότερες φορές το περιεχόμενό της θα μπορούσε να αποδοθεί με απλούστερα ελληνικά. «Υποκατάσταση», «σφαιρικοί προϋπολογισμοί», outsourcing, «σκιώδεις τιμές», «κόστος-αποδοτικότητα», γενόσημα, rebate, claw-back κ.ο.κ.

Η παρατήρηση δεν είναι γλωσσολογική. Γιατί το ζήτημα δεν είναι μόνο η φιγούρα τού να πουλάς κάτι απλό ως τεχνικό και επιτηδευμένο (π.χ. την υπεργολαβία ως outsourcing, την πιο φτηνή δευτεράντζα ως «υποκατάσταση υπηρεσιών» κ.ο.κ.). Το εγχείρημα επένδυσης όλων αυτών με τον τεχνοκρατικό μανδύα μιας ουδέτερης «επιστήμης» έχει άμεσες συνέπειες στην ποιότητα της περίθαλψης. Με δυο λόγια, το διάβημα της κάλυψης των πολιτικών για την υγεία που εφάρμοσαν οι κυβερνήσεις Σημίτη, Καραμανλή, Παπανδρέου και Σαμαρά με ένα «τεχνικό» γλωσσικό περιτύλιγμα δεν μπορεί να κρύψει τον αδιαμφισβήτητα νεοφιλελεύθερο χαρακτήρα τους. Κι αυτή είναι η μεγάλη αντιστροφή που έχει επιχειρηθεί από το κλίμα των «στελεχών» διοίκησης της υγείας γύρω από την ΕΣΔΥ: Βαφτίζοντας «τεχνικό» ή «επιστημονικό» τον βαθύτερο νεοφιλελεύθερο χαρακτήρα του τρόπου σκέψης, της μεθοδολογίας, των εργαλείων, του εν γένει λόγου τους, προτείνει σε κάθε διακυβέρνηση να τον χρησιμοποιήσει «τεχνοκρατικά», για να προωθήσει την πολιτική της — ενώ στην πραγματικότητα έτσι διασφαλίζεται πάντα η ίδια προωθούμενη πολιτική, ο νεοφιλελευθερισμός!

Το πρόβλημα, δηλαδή, δεν είναι (μόνο) ότι προσέφεραν τις τεχνοκρατικές τους γνώσεις σε νεοφιλελεύθερες διακυβερνήσεις, αλλά ότι έχουν αναγορεύσει τον νεοφιλελευθερισμό σε ουδέτερη, τεχνοκρατική γνώση και τον διαθέτουν προς πάσα κατεύθυνση (ενίοτε ακόμα και στο Τμήμα Υγείας του ΚΚΕ!). 

Η υγεία στα χρόνια του ΔΝΤ

Μίκαελ Χάφτκα, «Φύλακας άγγελος», 1995

Μίκαελ Χάφτκα, «Φύλακας άγγελος», 1995

Στο φόντο όλων ετούτων, λοιπόν, δεν ήταν καθόλου παράξενο που οι πρωταγωνιστές της ημερίδας παρέλειψαν να αναφερθούν στο δεύτερο μέρος των δυσοίωνων προβλέψεων της ημερίδας του Δεκέμβρη του 2011 σε σχέση με τις επιπτώσεις της κρίσης και της νεοφιλελεύθερης διαχείρισής της στις πολιτικές υγείας και τις υπηρεσίες περίθαλψης. Σε εκείνο το σκέλος, οι προβλέψεις με βάση τη εμπειρία άλλων χωρών που πέρασαν ανάλογα βάσανα ήταν πως πρώτα θα απειληθούν τα καθολικά προγράμματα δημόσιας υγείας (π.χ. εμβολιασμοί, επιδημιολογική επιτήρηση). Μετά θα επιχειρηθεί η μεταστροφή του καθολικού δημόσιου δωρεάν συστήματος περίθαλψης (τύπου Μπέβεριτζ, όπως εκείνο της Μ. Βρετανίας ή των σκανδιναβικών χωρών) σε κοινωνικοασφαλιστικό (τύπου Μπίσμαρκ, όπως εκείνο της Γερμανίας ή του Καναδά – παρά το ότι αυτό είναι δαπανηρότερο και σε εποχές κρίσης… «λεφτά δεν υπάρχουν»). Τέλος, θα ενοποιηθούν όλοι οι κλάδοι περίθαλψης των ασφαλιστικών ταμείων (το ίδιο έγινε επί εποχών ΔΝΤ και Παγκόσμιας Τράπεζας σε Αργεντινή, Μεξικό, Λετονία, Μαλαισία, Νότια Κορέα), προκειμένου να δημιουργηθεί ένας κοινός «κουμπαράς» χρηματοδότησης των δαπανών περίθαλψης — «κουμπαράς» ο οποίος αμέσως μετά είτε χρεοκοπεί είτε μειώνει σιγά σιγά το ποσοστό κάλυψης των δαπανών, αυξάνοντας τη συμμετοχή των ασφαλισμένων στο κόστος της περίθαλψης. Όλα ετούτα γίνονται συνήθως στις «χώρες του ΔΝΤ» μαζί με την ενίσχυση της ιδιωτικοποίησης λειτουργιών των δημοσίων συστημάτων περίθαλψης και της ιδιωτικής ασφάλισης.

