Εβραϊκές κοινότητες: ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση

Standard

Συζητούν ο Μωυσής Ελισάφ και η Λήδα Παπαστεφανάκη

Ένα σημαντικό διεθνές συνέδριο οργανώνουν, στις 21-23 Μαΐου στα Γιάννενα, το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και η Ισραηλιτική Κοινότητα της πόλης,  με τίτλο «Εβραϊκές κοινότητες ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση, 15ος-20ός αιώνας: οικονομία, κοινωνία, πολιτική, πολιτισμός», με τη συμμετοχή μιας πλειάδας μελετητών  του ελλαδικού εβραϊσμού. Ζητήσαμε από τον Μωυσή Ελισάφ (Ιατρική Ιωαννίνων, πρόεδρο της Ισραηλιτικής Κοινότητας της πόλης) και τη Λήδα Παπαστεφάκη (Τμήμα Ιστορίας Αρχαιολογίας, Παν. Ιωαννίνων), μέλη και οι δυο τους της επιστημονικής και οργανωτικής επιτροπής του συνεδρίου  να μας μιλήσουν σχετικά. Τους ευχαριστούμε θερμά.

Το πρόγραμμα του Συνεδρίου, αναλυτικά, εδώ: http://www.uoi.gr/files/news/attachments/7145.pdf

Εβραϊκό νεκροταφείο Ιωαννίνων. Φωτογραφία του Sydney Levy, από το flickr

Εβραϊκό νεκροταφείο Ιωαννίνων. Φωτογραφία του Sydney Levy, από το flickr

Μωυσής Ελισάφ: Νομίζω ότι είναι ένα πρωτότυπο συνέδριο, καθώς επιχειρείται μια συνολική θεώρηση της εβραϊκής παρουσίας στον ευρύτερο ελλαδικό χώρο, ο οποίος δέχεται τις επιρροές της Δύσης και της Ανατολής τους τελευταίους πέντε αιώνες. Έχει σημασία ότι συνδιοργανώνεται από το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, τον επιστημονικό φορέα ο οποίος είναι σε θέση να διοργανώσει ένα άρτιο επιστημονικά συνέδριο, και την Ισραηλιτική Κοινότητα της πόλης, μια κοινότητα με μακραίωνη και ταραχώδη ιστορία, η οποία μπορεί να το μπολιάσει με το «μάτι» της εβραϊκής παρουσίας στον ελλαδικό χώρο.

Λήδα Παπαστεφανάκη:  Το πανεπιστήμιο επιχειρεί ένα άνοιγμα στην πόλη και την τοπική κοινωνία. Η ιστορική έρευνα χρειάζεται να επικοινωνήσει με την τοπική κοινωνία. Η εβραϊκή κοινότητα της πόλης αφανίστηκε στο Ολοκαύτωμα, αλλά οι λίγοι άνθρωποι που αποτελούν την κοινότητα σήμερα παραμένουν δραστήριοι. Έχει σημασία, συνεπώς, να υπενθυμίζουμε την παρουσία της κοινότητας στην πόλη. Από πέρσι έχουν ξεκινήσει στο Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας μαθήματα, προπτυχιακά και μεταπτυχιακά, με θέμα την ιστορία των Εβραίων στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και στο ελληνικό έθνος-κράτος. Επίσης, προσφέρονται μαθήματα ευρωπαϊκής ιστορίας που ασχολούνται με το φαινόμενο του φασισμού και του ναζισμού και όπου συζητούνται θέματα όπως το Ολοκαύτωμα, γίνονται εργασίες κλπ. Υπάρχει, λοιπόν, μια σχετική προετοιμασία από τους φοιτητές και τις φοιτήτριες.

