Ελληνικός Εμφύλιος: η Αδύνατη Επανάσταση

Standard

συνέντευξη του Πολυμέρη Βόγλη με την ευκαιρία της κυκλοφορίας του βιβλίου του «Η αδύνατη επανάσταση» (εκδ. Αλεξάννδρεια)

6-voglis-b

Ο Πολυμέρης Βόγλης. Φωτογραφία του Π. Κουπαράνη

Ήδη από το πρώτο βιβλίο του, Η εμπειρία της φυλακής και της εξορίας. Οι πολιτικοί κρατούμενοι στον Εμφύλιο Πόλεμο (εκδ. Αλεξάνδρεια) ο Πολυμέρης Βόγλης είχε φανερώσει τις αρετές της ιστορικής του γραφής. Όπως έχει επισημάνει ο Αντώνης Λιάκος, ο Π. Βόγλης μας έδειξε πώς η εμπειρία (της φυλακής και της εξορίας) μπορεί να γίνει αντικείμενο ιστορικής ανάλυσης, και μάλιστα συγκριτικής, καθώς και πώς η υποκειμενικότητα είναι εργαλείο της κοινωνικής ιστορίας (καθώς οι κρατούμενοι δεν αντιμετωπίζονταν ως παθητικά υποκείμενα). Τα γνωρίσματα αυτά, πιο ανεπτυγμένα και ώριμα, τα βρίσκουμε στη μελέτη του Η αδύνατη επανάσταση. Η κοινωνική δυναμική του Εμφυλίου Πολέμου, που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια. Θα επισημάνω, ειδικότερα, την ουσιαστική αξιοποίηση της θεωρητική συζήτησης για τις επαναστάσεις και τους εμφυλίους· και λέω ουσιαστική, γιατί ότι ο συγγραφέας τα σχήματα αυτά δεν τα «κοτσάρει» σαν βαρίδια ή στολίδια στο έργο του, αλλά δουλεύει και οργανώνει το υλικό του με βάση αυτά. Κατά τη γνώμη μου, η σπουδαία συνεισφορά της μελέτης αυτής είναι ότι θέτει την κοινωνική –και όχι τη στρατιωτική– δυναμική στο επίκεντρο, εντάσσοντας συγχρόνως οργανικά τη μελέτη του Ελληνικού Εμφυλίου στις διεθνείς σπουδές περί εμφυλίου, επανάστασης, κομμουνιστικού κινήματος και Ψυχρού Πολέμου.

Στρ. Μπ.

xofylloΗ έννοια «επανάσταση» είναι κεντρική για όλη την προβληματική της μελέτης σου. Γιατί αντιμετωπίζεις τον Εμφύλιο ως επανάσταση;

