Οι επιδημίες του Έμπολα και οι αντιφάσεις της σύγχρονης ιατρικής

Standard

του Γιώργου Νικολαΐδη

Μονρόβια, Λιβερία: Ένας οχτάχρονος, που ενδεχομένως νοσεί από τον ιό του Έμπολα, μεταφέρεται σε νοσοκομείο στην προωτεύουσα της Λιβερίας, Μονρόβια. 9.9.2014. Φωτογραφία του  Daniel Berehulak από το flickr

Μονρόβια, Λιβερία: Ένας οχτάχρονος, που ενδεχομένως νοσεί από τον ιό του Έμπολα, μεταφέρεται σε νοσοκομείο στην προωτεύουσα της Λιβερίας, Μονρόβια. 9.9.2014. Φωτογραφία του Daniel Berehulak από το flickr

Ο ιατρικός λόγος δεν υπήρξε ποτέ ενιαίος και δίχως αντιφάσεις. Για παράδειγμα, από την αρχαιότητα η ιατρική αναπτύσσεται στη «γειτονιά μας» με δύο διαφορετικές παραδόσεις. Στην Αίγυπτο και τη Μεσοποταμία, με πρωτοτυπικό παράδειγμα τις ενδημούσες εκεί παρασιτώσεις, αντιλαμβάνεται την ασθένεια σαν «έξωθεν εισβολή» που πρέπει να αντιμετωπιστεί, να εξαλειφθεί ή να αποβληθεί. Αντιθέτως, η ιπποκρατική παράδοση που αναπτύσσεται στον ελληνικό χώρο αντιλαμβάνεται την ασθένεια μάλλον ως διαταραχή της σχέσης ενός οργανισμού με το περιβάλλον του, συλλαμβάνοντας την έννοια της «ομοιόστασης», της ομαλής δηλαδή σχέσης ανταλλαγών ενός ατόμου με το σύνολο των συνθηκών γύρω του.

Εκπαίδευση για τον Έμπολα, σε νοσοκομείο του Πόντιακ, Μίσιγκαν.

Εκπαίδευση για τον Έμπολα, σε νοσοκομείο του Πόντιακ, Μίσιγκαν.

Η διχοτομία αυτή δεν αναιρέθηκε στον λόγο της αναδυόμενης ανάμεσα στο 1780 και το 1830 σύγχρονης ιατρικής. Ορισμένοι ερευνητές εξακολούθησαν να ψάχνουν τα «ξένα σώματα» στον οργανισμό, ακόμα κι αν αυτά πλέον ταυτοποιούνταν ως μέρη του (π.χ. καρκινικοί ιστοί), ενώ άλλοι προσανατολίστηκαν περισσότερο στην αναζήτηση των αιτιών της ασθένειας στις πολυεπίπεδες διαταραχές της ισορροπίας του ανθρώπου με το φυσικό, βιολογικό και κοινωνικό του περιβάλλον. Μάλιστα, μερικά πρωτοπόρα μυαλά κατόρθωσαν να ακολουθήσουν και τις δυο γραμμές σκέψης στη διαδρομή του έργου τους. Έτσι, π.χ., ο Ρούντολφ Βίρχοφ (Rudolf Virchow), θεμελιωτής της παθολογικής ανατομίας, ο άνθρωπος που τεκμηρίωσε πως όλοι οι ιστοί του ανθρώπου αποτελούνται από κύτταρα και άρα μπορούν να αντιμετωπιστούν, όταν πάσχουν, σαν να είχαν ανάμεσα στα υγιή και «ξένα» άρρωστα κύτταρα, ταυτόχρονα θεμελίωσε την επιστήμη της δημόσιας υγείας, υποστηρίζοντας ότι είναι οι κοινωνικές συνθήκες που προκαλούν κατεξοχήν τη νόσηση.

