Ο Σαρλί και οι άλλοι

Standard

μνήμη Φρανσουά Μασπερό

του Νίκου Χατζηνικολάου

Πέντε μήνες πέρασαν από τις στυγερές δολοφονίες της 7ης Ιανουαρίου στο Παρίσι. Ο τηλεοπτικός τους χρόνος τελείωσε προ πολλού. Τι έχει απομείνει, πέρα από τους συγγενείς των θυμάτων, η σκέψη και τα αισθήματα των οποίων δεν ακολουθούν τους κώδικες λειτουργίας των μέσων μαζικής ενημέρωσης; Τί συμπεράσματα μπορούν να βγουν τώρα, ήρεμα, μετά τις επιθέσεις στο περιοδικό Charlie Hebdo και στο εβραϊκό σούπερ μάρκετ στη Βενσέν και τις αντιδράσεις που προκάλεσαν;

Η Γαλλία ζει ακόμα υπό το σοκ που δέχτηκε. Απ’ τη μια υπάρχει μια εμφανής ικανοποίηση για τις μεγάλες διαδηλώσεις αλληλεγγύης της 11ης Ιανουαρίου που κατήγγειλαν την τρομοκρατία (2 εκ. διαδηλωτές στο Παρίσι και 3,7 εκ. στην υπόλοιπη Γαλλία). Με όποιον και να μιλήσεις, ό,τι και να διαβάσεις, θα πέσεις πάνω στη χαρακτηριστική φωνή ανακούφισης: «Επιτέλους, αντιδράσαμε! Η Γαλλία των Φώτων, ενωμένη, ενάντια στη βαρβαρότητα».

Απ’ την άλλη το Παρίσι έχει αλλάξει: στρατιώτες και αστυνομικοί με πολυβόλα μπροστά στο Γαλλικό Πρακτορείο Ειδήσεων, στον πύργο του Άιφελ και σε όλα τα δημόσια κτίρια. Ίδια εικόνα μπροστά στις συναγωγές. Οπλισμένοι άντρες των ειδικών δυνάμεων, προστατευμένοι από αλεξίσφαιρα γιλέκα, συνοδεύουν θρησκευόμενους Εβραίους με τα κοτσιδάκια και τα πλατιά μαύρα καπέλα τους απ’ τη συναγωγή στo σπίτι τους. Για να μπεις στη Σορβόννη πρέπει να δείξεις στους κλητήρες την ταυτότητά σου και να εξηγήσεις τους λόγους για τους οποίους θέλεις να μπεις μέσα.

Η ταύτιση με τα θύματα είναι εντυπωσιακή: «Είμαστε ο Σαρλί» έγραφε το μεγάλο πανό που κρατούσαν διαδηλωτές στα Ηλύσια Πεδία στις 11 Ιανουαρίου. «Είμαι ο Σαρλί» είναι το σύνθημα που τελικά επικράτησε. Οι ιδιοκτήτες βιβλιοπωλείων και γκαλερί το έβαλαν στις βιτρίνες τους καλώντας τους μελλοντικούς δολοφόνους να τους συμπεριλάβουν στους στόχους τους. Στο παλαιό κτίριο της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας, στην πρώην αίθουσα των περιοδικών όπου τώρα στεγάζονται δύο μεγάλες βιβλιοθήκες τέχνης, οργανώθηκε μια έκθεση βιβλίων αφιερωμένων στη γελοιογραφία υπό το σύνθημα «Je suis Charlie».

Οι δημοσιεύσεις που αφιερώθηκαν στο θέμα χρησιμοποιούν συχνά το ίδιο σύνθημα στο εξώφυλλό τους, ακόμη κι αν ο τίτλος είναι διαφορετικός. Ίσως το βιβλίο που είχε τη μεγαλύτερη κυκλοφορία, μετά φυσικά από τα τεύχη του Charlie Hebdo που επανακυκλοφόρησε, να είναι το μικρό βιβλίο τσέπης Είμαστε o Σαρλί στο οποίο 60 συγγραφείς υπερασπίζονται την ελευθερία έκφρασης. Ανάμεσά τους, ο Βολταίρος, ο Ντιντερό, ο Μπωμαρσέ και ο Βικτώρ Ουγκώ με χαρακτηριστικά αποσπάσματα από γνωστά κείμενά τους όπου κατήγγειλαν  τη λογοκρισία.

Ποιά είναι τα κοινά σημεία των αντιδράσεων στις δολοφονίες που έγιναν στο Παρίσι; Παρά τον κίνδυνο υπεραπλουστεύσεων, θα έλεγα δύο: α) η βεβαιότητα ότι με τον τρόπο αυτό πλήττεται «μια από τις αξίες που κατακτήσαμε πληρώνοντας το πιο ακριβό τίμημα: την ελευθερία της έκφρασης» και β) ότι «οι δολοφονικές επιθέσεις οφείλονται στην ύπαρξη μιας απάνθρωπης ιμπεριαλιστικής ιδεολογίας».