Δυστυχώς, και στο σκέλος αυτό οι προβλέψεις έχουν επαληθευτεί κατά γράμμα από τις κυβερνήσεις Παπανδρέου, Παπαδήμου και Σαμαρά, με την «τεχνική βοήθεια» και των προαναφερόμενων στελεχών. Το γεγονός δε ότι στην ημερίδα του Οκτώβρη δεν υπήρξε αναφορά σε τέτοιες προβλέψεις δεν ήταν τυχαίο. Άλλωστε, οι «20 προτάσεις για την υγεία» (προς υιοθέτηση από το πρόγραμμα του ΣΥΡΙΖΑ;) δεν παρέκκλιναν από τις παραπάνω γενικές κατευθύνσεις της εφαρμοζόμενης μνημονιακής πολιτικής: ακόμα μεγαλύτερη στροφή του συστήματος στον «ελεύθερο» ανταγωνισμό δημόσιων και ιδιωτικών παρόχων υπηρεσιών για το κοινωνικοασφαλιστικό χρήμα, ακόμα μεγαλύτερη απομάκρυνση από τον καθολικό χαρακτήρα των υπηρεσιών περίθαλψης, ακόμα μεγαλύτερη έμφαση στο νεοφιλελεύθερο μάνατζμεντ του δημόσιου τομέα. Κι όλα αυτά υπό την σκέπη του υποκριτικού συνθήματος «όλα τα κιλά, όλα τα λεφτά», καθώς επιφέρουν αύξηση των δαπανών για την υγεία, που όμως καταλήγουν σε ιδιωτικές τσέπες και έργα βιτρίνας, και όχι σε υπηρεσίες για τον πολίτη.

Άλλωστε, μια ακόμα από τις προβλέψεις του 2011 που επαληθεύτηκε ήταν πως στις χώρες όπου εφαρμόζεται η πιο βάρβαρη πολιτική συμπίεσης των κοινωνικών δαπανών, και δη της περίθαλψης, το ποσοστό των διαχειριστικών δαπανών, παρά τη γενική μείωση, βαίνει αυξανόμενο, συμπιέζοντας έτι περαιτέρω τους διαθέσιμους πόρους για υπηρεσίες. Και από αυτές ακριβώς τις διαχειριστικές δαπάνες για τη διοίκηση, τα οικονομικά και τη διαχείριση των δομών περίθαλψης ζει το «κλίμα» αυτό των μάνατζερ και των λοιπών στελεχών. Έτσι, και με προβλέψιμη ακρίβεια, οι «20 Προτάσεις» κινούνταν και πάλι σε μια λογική ακόμα μεγαλύτερης επέκτασης των διαχειριστικών δαπανών, σε βάρος όσων τελικά θα διατίθενται για υπηρεσίες στον απλό κοσμάκη…