Ένα από τα βασικά ερωτήματα που με απασχόλησαν όταν έγραφα το βιβλίο ήταν το τι ήταν ο Eμφύλιος Πόλεμος. Ο όρος εμφύλιος πόλεμος είναι αρκετά περιγραφικός, στην ουσία χρησιμοποιείται για να διαχωριστεί ο πόλεμος που διεξάγεται εντός του έθνους-κράτους από τον διακρατικό πόλεμο. Ο όρος εμφύλιος πόλεμος δεν βοηθά να καταλάβουμε γιατί συμβαίνει, ποιο είναι το διακύβευμα αυτής της εσωτερικής σύγκρουσης. Υπάρχουν πολλοί και διαφορετικοί εμφύλιοι πόλεμοι. Αν σκεφτούμε τον Αμερικανικό Εμφύλιο Πόλεμο, τον 19ο αιώνα, τον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο ή τους πρόσφατους πολέμους σε χώρες της Αφρικής, τότε αντιλαμβανόμαστε ότι ο όρος αφορά συγκρούσεις πολύ διαφορετικές μεταξύ τους. Από την άλλη, γνωρίζουμε ότι σε πάρα πολλές περιπτώσεις οι επαναστάσεις ήταν αλληλένδετες με εμφυλίους πολέμους, ας σκεφτούμε για παράδειγμα τη Ρωσική ή την Κινεζική Επανάσταση. Με την εννοιολόγηση του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου ως επανάστασης επιδίωξα να δώσω περιεχόμενο και να αναδείξω το διακύβευμα αυτής της σύγκρουσης και να τον εντάξω σε μια ευρύτερη διεθνή συζήτηση περί επαναστάσεων. Στην ίδια κατεύθυνση, επίσης, ήθελα να στρέψω το ενδιαφέρον από τη μελέτη των εξωγενών παραγόντων (δηλαδή, τον ρόλο που διαδραμάτισαν οι ξένες δυνάμεις) στις εσωτερικές αντιθέσεις, τις κοινωνικές, πολιτικές, οικονομικές προϋποθέσεις της εμφύλιας σύγκρουσης. Τέλος, καλό είναι να λαμβάνουμε υπόψη πώς οι ίδιοι οι πρωταγωνιστές χαρακτηρίζουν αυτό το οποίο κάνουν. Εκείνη την εποχή στελέχη και μέλη του κόμματος μιλούν για «λαϊκή επανάσταση» και περιγράφουν το Δημοκρατικό Στρατό ως «λαϊκό επαναστατικό στρατό».

Εξοπλισμένοι εθνικόφρονες χωρικοί (Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού)

Εξοπλισμένοι εθνικόφρονες χωρικοί (Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού)

Επανάσταση, λοιπόν, και μάλιστα «αδύνατη επανάσταση». Ο αναγνώστης σκέφτεται αμέσως τους τίτλους των βιβλίων του Θανάση Χατζή και ιδίως του Άγγελου Ελεφάντη (στον δεύτερο αναφέρεσαι μάλιστα στην Εισαγωγή, εξηγώντας τις διαφορές). Στο βιβλίο σου μιλάς και για «αδύνατη» και για «επανάσταση που χάθηκε».

Ο Θ. Χατζής μιλά για «νικηφόρα επανάσταση που χάθηκε» αναφερόμενος στην Κατοχή και το εαμικό κίνημα, ενώ ο Α. Ελεφάντης χρησιμοποιεί τον όρο «αδύνατη επανάσταση» για να εξηγήσει, πολύ εύστοχα, την αναντιστοιχία ανάμεσα στις ιδεολογικές εξαγγελίες της ηγεσίας του ΚΚΕ και την κοινωνική πραγματικότητα που επικρατούσε στην Ελλάδα το Μεσοπόλεμο. Η διαφορά με τον Μεσοπόλεμο είναι προφανής. Αφενός, η επαναστατική «έφοδος» στον Εμφύλιο ανταποκρινόταν στις προσδοκίες ενός σημαντικού τμήματος της ελληνικής κοινωνίας, αντιστοιχούσε σε κοινωνικές διαθεσιμότητες. Αφετέρου, η επανάσταση στον Μεσοπόλεμο εξαγγέλλεται, ενώ μετά το 1947 επιχειρείται να πραγματοποιηθεί. Η σχέση του αριστερού κινήματος του Εμφυλίου Πολέμου με το εαμικό κίνημα είναι πιο σύνθετη. Το εαμικό κίνημα, επειδή συνδυάζει την εθνική απελευθέρωση με την κοινωνική αλλαγή, στις συγκεκριμένες συνθήκες που υπήρχαν στην Κατοχή, καταφέρνει και αποκτά μια πρωτοφανή κοινωνική δυναμική. Αυτή η δυναμική αρχίζει να συρρικνώνεται στη συνέχεια, ως συνέπεια αφενός της ήττας στα Δεκεμβριανά (αλλά και της έκρηξης της βίας στη «Μάχη της Αθήνας») και αφετέρου ως συνέπεια των διώξεων, της βίας, της τρομοκρατίας μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας. Η επιλογή του ένοπλου αγώνα και η κλιμάκωση της στρατιωτικής σύγκρουσης από την πλευρά του ΚΚΕ συρρίκνωσαν ακόμα περισσότερο τα κοινωνικά ερείσματά του και τη δυναμική ανάπτυξης του Δημοκρατικού Στρατού. Αυτό που υποστηρίζω είναι ότι η επανάσταση έτσι όπως εξελίχθηκε, δεν θα μπορούσε να ήταν νικηφόρα, και γι’ αυτό την ονομάζω αδύνατη επανάσταση.

