Η εποχή των μεταρρυθμίσεων

Standard

Από την προηγούμενη Παρασκευή, με τη συμφωνία στο Eurogroup, οι λέξεις «μεταρρύθμιση» και «μεταρρυθμίσεις» επανήλθαν ορμητικά στο προσκήνιο. Παρέμειναν και όλες τις επόμενες μέρες, με την επιστολή Βαρουφάκη και τη «λίστα μεταρρυθμίσεων» που απέστειλε η ελληνική κυβέρνηση. Με την ευκαιρία αυτή, δημοσιεύουμε, με ελάχιστες αλλαγές, αποσπάσματα από ένα παλιότερο κείμενο του ιστορικού Χρήστου Χατζηιωσήφ (πρωτοδημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Tα Ιστορικά», τχ. 39, 2003), σχετικά με τις χρήσεις και ανασημασιοδοτήσεις του όρου «μεταρρύθμιση», στον 21ο αιώνα. Το κείμενο έκλεινε με τη διαπίστωση ότι ήταν θέμα χρόνου να συντελεστεί και στην Ελλάδα η ανασημασιοδότηση, με την οποία χαρακτηρίζονται «μεταρρυθμίσεις» αντιδραστικές αλλαγές, οι οποίες ακυρώνουν την κληρονομιά του Διαφωτισμού. Και, πράγματι, μετά τις εκλογές του 2004 η εισαγωγή και η κατάχρηση του όρου «μεταρρυθμίσεις» στον δημόσιο λόγο στην Ελλάδα προχώρησαν ραγδαία. Ο κατάλογος των «μεταρρυθμίσεων» που πριν από λίγες μέρες απαίτησε το Eurogroup από την ελληνική κυβέρνηση αποτελεί την επισφράγιση, αν όχι την κορύφωση αυτής της εξέλιξης.

ΕΝΘΕΜΑΤΑ

του Χρήστου Χατζηιωσήφ 

Ζακ Πρεβέρ, «Στον Πικάσο», 1955-1960

Ζακ Πρεβέρ, «Στον Πικάσο», 1955-1960

Το 1996, σε μια μικρή μελέτη με τίτλο Τι είναι ο Διαφωτισμός, ο Ρόμπερτ Ντάρντον υπερασπιζόταν το Διαφωτισμό από τους σημερινούς επικριτές του.[1] Η μελέτη έκλεινε με μια αναφορά στην τεχνητή μασέλα του Τζωρτζ Ουάσινγκτον, που φυλάσσεται στο σπίτι-μουσείο του πρώτου προέδρου των ΗΠΑ, στο Mount Vermont. Το ξύλινο χοντροκομμένο κατασκεύασμα που ήταν υποχρεωμένος να υποφέρει ο Ουάσινγκτον αποτελεί, κατά τον Ντάρντον, ένα χειροπιαστό τεκμήριο της καθημερινής πραγματικότητας και των περιορισμών της εποχής του Διαφωτισμού και, συγκρινόμενο με τις σημερινές τεχνητές οδοντοστοιχίες, μας βοηθά να καταλάβουμε την πρόοδο που έφεραν στη ζωή μας οι τεχνολογικές, πολιτικές και ιδεολογικές επαναστάσεις και μεταρρυθμίσεις από τον 18ο αιώνα έως και σήμερα.

To 2003, τα μεγάλα κόμματα της γερμανικής Βουλής, του Μπούντεσταγκ, υπερψήφισαν ένα νέο ασφαλιστικό νομοσχέδιο, ένα από τα πιο αμφιλε­γόμενα μέτρα του οποίου ήταν η κατάργηση της ασφαλιστικής κάλυψης για τις τεχνητές οδοντοστοιχίες, κορώνες, εμφυτεύματα κλπ. Η οξύτητα που πήρε μερικές φορές η συζήτηση για το μέτρο αυτό, η ιδεολογική και η συναισθηματική φόρτιση που τη χαρακτήρισε οφείλετο στο γεγονός ότι πριν την κάλυψη από την κύρια ασφάλιση των οδοντιατρικών υπηρεσιών η αισθητική και η υγιεινή του στόματος ήταν στη Γερμανία, όπως και στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες, ένα από τα πιο ορατά στοιχεία της ταξικής κατάστασης και διαφοροποίησης των πολιτών. Για να ξεπεραστούν οι τελευταίες αντιρρήσεις από «λαϊκιστές» πολιτικούς της αντιπολίτευσης, χρειάστηκε το BDI (Σύνδεσμος Γερμανών Βιομηχάνων) να απευθύνει έκκληση προς τα κόμματα της αντιπολίτευσης να μην εμποδίσουν τη «μεταρρύθμιση». Γιατί οι αλλαγές αυτές, όπως και όλες οι προσπάθειες αποδόμησης του κράτους πρόνοιας, το οποίο κατακτήθηκε στην Ευρώπη από τα τέλη του 19ου αιώνα ως σήμερα, αποκαλούνται «μεταρρυθμίσεις».