Η πολιτική υγείας μιας αριστερής κυβέρνησης

Το πρόβλημα, ωστόσο, που αναδεικνύει η ημερίδα είναι ευρύτερο για τον ΣΥΡΙΖΑ και το ενδεχόμενο αριστερής διακυβέρνησης της χώρας. Δεδομένης της έλλειψης κυβερνητικής εμπειρίας της Αριστεράς, της πανθομολογούμενης κακής κατάστασης των οικονομικών του Δημοσίου αλλά και της έλλειψης επαρκών προγραμματικών αναλύσεων της ευρύτερης ριζοσπαστικής Αριστεράς και των κινημάτων που να ορίζουν ειδικότερα τι σημαίνει σήμερα στη χώρα μας αριστερή πολιτική για τον λαό, οποιοσδήποτε κληθεί να αναλάβει τη διακυβέρνηση –«ο οποιοσδήποτε ΣΥΡΙΖΑ», θα λέγαμε– θα έχει να αντιμετωπίσει αμείλικτα διλήμματα από την πρώτη κιόλας μέρα. Τα διλήμματα αυτά μπορεί να επιλυθούν με προσφυγή σε «υποσυστήματα εξουσίας», τα οποία, πάντα πρόθυμα να μη χάσουν την προνομιακή τους θέση εντός του μηχανισμού εξουσίας, βλέπουν με ολοένα και καλύτερο μάτι την ενσωμάτωσή τους στο μπλοκ του ΣΥΡΙΖΑ ή, πιο σωστά, την ενσωμάτωση του ΣΥΡΙΖΑ στο αειθαλές δικό τους μπλοκ (το «βαθύ κράτος»). Με μια τέτοια επιλογή, τη «σιγουριά» της συνεργασίας με τα επιμέρους υποσυστήματα του μηχανισμού εξουσίας, βέβαια, η αριστερή διακυβέρνηση κινδυνεύει το έργο της να μη διαφέρει από εκείνο των προηγούμενων νεοφιλελεύθερων κυβερνήσεων, και άρα να μην προσληφθεί ουδόλως ως διαφορετικό από έναν λαό που τόσο αναμένει και τόσο έχει ανάγκη μια «άλλη» πολιτική.

Η εναλλακτική λύση θα ήταν, πιστεύω, μια αριστερή διακυβέρνηση, κάνοντας πέρα όλους αυτούς, να ανοιχτεί στον κόσμο του κινήματος, της δουλειάς, στην κοινωνία, ζητώντας ενεργά την καθοριστική τους συμμετοχή σε μια προγραμματική ανασυγκρότηση της Αριστεράς και των κινημάτων σε ριζοσπαστική κατεύθυνση, πέρα και έξω από τις πεπατημένες της νεοφιλελεύθερης διαχείρισης. Μια τέτοια λύση θα μπορούσε όχι μόνο να αναδείξει κοινωνικά αναγκαίες λύσεις για τον χειμαζόμενο λαό, αλλά να αξιοποιήσει πολύ αποδοτικότερα τους όντως μειωμένους κοινωνικούς πόρους προς όφελος της επιβίωσης των λαϊκών στρωμάτων, και όχι προς όφελος της συντήρησης του φαύλου συστήματος της αστικής διακυβέρνησης και των επιμέρους ανθυποσυστημάτων του. Κάτι τέτοιο, βέβαια, θα συνιστούσε αναπόδραστα μια επιλογή ρήξης και ανατροπής των κατεστημένων και θα άνοιγε τον δρόμο για περαιτέρω συγκρούσεις, νέες πολιτικές και κοινωνικές τομές στη χώρα μας. Σε μια τέτοια κατεύθυνση για τη συμμετοχή του καθενός έχει σημασία όχι τόσο ή όχι μόνο η συναίνεσή του στις μνημονιακές πολιτικές (ποιος ψήφισε και ποιος όχι, ποιος στήριξε και ποιος όχι), αλλά περισσότερο αν ό,τι υποστηρίζει σήμερα, «εδώ και τώρα», εντάσσεται σε μια λογική συνέχειας και διαχείρισης του ίδιου καθεστώτος ή αναζητά δρόμους ρήξης σε αντίθεση με τη μέχρι σήμερα κατάσταση πραγμάτων, τις εξουσίες σε μακρο- και μικροκλίμακα. Αν, δηλαδή, εκείνο που υποστηρίζει ο καθένας για το τώρα είναι ριζοσπαστικό, αντικαπιταλιστικό και αντινεοφιλελεύθερο στην πράξη, και όχι στις διακηρύξεις.

Ο Γιώργος Νικολαΐδης είναι ψυχίατρος (Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού)

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s