Θα διατυπώσω τον, μάλλον προφανή, αντίλογο: Το «αδύνατη» δεν εισάγει ένα στοιχείο τελεολογίας και εκ των υστέρων γνώσης; Το ίδιο δεν θα μπορούσε κανείς να πει αν ήταν διαφορετική η έκβαση και για την Επανάσταση του 1821 λ.χ.;

Η εκ των υστέρων γνώση είναι η «κατάρα» του ιστορικού. Γνωρίζει την έκβαση των γεγονότων που μελετά, και άρα ο κίνδυνος μιας τελεολογικής ανάλυσης είναι πάντα υπαρκτός. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, είναι εύκολο με βάση την ήττα του Δημοκρατικού Στρατού να θεωρήσει εξαρχής την επαναστατική πολιτική του ΚΚΕ καταδικασμένη σε αποτυχία ή, γενικότερα, να θεωρήσει τον Εμφύλιο Πόλεμο αναπόφευκτο με βάση τα όσα είχαν προηγηθεί, δηλαδή τις κατοχικές εμφύλιες συγκρούσεις και τα Δεκεμβριανά. Για να αποφύγω αυτό τον υπαρκτό κίνδυνο επιδίωξα να αποκαταστήσω την ενδεχομενικότητα των εξελίξεων και έστρεψα την προσοχή μου στη δυναμική του Εμφυλίου Πολέμου. Τι εννοώ;

Ο Εμφύλιος Πόλεμος δεν αποφασίστηκε σε κάποια γραφεία, δεν ακολούθησε κάποιο προδιαγεγραμμένο σενάριο. Οι ενέργειες και αποφάσεις της μιας πλευράς προκαλούσαν την αντίδραση της άλλης και δημιουργούσαν νέα δεδομένα, μια νέα πραγματικότητα την οποία δεν είχαν απαραίτητα εξαρχής προβλέψει και στην οποία θα έπρεπε στη συνέχεια να ανταποκριθούν, για να ισχυροποιήσουν τη θέση τους έναντι του αντιπάλου. Γενικότερα, η κοινωνική δυναμική διαμορφώνεται τόσο από τις κινήσεις των πρωταγωνιστών της σύγκρουσης όσο και από τα νέα δεδομένα που δημιουργούσε η πορεία του Εμφυλίου. Ανέφερα προηγουμένως, ότι η κοινωνική δυναμική του ΚΚΕ και του ΔΣΕ συρρικνώνεται στη διάρκεια του Εμφυλίου. Η απόφαση να προχωρήσει στο σχηματισμό ένοπλων ομάδων και η εμφάνισή τους την άνοιξη του 1946 δημιούργησε εντελώς νέα δεδομένα. Ενώ στις πόλεις το προηγούμενο διάστημα το Κομμουνιστικό Κόμμα είχε καταφέρει, παρά τη «λευκή τρομοκρατία», να ανασυγκροτήσει τις οργανώσεις του και να κινητοποιήσει τον ευρύτερο κόσμο της Αριστεράς, η απόφαση για την ένοπλη σύγκρουση θα οδηγήσει στην επιβολή της αστυνομοκρατίας, με αποτέλεσμα χιλιάδες συλλήψεις, την απονέκρωση των οργανώσεων κλπ. Η αδυναμία του Κομμουνιστικού Κόμματος να δημιουργήσει μια συμμαχία αστικών και αγροτικών στρωμάτων, όπως είχε πετύχει στην Κατοχή, υπονόμευσαν τις όποιες πιθανότητες δημιουργίας ευρύτερης κοινωνικής δυναμικής. Στον ένοπλο αγώνα υποχρεώθηκε να στηριχθεί στον κόσμο της υπαίθρου. Το κρίσιμο ζήτημα όσον αφορά τη δυναμική του Εμφυλίου είναι ότι ο ΔΣΕ δεν μπόρεσε να υπερασπιστεί τις περιοχές που είχε υπό τον έλεγχό του, με αποτέλεσμα οι πληθυσμοί να βρεθούν στα χέρια του στρατού, και τα ερείσματά του να αδρανοποιηθούν είτε λόγω του φόβου είτε λόγω της μετακίνησής τους από τον στρατό στις πόλεις. Εάν σχηματοποιούσα κάπως την πορεία θα έλεγα ότι το Κομμουνιστικό Κόμμα όσο περισσότερο εμπλέκεται στην στρατιωτική σύγκρουση τόσο περισσότερο χάνει την κοινωνική υποστήριξη, την κοινωνική δυναμική.