Ή ο πρωτεργάτης της μικροβιολογίας Λουί Παστέρ, ο οποίος επίσης δήλωνε χαρακτηριστικά: «Τα μικρόβια δεν είναι τίποτα, το πεδίο [που δρουν] είναι το άπαν!». Παρά τα χρόνια που πέρασαν και την εμφανή προτίμηση των κορυφαίων ερευνητών διαχρονικά στη σημασία των περιβαλλοντικών επιδράσεων στην πρόκληση των ασθενειών, η αντίφαση αυτή εξακολουθεί να διαπερνά το σώμα του ιατρικού λόγου, χωρίς να γίνεται πάντα αντιληπτή είτε από το γενικό κοινό είτε, έστω, από τους θεράποντες της ιατρικής επιστήμης. Η εμπορευματοποίηση των ιατρικών τεχνολογιών μεταπολεμικά έκανε την πρώτη προσέγγιση (της απειλής), πολύ δημοφιλέστερη, καθώς άλλωστε η αλλαγή των περιβαλλοντικών συνθηκών, και ιδιαίτερα των κοινωνικών, είναι προφανώς πολύ δυσκολότερο εγχείρημα.

Η αρρώστια ως απειλή «απέξω»

Δυστυχώς, η μονομερής έμφαση στην αντίληψη της αρρώστιας ως απειλής «απέξω» είναι εκείνη που μονοπωλεί τον δημόσιο λόγο σχετικά με την επιδημία του ιού Έμπολα στην υποσαχάριο Αφρική. Μια επιδημία που έχει αρχίσει από τον Δεκέμβρη του 2013 αλλά τους τελευταίους δυο μήνες προβάλλεται ενορχηστρωμένα σαν η νέα παγκόσμια απειλή από ΜΜΕ, διεθνείς οργανισμούς υγείας και περίθαλψης, καθώς και τις κυβερνήσεις των δυτικών κρατών. Και μόνο το γεγονός αυτό (ότι μια επιδημία που έχει ξεκινήσει μήνες πριν, από έναν ιό με συχνά-πυκνά επιδημικά κύματα στην Αφρική από το 1976 και μετά γίνεται μείζον θέμα δημόσιας συζήτησης στον αναπτυγμένο κόσμο), δημιουργεί καταρχάς υποψίες για τα κίνητρα και τους στόχους όσων υποδαυλίζουν την εν λόγω συζήτηση. Δημιουργείται, δηλαδή, η υποψία ότι ο φόβος και ο πανικός μπορεί να μην είναι παρενέργειες του ξαφνικού αυτού ενδιαφέροντος, αλλά στόχος του.

Πόσο μάλλον όταν τα βασικά χαρακτηριστικά της διεθνούς απάντησης στα προβλήματα δημόσιας υγείας, τις τελευταίες δεκαετίες, φέρουν την ίδια «σφραγίδα». Η εμφάνιση του ιού του AIDS υπήρξε σημαντική τομή για τη συντηρητικοποίηση του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) και των κατευθυντήριων οδηγιών του (η εμμονή, λ.χ., να χαρακτηρίζεται, ακόμα και σήμερα, «σεξουαλικώς μεταδιδόμενο» ένα προφανώς «αιματογενώς μεταδιδόμενο» νόσημα δεν είναι καθόλου τυχαία κ.ο.κ.). Μετά μάλιστα την κατάρρευση του ανατολικού μπλοκ κυριάρχησαν στον ΠΟΥ και τη διεθνή κοινότητα των επιστημών της δημόσιας υγείας πλήρως οι νεοφιλελεύθερες αντιλήψεις (με μικρές μόνο μάχες οπισθοφυλακής από συγκεκριμένους ερευνητές). Κι αυτό όχι γιατί οι εκπρόσωποι των κρατών του ανατολικού μπλοκ κρατούσαν ιδιαίτερα ριζοσπαστική στάση, αλλά επειδή η παρουσία τους έδινε μάλλον τη δυνατότητα να κρατούν τέτοια στάση οι ερευνητές με αριστερές και ριζοσπαστικές αναφορές από τη Δύση. Η μεταλλαγή αυτή του δημόσιου λόγου του ΠΟΥ σε νεοφιλελεύθερη κατεύθυνση επιταχύνθηκε ραγδαία μετά τον διορισμό της γενικής διευθύντριάς του, Μάργκαρετ Τσαν, πανθομολογουμένως αποτυχημένης (π.χ. στο θέμα της αντιμετώπισης της επιδημίας του ιού του SARS) πρώην γενικής διευθύντριας Δημόσιας Υγιεινής στο Χονγκ Κονγκ. Η κ. Τσαν, προτού διοριστεί στην ανώτατη αυτή θέση στον ΠΟΥ, υπήρξε αγαπημένο θέμα ειρωνειών και σάτιρας του τοπικού Τύπου του Χονγκ Κονγκ. Στον διορισμό της όμως αξιολογήθηκαν περισσότερο οι ικανότητές της ως προσώπου-κλειδί στις σχέσεις Δύσης-Κίνας και τη διείσδυση στη δεύτερη του ιατροβιομηχανικού λόμπι των μεγάλων κρατών μελών του ΠΟΥ.