Μ.Ε.:  Στο συνέδριο εξετάζονται πολλαπλές όψεις της παρουσίας των Εβραίων στον ελλαδικό χώρο. Εξετάζεται η κοινότητα της Θεσσαλονίκης, που αποτέλεσε το κέντρο του ισπανοφώνου σεφαραδίτικου εβραϊσμού, για την οποία έχουν γραφτεί πολλά σημαντικά έργα, αλλά δίνεται έμφαση και στην ιδιόμορφη ελληνόφωνη εβραϊκή κοινότητα των Ιωαννίνων. Δίνεται έμφαση στο φαινόμενο του αντισημιτισμού, στο Ολοκαύτωμα και στην καταστροφή των εβραϊκών κοινοτήτων του ευρύτερου ελλαδικού χώρου, στα αίτια του ρατσισμού και του αντισημιτισμού, γίνεται αναφορά στη σχέση της ορθόδοξης Εκκλησίας και του αντισημιτισμού –θέμα πολύ σημαντικό, καθώς οι σχέσεις των δυο θρησκευτικών ομάδων, της πλειοψηφούσας και της μειονότητας, είναι καθοριστικής σημασίας για την εξέλιξη των εβραϊκών κοινοτήτων. Συζητιούνται οι οικονομικές παράμετροι, η επαγγελματική διαστρωμάτωση του εβραϊκού πληθυσμού και οι σχέσεις στην πολυεθνική Οθωμανική Αυτοκρατορία, όπου συνυπήρχαν, με τις αντιπαραθέσεις τους, τρεις πληθυσμοί: οι ορθόδοξοι χριστιανοί, οι μουσουλμάνοι και οι Εβραίοι.

Λ.Π.: Μιλάμε για «Ανατολή και Δύση», όχι μόνο γιατί ο ελλαδικός χώρος βρίσκεται, γεωγραφικά και πολιτισμικά, ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση, αλλά και γιατί όταν στα τέλη του 15ου αιώνα εκδιώχτηκαν οι Σεφαραδίτες Εβραίοι από την Ισπανία μετακινήθηκαν τόσο προς τα ανατολικά, προς την Οθωμανική Αυτοκρατορία, όσο και προς τις δυο όχθες της μεσογειακής Ευρώπης, ενώ ένα ακόμα κύμα μετανάστευσης μετακινήθηκε προς τη Βόρεια Ευρώπη. Έτσι λοιπόν, στον υπό βενετική και οθωμανική κυριαρχία ελλαδικό χώρο έρχονται να εγκατασταθούν Εβραίοι Σεφαραδίτες αλλά και ορισμένοι Ασκενάζι από την Κεντρική Ευρώπη, ενώ αργότερα έρχονται και Ιταλοί Εβραίοι. Συναντούν και συμβιώνουν με τις εγκατεστημένες ελληνόφωνες εβραϊκές κοινότητες που είχαν μετακινηθεί από την Παλαιστίνη, από την ύστερη αρχαιότητα και τους βυζαντινούς χρόνους. Ο γεωγραφικός προσδιορισμός «Ανατολή και Δύση», λοιπόν, θέλει ακριβώς να τονίσει την κινητικότητα της εβραϊκής διασποράς, αλλά και τα διαφορετικά ιστορικά πολιτισμικά χαρακτηριστικά που αναπτύσσουν οι εβραϊκές κοινότητες όταν εντάσσονται σε διαφορετικά κοινωνικά, πολιτικά και πολιτισμικά πλαίσια, στην Ανατολή και στη Δύση, στον Βορρά και στον Νότο.