Αιχμάλωτοι αντάρτες και αντάρτισσες στη Θεσσαλονίκη, μετά τη μάχη του Λαγκαδά, Φεβρουάριος 1948 (Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού· η εικόνα από το εξώφυλλο του βιβλίου)

Αιχμάλωτοι αντάρτες και αντάρτισσες στη Θεσσαλονίκη, μετά τη μάχη του Λαγκαδά,
Φεβρουάριος 1948 (Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού· η εικόνα από το εξώφυλλο του βιβλίου)

Ο ΔΣΕ και ο ΕΛΑΣ είναι στρατοί αγροτών, ο Εμφύλιος είναι ένας πόλεμος που διεξάγεται στην ύπαιθρο κυρίως, ωστόσο ο ελληνικός Εμφύλιος δεν είναι μια αγροτική επανάσταση, έτσι δεν είναι;

Σωστά. Τόσο ο ΕΛΑΣ όσο και πολύ περισσότερο ο ΔΣΕ είναι στρατοί που σε μεγάλο βαθμό αποτελούνται από αγρότες. Αυτή είναι και μια από τις ομοιότητες του ΔΣΕ με τους άλλους επαναστατικούς στρατούς που θα συναντήσουμε σε χώρες της Ασίας ή της Κεντρικής και Λατινικής Αμερικής. Αυτό είναι κάτι που συχνά παραβλέπεται. Στις περισσότερες επαναστάσεις του 20ού αιώνα το κοινωνικό υποκείμενο που πρωταγωνίστησε δεν ήταν η εργατική τάξη αλλά οι αγρότες. Από την άλλη, όπως σωστά είπες, ο Ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος δεν μπορεί να θεωρηθεί μια αγροτική επανάσταση. Τα αίτια του Ελληνικού Εμφυλίου δεν είναι η αποδιάρθρωση των παραδοσιακών αγροτικών δομών που προκαλεί η έλευση του καπιταλισμού ή οι τεράστιες ανισότητες στην κατοχή της γης. Στην Ελλάδα μετά τις αγροτικές μεταρρυθμίσεις κυριαρχούσε η μικρή και μεσαία ιδιοκτησία. Τα προβλήματα ήταν άλλα. Από τη μια πλευρά στην ύπαιθρο κυριαρχούσε ενδημική φτώχεια λόγω των δομικών προβλημάτων της ελληνικής γεωργίας και του «κλεισίματος» των μεταναστευτικών διεξόδων, ενώ στις πόλεις υπήρχαν πολύ μεγάλες κοινωνικές ανισότητες, που έπαιρναν τα χαρακτηριστικά ταξικού αποκλεισμού. Αυτή η φτώχεια έγινε εξαθλίωση στα χρόνια της Κατοχής λόγω του πολέμου, των αντιποίνων και των καταστροφών που προκάλεσαν οι κατοχικές δυνάμεις. Από την άλλη πλευρά, η πολιτική πόλωση που είχε δημιουργηθεί στα χρόνια της Κατοχής οξύνθηκε μετά την Απελευθέρωση λόγω των πολιτικών βίας, αποκλεισμού και οικονομικών διακρίσεων που εφάρμοσαν οι κυβερνήσεις κατά της Αριστεράς. Ο συνδυασμός κοινωνικής εξαθλίωσης και βίαιου πολιτικού αποκλεισμού είναι εκείνος που ωθεί τον κόσμο της Αριστεράς στα χωριά να προσανατολιστεί στην ένοπλη σύγκρουση στον Εμφύλιο. Σε αυτό τον προσανατολισμό προς την ένοπλη σύγκρουση τον καθοριστικό ρόλο δεν τον έπαιξε η επαναστατική ιδεολογία του Κομμουνιστικού Κόμματος, όπως κάποιοι διατείνονται, αλλά το γεγονός ότι μετά την εμπειρία του αντάρτικου και του ΕΛΑΣ στα χρόνια της Κατοχής, πολλοί αριστεροί είχαν εξοικειωθεί με την ιδέα του ένοπλου αγώνα: ο ένοπλος αγώνας είχε ενταχθεί στις πρακτικές, στην πολιτική κουλτούρα του συλλογικού υποκειμένου που αναδύθηκε στη δεκαετία του 1940.