Συντηρητισμός και νεοφιλελευθερισμός στον λόγο του ΠΟΥ

Αποτέλεσμα αυτών ήταν να κυριαρχήσει στον δημόσιο λόγο του ΠΟΥ, με αξιοσημείωτες αλλά μικρές εξαιρέσεις, το δίπολο συντηρητισμός- νεοφιλελευθερισμός: συντηρητισμός ως προς τη διαρκή επίκληση ολοένα και περισσότερων «απειλών» που τάχα απαιτούν αναδίπλωση σε πολύ παλαιομοδίτικα ήθη, απομονωτισμό, φόβο και μετακύλιση της ευθύνης στα άτομα, νεοφιλελευθερισμός ως προς την εμπορευματοποίηση των ενδεχόμενων λύσεων. Με δυο λόγια, για όλους αυτούς τους «κινδύνους» ο ΠΟΥ δεν συνιστά τίποτα περισσότερο από ατομική αναδίπλωση και αγορά προϊόντων ιατρικής τεχνολογίας. Αυτή η κατεύθυνση αλλά και η αναποτελεσματικότητά της αναδείχτηκαν έκδηλα στην προφανή αποτυχία της κατασταλτικής-νεοφιλελεύθερης λογικής στην επιδημία του ιού Η1Ν1 π.χ. με τις πρωτοφανείς οδηγίες του ΠΟΥ περί «κοινωνικής αποστασιοποίησης» («social distancing», ήτοι να περιοριστούν οι αναίτιες συναθροίσεις, που έλεγε και η Χούντα) και το φιάσκο με τους μαζικούς εμβολιασμούς που ζήσαμε και στη χώρα μας. Και επειδή αυτές οι πολιτικές συνήθως δεν υλοποιούνται ανέξοδα, ίσως θα ήταν καλή ιδέα να ζητηθεί στη χρεοκοπημένη πλέον χώρα μας το «πόθεν έσχες» όλων των εμπλεκομένων στο φιάσκο εκείνο των εκατομμυρίων άχρηστων εμβολίων από την πλευρά και της πολιτικής-διοικητικής ηγεσίας αλλά και όσων επιστημόνων «έσπρωχναν» με φανατισμό τέτοιες επιλογές.

Δεδομένου αυτού του γενικού πλαισίου, δεν είναι παράξενο που και στην περίπτωση του ιού Έμπολα συστηματικά λησμονιέται πως στην υποσαχάριο Αφρική, όπου εμφανίζεται από τη δεκαετία του 1970, οι επιδημίες του παρατηρούνται σε χώρες με ιδιαίτερα εξαθλιωμένους πληθυσμούς ως προς τους όρους ζωής αλλά και την επάρκεια ακόμα και στοιχειώδους πρόνοιας περίθαλψης. Οι συνθήκες αυτές όχι μόνο δεν απασχόλησαν τους «φωστήρες» της δημόσιας υγείας, αλλά ούτε καν επιλέχτηκε η κατεύθυνση της παραγωγής ιατρικών προϊόντων, ώστε να σταματήσει ο χρόνιος φόρος αίματος των αφρικανικών κοινωνιών. Έτσι, παρά τα χρόνια που πέρασαν από την πρώτη επιδημία του ιού το 1976, υπήρξε χαρακτηριστική αδιαφορία για την παραγωγή προϊόντων ιατρικής τεχνολογίας για την αντιμετώπισή του (π.χ. εμβόλιο), λόγω προφανώς της προβλεπόμενης δέσμευσής τους προς δωρεάν χρήση κατά μαζική κοινωνική απαίτηση αλλά και του χαμηλού εισοδήματος των ενδεχόμενων χρηστών: «Βρισκόμαστε 50 λευκά θύματα μακριά από την παρασκευή εμβολίου», όπως έγραψε χαρακτηριστικά ένα σατιρικό σάιτ.

