Εικόνες της Κρίσης

Standard

της Μαρίας Κομνηνού

Το ερώτημα για τον ρόλο της Τέχνης στην εποχή της κρίσης τίθεται με ιδιαίτερη ενάργεια την περίοδο του Μεσοπολέμου, στις περίφημες διαμάχες μεταξύ των κορυφαίων εκπροσώπων της γερμανικής διανόησης (Μπλοχ εναντίον Λούκατς, Μπρεχτ εναντίον Λούκατς, Αντόρνο εναντίον Μπένγιαμιν). Σε αυτές τις αντιπαραθέσεις τέθηκαν τα βασικά διακυβεύματα, όπως η διαμάχη ανάμεσα στον μοντερνισμό και τον ρεαλισμό, ο χειραφετησιακός ή χειραγωγητικός ρόλος της τέχνης και των μέσων, και ειδικά του κινηματογράφου.

Tariq Teguia, «Rome plutôt que vous», 2006

Tariq Teguia, «Rome plutôt que vous», 2006

Το ερώτημα κατά πόσον σε εποχές κρίσης ο ρεαλισμός αποτελούσε την πλέον κατάλληλη μορφή για την έκφραση των κοινωνικών διεργασιών απαντήθηκε με διαμετρικά αντίθετους τρόπους από τον Λούκατς που εξύμνησε τον Μπαλζάκ, τον Ντίκενς και τον Τολστόι, και τον Μπλοχ που θεώρησε ότι, ακριβώς για να αναπαρασταθούν οι κοινωνικές διεργασίες, οι νεωτερικές σχολές όπως ο εξπρεσιονισμός, ο σουρεαλισμός και το μοντάζ ήταν οι πλέον κατάλληλες. Ο Μπλοχ, στη συνηγορία του για τον εξπρεσιονισμό, γράφει: «Τι θα συνέβαινε αν αυτή η λουκατσιανή ολότητα – μια συγκροτημένη και αέναα διαμεσολαβημένη ολότητητα δεν είναι σε τελευταία ανάλυση και τόσο αντικειμενική; Τι θα συνέβαινε αν αυτή η αυθεντική πραγματικότητα εμπεριέχει την ασυνέχεια;» (βλ. τη συλλογή κειμένων Aesthetics and Politics. Bloch, Lukacs, Brecht, Benjamin, Adorno, επιμ. R. Taylor, Verso, Λονδίνο, 1977, σ. 22).

Ο Μπρεχτ παρεμβαίνει στην αντιπαράθεση με τον Λούκατς και συνοψίζει ειρωνικά την αποστροφή του για την δογματική προσκόλληση του Λούκατς στον ρεαλισμό: «Να είσαι σαν τον Τολστόι αλλά χωρίς τις αδυναμίες του! Γίνε σαν τον Μπαλζάκ — αλλά σύγχρονος» (στο ίδιο, σ. 76).

Ο κινηματογράφος, την περίοδο αυτή, αποτελούσε ένα γόνιμο πεδίο δοκιμασίας αυτών των αντιμαχόμενων ιδεών, αλλά και τολμηρών πειραμάτων, όπως το Κόκκινο Εργοστάσιο Ονείρων, συνεταιριστική επιχείρηση μεταξύ του Mezhrabpom-Film (ΕΣΣΔ) και Prometheus Film (Γερμανία). Αυτό το συνεταιρικό εγχείρημα μεταξύ του Moisei Aleinikov και του Βίλι Μίντσενμπεργκ οδήγησε στην παραγωγή 600 ταινιών, μέχρι που η άνοδος του Χίτλερ και του Στάλιν οδήγησε στη διάλυσή του. Σύμφωνα με τον διευθυντή της Γερμανικής Ταινιοθήκης του Βερολίνου, Ράινερ Ρότερ: «Ταινίες που ήταν εμπνευσμένες από όλα τα είδη (επαναστατικές όπως των Πουντόβκιν, Τζίγκα Βερτόφ, Μπέρτολτ Μπρεχτ, Φιλ Γιούτζι αλλά και με θέματα παρμένα από την καθημερινότητα) ξυπνούν το ενδιαφέρον του παγκόσμιου κοινού και εμπνέουν την ευρωπαϊκή πρωτοπορία».

Οι προπολεμικές πρωτοπορίες, όταν δεν ακολουθούν την τάση της απόλυτης αυτονομίας και του καθαρού πειραματισμού, εκφράζουν τις βαθιούς κοινωνικούς μετασχηματισμούς και τις ρωγμές της κρίσης. Αλλά και μεγάλοι σκηνοθέτες όπως ο Μαξ Όφιλς και ο Ζαν Ρενουάρ έλκονται από την θεματική της κρίσης και την αποτυπώνουν, την ίδια χρονιά, το 1936: ο πρώτος με ειρωνική ματιά στην Κωμωδία του χρήματος και ο δεύτερος με την αισιοδοξία της νίκης του Λαϊκού Μετώπου, στο Έγκλημα του κυρίου Λανζ. Στις ΗΠΑ, κάποιοι μεγάλοι σκηνοθέτες, σύμφωνα με τη ρήση του Μάρτιν Σκορτσέζε, εναλλάσσουν τις ταινίες που γυρίζουν για τα στούντιο με αυτές που γυρνούν για τον εαυτό τους. Στη δεύτερη περίπτωση ανήκουν οι ταινίες του Κινγκ Βίντορ Τον Άρτον ημών τον επιούσιον (1934) και του Τζον Φορντ Τα σταφύλια της οργής (1940). Η ταινία του Βίντορ επέσυρε την οργή των εφημερίδων του Χιρστ που τον κατηγόρησε για φιλοκομμουνιστικά αισθήματα (pinko).