 Συνήθως μιλάμε για τη διεθνή διάσταση του Εμφυλίου, τον Ψυχρό Πόλεμο, τον ρόλο των ΗΠΑ κλπ. Θα σταθώ όμως σε μια άλλη «διεθνοποίηση» του Εμφυλίου που εισάγει η μελέτη: όπως τονίζεται στην Εισαγωγή, η έννοια της επανάστασης μας βοηθάει να εντάξουμε γόνιμα τον Ελληνικό Εμφύλιο στη διεθνή συζήτηση για τις επαναστάσεις. Και, θα ρωτήσω, επίσης, πώς μπορούμε να αξιοποιήσουμε την διεθνή βιβλιογραφία περί Εμφυλίων;

Έχουμε συνηθίσει να προσεγγίζουμε την ελληνική ιστορία μέσα από το πρίσμα της «εθνικής ιδιαιτερότητας». Προφανώς σε κάθε χώρα υπάρχουν ιδιαιτερότητες, αλλά όταν θέλουμε να μελετήσουμε φαινόμενα διεθνικά (όπως είναι ο πόλεμος και η κατοχή ή οι επαναστάσεις) οφείλουμε να υιοθετούμε μια πιο ευρεία οπτική. Να δώσω δύο παραδείγματα. Αρκετές μελέτες για τον Εμφύλιο είναι εστιασμένες στο Κομμουνιστικό Κόμμα και τις σχέσεις του με τις σοσιαλιστικές χώρες. Εάν διαβάσουμε ξένες μελέτες για τις επαναστάσεις τότε θα διαπιστώσουμε ότι πολλές εστιάζουν στον ακριβώς αντίπαλο πόλο, δηλαδή στο κράτος, και υποστηρίζουν π.χ. ότι οι κρατικές πολιτικές βίας και αποκλεισμού «γεννούν» ένοπλα επαναστατικά κινήματα ή ότι η αποδυνάμωση του κράτους δημιουργεί τις κατάλληλες συνθήκες για την εκδήλωση επαναστάσεων. Το άλλο παράδειγμα είναι οι πολιτικές εδαφικότητας που ακολουθούν οι δύο αντίπαλοι στους εμφυλίους πολέμους, δηλαδή πολιτικές ελέγχου του χώρου και των ανθρώπων. Μια τέτοια πολιτική εδαφικότητας ήταν η μετακίνηση των αγροτικών πληθυσμών από το στρατό κατά τη διάρκεια του Ελληνικού Εμφυλίου. Ανάλογες πολιτικές εδαφικότητας και ανάλογα εγχειρήματα πληθυσμιακής μηχανικής, όπως είναι οι μετακινήσεις αγροτικών πληθυσμών μακριά από τις περιοχές δράσης των ανταρτών, θα συναντήσουμε μεταπολεμικά στη Μαλαισία, το Βιετνάμ και αλλού. Χρειαζόμαστε μια ευρύτερη οπτική, η οποία θα μας επιτρέψει να απεμπλακούμε από τις συχνά άγονες συζητήσεις που καταλήγουν στο ερώτημα «ποιος φταίει».