Παράλληλα, πρέπει να επισημανθεί πως στα ξεσπάσματα των περιοδικών επιδημιών πολλά από τα θύματα αποδίδονται μεν στον ιό, όμως είναι πολύ αμφίβολο αν όντως αποτελούν θύματά του: σε ορισμένες χώρες ο θάνατος από αιμορραγική διάρροια δεν συνιστά ιδιαίτερη πρωτοτυπία, π.χ. στη Σιέρα Λεόνε όπου το προσδόκιμο επιβίωσης ήταν και είναι τα 40 έτη περίπου… Σε όλες τις χώρες αυτές, πολύ περισσότεροι άνθρωποι κάθε χρόνο εξακολουθούν να πεθαίνουν από ελονοσία, δυσεντερία κ.ο.κ. Η βασική «κατάρα» της περιοχής είναι η εκμετάλλευση αγροτικών ή μεταλλευτικών δραστηριοτήτων με απαραίτητη την ένταση εργασίας σε συνθήκες πρώιμου καπιταλισμού και υπερεκμετάλλευσης ανθρώπων οι οποίοι ζουν σε συνθήκες δουλείας προς όφελος δυτικών πολυεθνικών που θησαυρίζουν. Σε περιοχές της Ακτής Ελεφαντοστού και της Σιέρα Λεόνε παράγεται σήμερα σε συνθήκες «γαλέρας» το μεγαλύτερο μέρος της παγκόσμιας παραγωγής κακάο: τα ανύπαρκτα μεροκάματα και η εξαθλίωση των εργατών γης στις φάρμες λίγων πολυεθνικών διασφαλίζουν ταυτόχρονα τα υψηλά κέρδη των εταιρειών διάθεσης σοκολάτας, αλλά και τη σχετικώς προσιτή τιμή του προϊόντος για τα μεσαία στρώματα στον αναπτυγμένο κόσμο.

 

Αλήθειες για τις επιδημίες

Ας θυμηθούμε όμως μερικές απλές αλήθειες, που ξεχνούν συστηματικά τα διεθνή ΜΜΕ και η επίσημη ιατρική κοινότητα:

