Μια απροσδόκητη εμφάνιση της διαλεκτικής

Standard

Στο προσωπικό αρχείο του Ανρί Φοσιγιόν 

του Νίκου Χατζηνικολάου

Να μια έννοια για την οποία γράφτηκαν τόσα πολλά που έχασε την προσωπικότητα και το νόημά της. Τόσες πραγματείες την μετέτρεψαν σε οδοστρωτήρα: κλασικοί φιλόλογοι, πολιτικοί επιστήμονες, ιστορικοί της αρχαίας φιλοσοφίας, ιδεαλιστές και μαρξιστές όλων των αποχρώσεων έπεσαν πάνω της με τόσο μένος, με τόσο πάθος, με τόση αγάπη, που την διέλυσαν.

Έψαχνα τα γραπτά και το προσωπικό αρχείο του Ανρί Φοσιγιόν στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας, στο παλιό κτίριο της οδού Ρισελιέ, μαγεμένο κήπο γεμάτο θαύματα για όσους πιστεύουν στα παιχνίδια της σκέψης που παράγει το μάτι κάθε φορά που χαϊδεύει το τυπωμένο χαρτί. Εκεί, ξεφυλλίζοντας ένα βιβλίο αφιερωμένο στον ίδιο, έπεσα πάνω στο σχέδιο του 1937 που, το 1986 ακόμα, βρισκόταν στη συλλογή του γαμπρού του, Γιούργκις Μπαλτρουζάϊτις. Θα μπορούσε ποτέ κανείς να φανταστεί τη διαλεκτική ως δισδιάστατη εικόνα; Κάτι το τόσο πεπερασμένο και στατικό δεν αντιτίθεται στην ίδια την φύση της;

Είμαστε σ’ ένα τσίρκο γεμάτο θεατές: τα κεφάλια εκείνων που κάθονται μπροστά μας, ο όρθιος άνδρας δεξιά που μας γυρίζει την πλάτη, οι καθισμένοι στη μέση, θυμίζουν το χέρι του Ντωμιέ. Το μάτι μας βρίσκεται λίγο ψηλότερα κι έτσι βλέπουμε το έδαφος με τη σκιά της μορφής που αιωρείται καθώς κρατιέται απ’ την μπάρα. Απέναντί μας είναι τα παραπετάσματα που κυκλώνουν τον χώρο εμποδίζοντας τους περαστικούς να παρακολουθούν το θέαμα απ’ έξω, μετά, προς τα πάνω, φυλλώματα δέντρων, τρεις δυνατοί προβολείς κι από κάτω η μορφή που βρίσκεται στον αέρα. Πιθανότατα άνδρας αν και όχι αναγκαστικά, έχει πάρει φόρα, η οριζόντια μπάρα έχει φτάσει στην άκρη του διαμετρήματος επί του οποίου μπορεί να κινηθεί και τώρα έχει αρχίσει να πέφτει με ορμή προς την αντίθετη κατεύθυνση. Ανάλαφρα, ελεύθερα, με χέρια τεντωμένα και τα πόδια ανοιχτά, ο ακροβάτης κατεβαίνει με δύναμη.

Αγνοώ ποιες συγκεκριμένες εμπειρίες υπέβαλαν την ιδέα που ήρθε και έσκασε σαν πυροτέχνημα στο μυαλό και στο χέρι του Φοσιγιόν. Πώς ένας μετριοπαθής οπαδός της γαλλικής σοσιαλδημοκρατίας, δηλωμένος εχθρός του χιτλερισμού απ’ την πρώτη στιγμή, ιστορικός της τέχνης, διορισμένος καθηγητής στο Κολλέζ ντε Φρανς στα χρόνια του Λαϊκού Μετώπου, «αρπάχτηκε» απ’ τη σκέψη να «απεικονίσει» τη διαλεκτική. Η λέξη ήταν της μόδας εκείνα τα χρόνια και η έννοια είχε αρχίσει να εμφανίζεται όλο και συχνότερα στις συζητήσεις περί μαρξιστικής φιλοσοφίας. Μήπως, απαυδισμένος απ’ τις μηχανιστικές και μη-δημιουργικές αναβιώσεις της στη σταλινική Ρωσία, αποφάσισε να κάνει ένα ειρωνικό σχόλιο; Ή μήπως επιδίωξή του ήταν να πλέξει το εγκώμιό της; Η απάντηση βρίσκεται στη μορφή που της έδωσε με το πενάκι με το οποίο την σχεδίασε.

Η κίνηση απ’ το ένα άκρο στο άλλο, το πήγαινε-έλα της σκέψης, με μια πρώτη ματιά μοιάζει μηχανικό. Είναι όμως; Στο κάτω-κάτω, η διαλεκτική δεν κάνει απρόβλεπτα άλματα κατά το διάστημα που εργάζεται για να φέρει στην επιφάνεια την αλήθεια; Κι εδώ, στη σύλληψη του Φοσιγιόν, δεν αντιπαρατίθεται σιωπηρά στη σισύφεια καταδίκη τής αέναης επανάληψης; Στην εργασία χωρίς αποτέλεσμα; Χωρίς έργο; Ο ακροβάτης, αντίθετα, παράγει έργο: είναι το θέαμα που μαζεύτηκαν να δουν στο τσίρκο οι θεατές και το κοιτάζουν άφωνοι να συντελείται στον αέρα μπροστά στα μάτια τους. Τί πιο απελευθερωμένο απ’ τη ρουτίνα της μονοδιάστατης σκέψης, από τούτη την κίνηση στο φως, κάτω απ’ το φως, μέσα στο φως, χωρίς εγγυήσεις και δίχτυ ασφαλείας;

Ένα νούμερο τσίρκου, κάτω απ’ τους προβολείς, τριγυρισμένο απ’ το σκοτάδι. Μόνο η σκιά είναι θνητή. Τα υπόλοιπα είναι η πάλη με τον θάνατο.

Τι μας λέει το ανέπαφο από σύμβολα και αλληγορικά στοιχεία, όπως τα γνωρίζουμε από τα εγχειρίδια εικονολογίας, σχέδιο του Φοσιγιόν με τον προκλητικό τίτλο Η διαλεκτική; Πώς θα ορίζαμε τη διαλεκτική με βάση το σκιαγραφημένο εικαστικό της ανάλογο που φιλοτέχνησε; Ένας τρόπος σκέψης εξ ορισμού παράτολμος και, υπό όρους, παραγωγικός. Γιατί τίποτα δεν είναι δεδομένο. Ούτε πως τα χέρια θα κρατήσουν το σώμα, ούτε πως η περίσσια ορμή δεν θα το σπρώξει έξω απ’ το πεδίο. Η αντίφαση ανάμεσα στο βάρος του σώματος και στην κίνηση προς τις δύο κατευθύνσεις είναι παραγωγική μόνον όσο ελέγχεται απ’ το σκεπτόμενο υποκείμενο. Η διαλεκτική μπορεί να κάνει τολμηρές ακροβασίες, κάτι τέτοιο είναι στην ίδια τη φύση της, αλλά δεν παύει να υπακούει στα κελεύσματα του νου.

Ο Νίκος Χατζηνικολάου είναι ιστορικός της τέχνης, ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s