 Στο πλαίσιο του λεγόμενου «αναθεωρητικού» ρεύματος, ο Εμφύλιος θεωρείται ότι ξεκινάει το 1943 και η σύγκρουση του 1946-1949 συνέχεια των κατοχικών συγκρούσεων. Στο βιβλίο αναδεικνύεις τα προβλήματα της οπτικής αυτής. Θα ήθελα, εδώ, να σου ζητήσω μια (κατ’ ανάγκην σύντομη) αποτίμηση του παραπάνω ρεύματος και του πώς πρέπει, κατά τη γνώμη σου, να αντιπαρατεθεί κανείς επιστημονικά και πολιτικά σε αυτό.

Θα ήθελα να ξεκινήσω με μια διευκρίνιση: η εμφάνιση του «αναθεωρητικού» ρεύματος δεν προκάλεσε την αναζωπύρωση του γενικότερου ενδιαφέροντος των ιστορικών για τη δεκαετία του 1940 αλλά εγγράφεται σε αυτήν. Ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1990, πολύ πριν την διαμάχη του 2004, πολλοί ιστορικοί στράφηκαν στη μελέτη της Κατοχής και του Εμφυλίου με νέα ερωτήματα και νέα εργαλεία. Τώρα, αναφορικά με τη διαμάχη που ξέσπασε δεν νομίζω θα πρέπει να αντιλαμβανόμαστε αυτή καθ’ εαυτή τη διαμάχη ως πρόβλημα. Γενικά, μέσα από τη διαφωνία, την αντιπαράθεση των διαφορετικών απόψεων και ερμηνειών δημιουργείται το έδαφος για να αναπτυχθούν νέες προσεγγίσεις, να επανεξεταστούν κριτικά οι βεβαιότητες, να δημιουργηθούν νέα πεδία έρευνας, να ανανεωθεί η οπτική μας ως ιστορικών. Η διαμάχη ξεκίνησε από ένα θέμα-ταμπού, τη βία της Αριστεράς στη δεκαετία του 1940, το οποίο άξιζε και έπρεπε να ερευνηθεί, αλλά, δυστυχώς, κατέληξε στην επαναφορά του παρωχημένου –κυρίαρχου στην αντικομμουνιστική προπαγάνδα των εμφυλιακών και μετεμφυλιακών χρόνων– σχήματος των «τριών γύρων» και την υποτιθέμενη εμμονή του Κομμουνιστικού Κόμματος στη βίαιη κατάληψη της εξουσίας λόγω της επαναστατικής ιδεολογίας του. Πολύ πιο προβληματικές στάθηκαν οι απόψεις που επιδίωξαν να απαξιώσουν συνολικά το κίνημα της Αντίστασης, με το επιχείρημα ότι περισσότερο έβλαψε παρά ωφέλησε την ελληνική κοινωνία ή να δικαιολογήσουν τα Τάγματα Ασφαλείας, και γενικότερα την ένοπλη συνεργασία με τις κατοχικές δυνάμεις ενάντια στην Αντίσταση. Με αυτές τις απόψεις χρειάζεται να αντιπαρατεθούμε γιατί αφορούν την ιστορική συνείδηση της ελληνικής κοινωνίας, αλλά και γιατί, όπως διαπιστώσαμε τα τελευταία χρόνια, τις εκμεταλλεύτηκε η Χρυσή Αυγή για να προωθήσει την αντικομμουνιστική, εθνικιστική ατζέντα της.