  • Η έκθεση σε έναν λοιμώδη παράγοντα δεν αρκεί για τη νόσηση. Απαιτούνται και συνθήκες ευαλωτότητας στον προσβεβλημένο οργανισμό που προσδιορίζονται από τους όρους διαβίωσής του (με ενδιάμεση πιθανότατα την ανοσολογική επάρκεια του ατόμου). Δεν νοσούν όλοι όσοι εκτίθενται σε ένα λοιμώδη παράγοντα, ούτε νοσούν όλοι το ίδιο βαριά.
  • Οι εξαθλιωμένοι πληθυσμοί, οι υποσιτισμένοι, οι εκτεθειμένοι στα στοιχεία της φύσης και οι πιο στρεσαρισμένοι α) κολλάνε πιο συχνά, β) νοσούν πιο βαριά, γ) πεθαίνουν συχνότερα, και δ) μεταδίδουν περισσότερο όταν εκτεθούν σε οποιονδήποτε λοιμώδη παράγοντα.
  • Η αντιμετώπιση της νόσησης από τον ιό Έμπολα σε μαζική κλίμακα θα ήταν πολύ αποτελεσματικότερη αν διατίθεντο όχι πανάκριβα υπερσύγχρονα προϊόντα ιατρικής τεχνολογίας αλλά α) αποστειρωμένο πόσιμο νερό, β) θερμιδική-ηλεκτρολυτική κάλυψη, γ) ενδοφλέβια γραμμή χορήγησης υγρών κ.ο.κ., δ) απλά αντιπυρετικά φάρμακα. Αν όλα αυτά ήταν διαθέσιμα στους πληθυσμούς που υποφέρουν, η διαφορά στη θνησιμότητα θα ήταν μεγαλύτερη από οποιοδήποτε υπερσύγχρονο εμβόλιο ή αντιϊικό φάρμακο.
  • Το μέτρο της καραντίνας α) αυξάνει το λοιμώδες φορτίο στις περιορισμένες περιοχές, β) δημιουργεί δευτερογενείς επιπτώσεις (πανικός, πείνα, ελλείψεις, παραβατικότητα κ.ά.), γ) σε μεγάλες κλίμακες τελικά δεν επιτυγχάνει τον τοπικό περιορισμό μιας επιδημίας — άρα αυξάνει τα θύματα αντί να τα μειώνει. Οποτεδήποτε η καραντίνα εφαρμόστηκε σε μαζική κλίμακα (όχι δηλαδή σε μεμονωμένα άτομα που νοσούν αλλά σε εκτεταμένες περιοχές με επιδημίες) προκάλεσε περισσότερους νεκρούς από όσους αναμένονταν χωρίς αυτήν.
  • Οι επιδημίες ιστορικά συνήθως αυτοπεριορίζονταν για άγνωστους, εν πολλοίς, λόγους. Πάντως, η έκθεση σε περισσότερα άτομα της νόσησης ή της κρυψιμόλυνσης χωρίς ανοιχτή νόσο αποτελεί βασικό μηχανισμό ανάπτυξης «φράγματος ανοσίας»: κάποια άτομα αποδεικνύονται «ανθεκτικά», και αυτό είναι συνήθως που ανακόπτει την εξάπλωση των επιδημιών. Άλλωστε, αν δεν υπήρχε αυτός ο «φυσικός» μηχανισμός, η ανθρωπότητα θα είχε εξαλειφθεί από τις επιδημίες πολύ πριν την ανακάλυψη των εμβολίων, των αντιβιοτικών ή των αντιϊικών φαρμάκων.
  • Η φυσική ανοσία της νόσησης ή κρυψιμόλυνσης είναι πολύ αποτελεσματικότερη της τεχνητής και από άποψη διάρκειας (κρατάει για πάντα) και από άποψη εύρους κάλυψης και ατομικά και πληθυσμιακά.
  • Με λίγα λόγια, η υποστήριξη των θυμάτων και η βελτίωση των όρων ζωής των πληθυσμών ήταν και είναι πολύ προτιμότερη από την καραντίνα και την επένδυση στο πολυαναμενόμενο «εμβόλιο».

Γιατί όμως γίνονται τα αντίθετα;

Γιατί οι χώρες της Δύσης στέλνουν στρατεύματα στην Αφρική για να περιορίσουν την κινητικότητα του πληθυσμού αντί ιατροφαρμακευτικό υλικό και νοσηλευτική φροντίδα;

Γιατί και οι ίδιες οι ξενόδουλες κυβερνήσεις των αφρικανικών κρατών αντιγράφουν τους δυνάστες τους (π.χ. η Ακτή του Ελεφαντοστού που είχε παλαιότερα επιδημία του ιού έκλεισε τα σύνορά της με τη Σιέρα Λεόνε, η οποία έχει τώρα επιδημία);

Γιατί στήνονται πανάκριβα κέντρα αντιμετώπισης στη Δύση, και όχι απλά νοσηλευτικά καταλύματα υποστήριξης στην Αφρική;