Στη μεταπολεμική περίοδο αναπτύχθηκαν διάφορα κινήματα, τα οποία, όπως οι πρωτοπορίες του Μεσοπολέμου, στόχευαν σε μια κριτική της κοινωνικής κατάστασης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, ο ιταλικός νεορεαλισμός που χρησιμοποίησε τις τεχνικές του ρεπορτάζ, για να καταγγείλει τα τεράστια προβλήματα της Ιταλίας μετά την απελευθέρωση. Ακολούθησαν το γαλλικό Νέο Κύμα, το αγγλικό Free Cinema, οι σκηνοθέτες δημιουργοί, το σκανδιναβικό δόγμα και ο Νέος Ασιατικός Κινηματογράφος. Το ζήτημα είναι κατά πόσον αυτά τα ρεύματα, που αναπτύχθηκαν αντιθετικά με τις μεγάλες «πολιτιστικές βιομηχανίες», μπορούν να επιβιώσουν και να αντιταχτούν σε αυτές τις μηχανές παραγωγής της βαρβαρότητας.

Ας πάρουμε ως παράδειγμα τον Γκοντάρ, που σύμφωνα με τον Σερζ Ντανέ ήταν σε προνομιακή θέση ως εκπρόσωπος του Νέου Κύματος για να αρθρώσει μια ιστορία του κινηματογράφου. Κατ’ αναλογία, θέτω ως υπόθεση εργασίας ότι ορισμένοι μεταπολεμικοί σκηνοθέτες /δημιουργοί (Φασμπίντερ, Αγγελόπουλος, Κλούγκε, Λόουτς, Γαβράς) βρίσκονταν σε μια προνομιακή θέση για να γράψουν ιστορίες/ιστορία του κινηματογράφου και να αποτυπώσουν τη θεματική της κρίσης. Η υπόθεση που διερευνώ είναι ότι αυτοί οι σκηνοθέτες προβληματίζονται πάνω στη σχέση Ιστορίας και Νεωτερικότητας, και ουσιαστικά η κινηματογραφική τους μηχανή λειτουργεί ως μια camera historica. Η απόδραση από τον ιστορικισμό και η στροφή σε αυτό που ο Βάλτερ Μπένγιαμιν ονομάζει ιστορικό υλισμό συντελείται με την εγκατάλειψη ενός ρεαλιστικού παραδείγματος που στηρίζεται στην εικόνα/κίνηση και στην πριμοδότηση ενός καινοτόμου παραδείγματος που στηρίζεται στην εικόνα/χρόνο. Σύμφωνα με τη Μόνικα νταλ’ Άστα, «η πραγματική εικόνα του παρελθόντος βρίσκει τον δρόμο της σε ένα συγκεκριμένο παρόν στο οποίο είναι προσδιορισμένη: στο τώρα της αναγνωσιμότητάς της. Είτε ορίζεται ως «διαλεκτική εικόνα» είτε ως τηλε-επισκόπηση του παρελθόντος μέσω του παρόντος, αποτελεί μια εμπειρία του χρόνου κατά την οποία κάθε απόσταση μεταξύ παρελθόντος και παρόντος έχει εξαλειφθεί ως αποτέλεσμα μιας χρονικής τομής».

Το ζήτημα λοιπόν που τέθηκε στον Μεσοπόλεμο για τον ρόλο της τέχνης, και ειδικά του κινηματογράφου σε εποχές κρίσης, επανέρχεται στη εποχή του κυβερνοχώρου, των ψηφιακών μέσων αλλά και της νέας βαρβαρότητας με μεγάλη επιτακτικότητα.

Η Μαρία Κομνηνού διδάσκει στο Τμήμα EMME του ΕΚΠΑ, και είναι γενική γραμματέας του Δ.Σ. της Ταινιοθήκης της Ελλάδος. 


Εικόνες της κρίσης

Το αφιέρωμα «Εικόνες της κρίσης» οργανώνεται από το Ίδρυμα Ρόζα Λούξεμπουργκ, σε συνεργασία με την Ταινιοθήκη της Ελλάδος, το Ινστιτούτο Γκαίτε και το Γαλλικό Ινστιτούτο στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος (Ιερά Οδός 48 και Μεγάλου Αλεξάνδρου, Κεραμικός). Περιλαμβάνει τη διημερίδα «Μπορεί η τέχνη να αναπαραστήσει την κρίση;» (16-17 Μαΐου), καθώς και προβολές ταινιών (καθημερινά, 17-27 Μαΐου). Για περισσότερες πληροφορίες: imagesofcrisis.tainiothiki.gr.

Η διημερίδα άρχισε χθες, Σάββατο, και συνεχίζεται σήμερα Κυριακή 17 Μαΐου (18.30-20.30). Εισηγητές: Μάρτιν ΜακΚίλαν (κοσμήτορας στη Σχολή Τεχνών και Κοινωνικών Επιστημών, Πανεπιστήμιο Κίνγκστον), Κεν ΜακΜάλαν (σκηνοθέτης, Πανεπιστήμιο Κίνγκστον), Γιώργος Δρίβας (εικαστικός, σκηνοθέτης), Χρήστος Καρακέπελης (σκηνοθέτης), Γιάννης Τσίρμπας (συγγραφέας, Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης, ΕΚΠΑ). Συντονίζει η Μαρία Κομνηνού.

Η είσοδος στη διημερίδα είναι ελεύθερη για το κοινό. Θα υπάρχει διερμηνεία από και προς τα αγγλικά και τα ελληνικά. Ώρα προσέλευσης: 30΄ πριν την αναγραφόμενη.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s