Συνεχίζοντας την προηγούμενη ερώτηση και τελειώνοντας. Με βάση και τα συμπεράσματα της Αδύνατης Επανάστασης, ποιες νομίζεις ότι μπορεί να είναι μελλοντικές κατευθύνσεις της έρευνας για τον Εμφύλιο;

Εάν ξεκινούσα τώρα μια μελέτη για τον Εμφύλιο, θα στρεφόμουν στη συγκρότηση της σφαίρας του πολιτικού από τον κόσμο της εθνικοφροσύνης. Ο στρατός, η Εκκλησία, το παλάτι, τα κόμματα, ο τύπος, οι τοπικές ελίτ μέσα από ποικιλώνυμες οργανώσεις, με εράνους, μνημόσυνα, παρελάσεις, ομιλίες, επισκέψεις σε νοσοκομεία όπου νοσηλεύονται τραυματίες στρατιώτες κυριαρχούν στο δημόσιο χώρο, δημιουργούν μια νέου τύπου κοινωνικότητα και ανανοηματοδοτούν το πολιτικό ως εθνικό μέσα από τους λόγους και τις πρακτικές τους. Επίσης, ιδιαίτερο ενδιαφέρον θα είχε να μελετηθεί περισσότερο η ανασυγκρότηση του κράτους στα χρόνια του Εμφυλίου. Υπάρχει το γενικό περίγραμμα για τον στρατό και τα σώματα Ασφαλείας, αλλά νομίζω ότι θα έπρεπε να διερευνήσουμε περισσότερο τη λογική του «κυβερνάν»: πώς εδραιώνεται το κράτος εκτάκτου ανάγκης, πώς διεισδύει στην κοινωνία, τι μηχανισμούς ελέγχου και επιτήρησης δημιουργεί μετά τις ανατροπές που έχουν συμβεί στην Κατοχή; Όλα αυτά πρέπει να τα δούμε όχι μόνο σε επίπεδο σχεδιασμού και κεντρικής πολιτικής αλλά κυρίως πώς πραγματώνονται σε τοπικό επίπεδο, στις επαρχιακές πόλεις. Τέτοιες μελέτες θα δημιουργούσαν και τις προϋποθέσεις για να κατανοήσουμε τι συνέβη στη δεκαετία του 1950, η οποία σε μεγάλο βαθμό παραμένει αδιερεύνητη, άγνωστη για τους ιστορικούς.

 

Τη συνέντευξη πήρε ο Στρατής Μπουρνάζος

«Το Κομμουνιστικό Κόμμα όσο περισσότερο εμπλέκεται στην στρατιωτική σύγκρουση τόσο περισσότερο χάνει την κοινωνική υποστήριξη, την κοινωνική δυναμική»

«Ο Εμφύλιος Πόλεμος δεν αποφασίστηκε σε κάποια γραφεία, δεν ακολούθησε κάποιο προδιαγεγραμμένο σενάριο»

«Ο ΔΣΕ είναι ένας στρατός αγροτών, αλλά ο Εμφύλιος δεν είναι μια αγροτική επανάσταση»

«Η αδυναμία του ΚΚΕ να δημιουργήσει μια συμμαχία αστικών και αγροτικών στρωμάτων, όπως στην Κατοχή, υπονόμευσαν τις πιθανότητες δημιουργίας ευρύτερης κοινωνικής δυναμικής»

«Εάν ξεκινούσα τώρα μια μελέτη για τον Εμφύλιο, θα στρεφόμουν στη συγκρότηση της σφαίρας του πολιτικού από τον κόσμο της εθνικοφροσύνης»

 

Οι φωτογραφίες προέρχονται από το βιβλίο «Η Αδύνατη Επανάσταση»

 

 

 

 

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s