Μ.Ε.: Το ενδιαφέρον αυτής της μίξης διαφορετικών εβραϊκών κοινοτήτων στον ελλαδικό χώρο συνίσταται στο ότι, στις περισσότερες πόλεις, οι νεόφερτοι Σεφαραδίτες Εβραίοι κατάφεραν να απορροφήσουν τις ντόπιες εβραϊκές κοινότητες. Βασικό παράδειγμα, η κοινότητα της Θεσσαλονίκης. Εξαίρεση σ’ αυτήν την πλημμυρίδα των σεφαραδιτικών κοινοτήτων στον ελλαδικό χώρο, από τον 16ο αιώνα και μετά, αποτέλεσε η κοινότητα των Ιωαννίνων. Ήταν η κοινότητα εκείνη που δέχτηκε τη μικρότερη  επίδραση από τα κύματα των Σεφαραδιτών. Αξίζει να μελετήσει κανείς τους λόγους αυτής της ιδιομορφίας. Λ.χ. τον χώρο (τα Γιάννενα ήταν μια πόλη μέσα στην οροσειρά της Πίνδου, όπου οι προσβάσεις με τις υπόλοιπες κοινότητες ήταν περιορισμένες), την έντονη τοπικιστική διάθεση των Ηπειρωτών κ.ά. Και είναι σαφές ότι οι Ρωμανιώτες των Ιωαννίνων είχαν δικά τους ήθη και έθιμα: το μουσικό ιδίωμα της συναγωγής, λ.χ., έχει περισσότερη σχέση με τη βυζαντινή μουσική, και λιγότερη με τη μουσική των σεφαραδίτικων κοινοτήτων. Τα Γιάννενα ήταν η μητρόπολη του ρωμανιώτικου εβραϊσμού, και σήμερα η κοινότητά τους είναι η μόνη ρωμανιώτικη κοινότητα σε παγκόσμια κλίμακα.

Λ.Π.: Μια και μιλάμε για την ιδιαιτερότητα της κοινότητας των Ιωαννίνων, ας πούμε δυο λόγια  για την κοινότητα σήμερα.

Μ.Ε.: Στις αρχές του 20ού αιώνα η κοινότητα αριθμούσε περίπου 5.000 άτομα, δηλαδή το 1/5-1/4 του πληθυσμού της πόλης. Εξαιτίας της πολύ κακής οικονομικής κατάστασης, υπήρξε ένα μαζικό κύμα μετανάστευσης των Εβραίων, αλλά και γενικότερα του γιαννιώτικου πληθυσμού, κυρίως προς την Γη της Επαγγελίας, δηλαδή τις ΗΠΑ. Υπήρχαν και μικρότερα κύματα προς τη Παλαιστίνη, καθώς είχε αρχίσει να αναπτύσσεται το σιωνιστικό κίνημα. Το συνέδριο θα ασχοληθεί με αυτό, καθώς τα δύο σημαντικά ρεύματα τα οποία επηρέασαν τον ελληνικό εβραϊσμό τις πρώτες τέσσερις δεκαετίες του 20ού αι. είναι το εθνικιστικό σιωνιστικό και το σοσιαλιστικό κίνημα, που βρήκε αρκετούς οπαδούς στην εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης (η Φεντερασιόν με τον Μπεναρόγια), αλλά και στο εργατικό κίνημα των Τρικάλων και των Ιωαννίνων.

Μετά το 1913,  ο εβραϊκός πληθυσμός μειώθηκε σημαντικά. Το 1940 υπήρχαν περίπου 2000 Εβραίοι, σε ένα κλίμα καλών σχετικά σχέσεων με τον υπόλοιπο πληθυσμό. Οι εντάσεις που υπήρχαν σχετίζονταν κυρίως  με εμπορικούς ανταγωνισμούς. Στις 25 Μαρτίου 1944, στο πλαίσιο της Τελικής Λύσης, συλλαμβάνονται 1870 Εβραίοι με τόπο εκτοπισμού κατά κύριο λόγο το Άουσβιτς-Μπιρκενάου. Το 91% του εβραϊκού πληθυσμού της πόλης εξοντώνεται στα στρατόπεδα από τα οποία επιστρέφουν ελάχιστοι. Λίγοι είχαν καταφέρει να κρυφτούν και να διαφύγουν, κάποιοι εντάχθηκαν στο αντάρτικο. Υπήρχε συμμετοχή Γιαννιωτών Εβραίων στην Αντίσταση· μπορεί να μην ήταν μαζική, αλλά υπήρχε. Η κοινότητα επανασυστήθηκε το 1946 με περίπου 160 άτομα. Δύσκολα μπόρεσε να σταθεί ξανά στα πόδια της. Ήρθε ο Εμφύλιος πόλεμος, αρκετοί συμπολίτες μας, μεταξύ των οποίων και Εβραίοι, διώχθηκαν για τη συμμετοχή τους στην Αντίσταση και, καθώς είχε δημιουργηθεί το κράτος του Ισραήλ, η νέα γενιά αναζήτησε μια καλύτερη τύχη  προς το Ισραήλ ή την Αθήνα.