Γιατί αντί μιας εκτεταμένης δράσης αναβάθμισης των συνθηκών ζωής των πληθυσμών στις χώρες της Αφρικής, όλος ο δυτικός κόσμος αναμένει τα θαυματουργά εμβόλια;

Γιατί, για άλλη μια φορά, ο συνδυασμός καραντίνα-ιατρική τεχνολογία, δηλαδή συντηρητισμός-νεοφιλελευθερισμός, επιλέγεται έναντι της δράσης για την εξάλειψη των αιτιών μιας επιδημίας;

Η απάντηση δεν μπορεί παρά να είναι πολιτική. Όλα αυτά συμβαίνουν, διότι ο συνδυασμός καραντίνα-ιατρική τεχνολογία εξασφαλίζει:

Πρώτον, την αποτελεσματική πειθάρχηση των πληθυσμών σε Αφρική και Δύση με το φόβητρο νέων απειλών ασφαλείας, πειθάρχηση η οποία ανάμεσα στα άλλα διαιωνίζει και τις συνθήκες εξαθλίωσης των πληθυσμών που νοσούν.

Δεύτερον, εμπορικά εκμεταλλεύσιμα προϊόντα (εμβόλια κ.ά.), που αποφέρουν περαιτέρω κέρδη τις πολυεθνικές τού ιατροβιομηχανικού συμπλέγματος.

Τρίτον, εσαεί διατήρηση των συνθηκών υπερεκμετάλλευσης που επικρατούν στην Αφρική με τη συγκάλυψη των πραγματικών αιτιών της διαρκούς εκατόμβης του ιού του Έμπολα αλλά και τόσων άλλων αιτιών εξόντωσης λαών ολόκληρων ετησίως στην περιοχή αυτή του πλανήτη.

Διότι η πολιτική αυτή, μολονότι επαυξάνει τα κρούσματα, δημιουργεί μια πεποίθηση αποικιοκρατικού τύπου πως τα θύματα έτσι θα βρίσκονται αποκλειστικά πέραν των συνόρων των δυτικών αναπτυγμένων χωρών αλλά και των πολιτών τους στην Αφρική: η καραντίνα, δηλαδή, επιλέγεται όχι επειδή είναι αποτελεσματική, αλλά επειδή έτσι οι «πολιτισμένοι» πολίτες της Δύσης, είτε βρίσκονται στις χώρες τους είτε στην Αφρική, νιώθουν πως εξασφαλίζονται και δεν πρόκειται να κολλήσουν και να νοσήσουν οι ίδιοι.

Καμιά φορά όμως και ο αντίπαλος βάζει αυτογκόλ! Έτσι, παρά την εναρμονισμένη κίνηση καραντίνας-προσμονής ιατρικών προϊόντων διεθνώς, τα θύματα στις ΗΠΑ και στις άλλες δυτικές χώρες αποκάλυψαν μια ακόμα παράμετρο του προβλήματος: η επί είκοσι και πλέον χρόνια νεοφιλελεύθερη πολιτική λιτότητας στις αναπτυγμένες χώρες είχε πλήξει ιδιαίτερα τα συστήματα δημόσιας υγιεινής, καθιστώντας τα θέματα αυτά περισσότερο ατομική παρά συλλογική/κοινωνική υπόθεση. Έτσι, ο εξοπλισμός αλλά και οι κατευθυντήριες οδηγίες νοσηλείας των πασχόντων από λοιμώδη νοσήματα είχε επίσης υποστεί «περικοπές»: στις στολές, στην ποιότητα των υλικών κ.α. Τα προβλήματα αυτά αναδείχτηκαν με δραματικό τρόπο με τους θανάτους του νοσηλευτικού προσωπικού στη Δύση, θέτοντας την ανάγκη αναθεώρησης των κυρίαρχων νεοφιλελεύθερων πολιτικών που αμφισβητούσαν την κοινωνική αξία χρηματοδότησης των καθολικών συστημάτων δημόσιας υγείας.

 

Ο Γιώργος Νικολαΐδης είναι ψυχίατρος (Ινστιτούτο Υγείας Παιδιού).

 

 

 

 

 

 

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s