Μέχρι πριν από λίγα χρόνια o όρος μεταρρύθμιση χρησιμοποιείτο για να χαρακτηρίσει τις εξισωτικές εκείνες πολιτικές που διεύρυναν τη δημοκρατική βάση των καπιταλιστικών κοινωνιών και άμβλυναν τις οικονομικές ανισότητες του συστήματος. Τα ξένα λεξικά της κοινωνιολογίας συνδέουν την έννοια –ακρι­βέστερα τον όρο «ρεφορμισμό»– με την προσπάθεια αναθεωρητών του μαρξισμού και αστών μεταρρυθμιστών να επιτύχουν την υπέρβαση του καπιταλισμού και το πέρασμα στον σοσιαλισμό με τη διεύρυνση της πολιτικής συμμετοχής και με μέτρα ανακατανομής του εισοδήματος και της περιουσίας, δηλαδή χωρίς επανάσταση και χωρίς να επιβληθεί η δικτατορία του προλεταριάτου. Ο όρος βέβαια είναι παλαιότερος, είχε χρησιμοποιηθεί και στο ίδιο πνεύμα προκειμένου για τις πολιτικές αποτροπής της αστικής επανάστασης χάρη στη διεύρυνση του εκλογικού σώματος από την εποχή των κινητοποιήσεων στη Μεγάλη Βρετανία για την ψήφιση του Great Reform Bill του 1832. Με αυτή την έννοια χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά ο όρος στα αγγλοκρατούμενα Επτάνησα, και με αυτή τη σημασία της αστικής ειρηνικής αλλαγής των θεσμών κυκλοφόρησαν τον 19ο αιώνα τουλάχιστον επτά εφημερίδες στο ελληνικό κράτος, την Κωνσταντινούπολη και τις παροικίες με τίτλο Μεταρρύθμισις/-σεις.

Η χρησιμοποίηση του όρου κατά κόρο στις αρχές του 21ου αιώνα στη Γερμανία, αλλά και σε άλλες δυτικοευρωπαϊκές χώρες συστηματικά με το ακριβώς αντίθετο περιεχόμενο, δηλαδή της ενίσχυσης του καπιταλισμού με την αύξηση των οικονομικών ανισοτήτων και τον περιορισμό των πολιτικών ελευθεριών στο όνομα της ασφάλειας των προσώπων και της ιδιοκτησίας, δεν αποτελεί απλώς μια επιτυχή προσπάθεια πολιτικής εκμετάλλευσης των θετικών συνειρμών που παράγει ακόμα η προηγούμενη σημασιοδότηση της λέξης μεταρ­ρύθμιση. Δηλώνει παράλληλα μια σημαντική αλλαγή στη φορά της τάσης της πολιτικής δυναμικής. Ο Καρλ Πολάνυι χαρακτήρισε την περίοδο από τα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, κατά την οποία συνελήφθηκαν και εκκολάφθηκαν οι θεσμοί του κράτους πρόνοιας, ως τον «μεγάλο μετασχηματισμό».

Σήμερα ζούμε σε μια περίοδο αντιστροφής, όχι μόνο αυτού του «μεγάλου μετασχηματισμού», αλλά και του αξιακού και θεσμικού πλέγματος που τον επέτρεψε και το οποίο γενικότερα χαρακτήρισε τον κόσμο από τον Διαφωτισμό και μετά. Στο πλαίσιο αυτής της αντιστροφής, σημειώνονται αλλαγές που αφορούν την έννοια της δικαιοσύνης, τη διεθνή έννομη τάξη, το ποινικό δίκαιο και τη δικονομία, τις σχέσεις πολιτικής εξουσίας και κοινωνίας, την εκπαίδευση, την ίδια την αξία της ανθρώπινης ύπαρξης. Αντίποινα, προληπτικός πόλεμος, Γκουαντάναμο, αντιτρομοκρατική νομοθεσία, ιδιωτικοποίηση, εξάλειψη της προστασίας των εργαζομένων από την κατάχρηση της ισχύος των εργοδοτών, κατάργηση της δωρεάν παιδείας, δικαίωμα στην ευθανασία, κλωνοποίηση είναι μερικές από τις λέξεις με τις οποίες δηλώνεται σήμερα η ακύρωση της κληρονο­μιάς του Διαφωτισμού. Το γεγονός ότι πολλές από αυτές τις αλλαγές δηλώνονται ως «μεταρρυθμίσεις» είναι ενδεικτικό για το ότι αυτή η αντίδραση συνοδεύεται από την ανασημασιοδότηση βασικών πολιτικών εννοιών, με τη βοήθεια των οποίων σκεφτόμαστε τον κόσμο. Οι ιστορικοί, μαζί με τους άλλους πολίτες, χάνουν τα παραδοσιακά τους εννοιολογικά εργαλεία.

Στην Ελλάδα, οι συνθήκες δεν είναι ακόμα ώριμες για αυτή την ανασημασιοδότηση. Στη θέση των μεταρρυθμίσεων χρησιμοποιείται ο αξιολογικά ουδέτερος όρος «διαρθρωτικές αλλαγές». Διστακτικές όμως απόπειρες να εισαχθεί ο όρος «μεταρρυθμίσεις» δείχνει ότι η ανασημασιοδότηση είναι και σε μας ζήτημα χρόνου.

 [1] Robert Darnton, George Washingtons falsche Zoehne oder noch einmal was ist Aufklaerung?, Mόναχο 1996· το κείμενο αναδημοσιεύθηκε τον επόμενο χρόνο στο περιοδικό New York Review of Books (27.3.1007).

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s