Σήμερα η κοινότητα δεν αριθμεί περισσότερα από 50 άτομα δίνοντας μάχη να μπορέσει να παραμείνει ζωντανή, να είναι ένα ενεργητικό τμήμα του πληθυσμού της πόλης.

Λ.Π.: Αυτό που διακριτικά έθεσε ο Μωυσής, οι εντάσεις προπολεμικά, στον εμπορικό, κυρίως, κόσμο ανάμεσα στους χριστιανούς και τους εβραίους της πόλης, ενδιαφέρει πολύ το συνέδριο. Ως ιστορικούς, μας ενδιαφέρει να αναδείξουμε και τη συνύπαρξη των κοινοτήτων και τους τρόπους οργάνωσης και τα δίκτυα επικοινωνίας (επιχειρηματικά, οικονομικά πολιτικά), αλλά και τις εντάσεις: μέσα στις ίδιες τις κοινότητες, στις διακοινοτικές σχέσεις, στο πλαίσιο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, στο πλαίσιο των εθνικών κρατών, των αναδυόμενων εθνικισμών. Και στο τοπικό παράδειγμα, μας ενδιαφέρει να ερευνήσουμε, από τη μεριά της ιστορίας, αυτό που οι σημερινοί Γιαννιώτες μπορεί να λένε με τον έναν ή τον άλλο τρόπο: ποιες εντάσεις, συγκρούσεις, αντιπαραθέσεις υπήρξαν πριν…

Μ.Ε. Είναι ένα πολύ σημαντικό θέμα και δεν αφορά μόνο τα Γιάννενα. Πολύ τραυματική, όσον αφορά τη στάση του χριστιανικού πληθυσμού κατά τη διάρκεια της Κατοχής, είναι η εμπειρία της Θεσσαλονίκης. Προφανώς η ουσία δεν είναι άσπρο-μαύρο: ούτε το σύνολο του πληθυσμού συνεργάστηκε με τους κατακτητές ούτε το σύνολο του πληθυσμού διέσωσε τους Εβραίους ή  επέδειξε αυταπάρνηση. Η σύλληψη των Εβραίων δεν έγινε μόνο από τα γερμανικά στρατεύματα Κατοχής αλλά και από την ελληνική χωροφυλακή. Σε ταραγμένες περιόδους αναδεικνύονται όλες οι εκφάνσεις της προσωπικότητας των ανθρώπων: και οι μικρότητες και ο ηρωισμός  και οι οικονομικές αντιπαλότητες και οι θρησκευτικοί φανατισμοί — και αυτό συνέβη και στην Κατοχή. Και υπάρχουν διαφορές, ανάμεσα στην κοινωνία της Θεσσαλονίκης, που ήταν πολύ εχθρική προς τους Εβραίους, της Αθήνας, όπου υπήρξε σημαντική συμπαράσταση, και άλλων πόλεων, όπως τα Γιάννενα, όπου υπήρξε μια ενδιάμεση στάση.

 H στάση των πληθυσμών, η εκμετάλλευση των εβραϊκών περιουσιών μετά την εκτόπιση των Εβραίων είναι αντικείμενο αντιπαράθεσης και σήμερα, παρά τα χρόνια που έχουν περάσει. Όλα αυτά πρέπει να τα συζητήσουμε στο συνέδριο, μακριά από προκαταλήψεις, στηριγμένοι όσο περισσότερο μπορούμε στις μαρτυρίες και τα ιστορικά τεκμήρια που υπάρχουν.

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Εβραϊκές κοινότητες: ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση

  1. Πίνγκμπακ: Sufir3d | Εβραϊκές κοινότητες: ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s