Ομοφωνία, λοιπόν, στην καταγγελία των δολοφονικών επιθέσεων ; Όχι απόλυτη. Σίγουρα, υπάρχει σε μεγάλο βαθμό σύμπνοια μεταξύ των Γάλλων χριστιανών και ισραηλιτών όλων σχεδόν των πολιτικών τάσεων. Τί γίνεται όμως με τους Γάλλους μουσουλμάνους που αποτελούν το 10% του πληθυσμού της χώρας; Σύμφωνα με την εφημερίδα Le Figaro  σ’ ένα σχολείο στο Σαιν-Σεν-Ντενί, βόρεια της πόλης του Παρισιού, πάνω από το 80% των μαθητών «αρνήθηκε να συμμετάσχει στην τήρηση ενός λεπτού σιγής στη μνήμη των θυμάτων». Οι γαλλικές αρχές εξετάζουν 37 περιπτώσεις «εξυμνήσεων της τρομοκρατίας». Ίδια φαινόμενα στη νότια Γαλλία. Στις 14 Ιανουαρίου 2015 η εφημερίδα Le Point αναφέρθηκε στην περίπτωση μιας μαθήτριας στη Γκρενόμπλ που είπε στη δασκάλα της: «Κυρία, οι άνθρωποι δεν θα αφήσουν να περάσει η προσβολή με το σκίτσο του προφήτη, είναι φυσικό να εκδικηθεί κανείς. Αυτό είναι κάτι παραπάνω από αστείο. Είναι προσβολή». Ακριβείς έρευνες και στατιστικές δεν έχουν γίνει για να διαπιστωθεί πόσο διαδεδομένη είναι αυτή η αντίληψη. Πάντως τα λιγοστά στοιχεία που είναι διαθέσιμα δείχνουν πως ένα σημαντικό ποσοστό των μουσουλμάνων της Γαλλίας, και μάλιστα των νέων,  θεωρεί ότι οι γελοιογραφίες του προφήτη τούς προσβάλλουν προσωπικά γιατί διακωμωδούν ένα ιερό γι’ αυτούς πρόσωπο. Κάτι ανάλογο ισχύει στην υπόλοιπη Ευρώπη και στην Αμερική, όπου τα ποσοστά των μουσουλμάνων είναι σχετικά χαμηλά. Πόσο μάλλον στην Ασία και στην Αφρική όπου σε μερικές χώρες οι μουσουλμάνοι αποτελούν το 90% του πληθυσμού.

Η καταγγελία των δολοφονικών πράξεων είναι όμως αρκετή αν κανείς ενδιαφέρεται για το μέλλον, και, συγκεκριμένα, αν θέλει να αποτρέψει την επανάληψή τους; Στο σημείο αυτό η σιωπή των περισσότερων σχολιαστών εντυπωσιάζει. Όχι πως μένουν όλοι αδιάφοροι. Αρκετοί είναι εκείνοι, όπως ο Ζακ Ατταλί στο μικρό βιβλίο που προαναφέρθηκε, οι οποίοι ζητούν από τη γαλλική κυβέρνηση να συμβάλει ουσιαστικά στην ενσωμάτωση των γάλλων μουσουλμάνων στη γαλλική κοινωνία, τόσο μέσω του σχολείου όσο και προσφέροντας εργασία στους νέους των λαϊκών συνοικισμών στα περίχωρα των μεγάλων γαλλικών πόλεων. Ανάλογες σκέψεις έχουν διατυπωθεί παλαιότερα στην Αγγλία, για παράδειγμα από τον Τρέβορ Φίλιπς, πρόεδρο της «Επιτροπής για τη Φυλετική Ισότητα» στις 2 Απριλίου 2004, μετά τη διαδήλωση μιας ομάδας βρετανών ισλαμιστών που έκαψε δημόσια τη βρετανική σημαία: «το σχέδιο να δημιουργηθεί μια πολυπολιτισμική κοινωνία που ακολουθούσαν όλες οι βρετανικές κυβερνήσεις, από τη δεκαετία του ’60 και μετά, εγκαταλείπεται», είπε, «γιατί, όπως διαπιστώθηκε, οδηγεί στη δημιουργία στεγανών ανάμεσα στις κοινότητες». Και στη Γερμανία, όπου ζουν 4 εκ. κυρίως Τούρκων μουσουλμάνων, η Άνγκελα Μέρκελ δήλωσε στις 16 Οκτωβρίου 2010 στο Πότσνταμ ότι η πολιτική «Multikulti» είχε αποτύχει. Οι ξένοι που ζουν στη Γερμανία θα πρέπει να ενσωματωθούν στη γερμανική κοινωνία, να μάθουν να μιλούν  γερμανικά, κτλ.

Λίγοι, ελάχιστοι, είναι εκείνοι που ζητούν να καταλάβουν τα κίνητρα των επιτιθέμενων. Ίσως τις πιο ενδιαφέρουσες σκέψεις για το θέμα να διατύπωσε ο Ρεζίς Ντεμπρέ, στο περιοδικό dium που εκδίδει.  Στο κύριο άρθρο που έγραψε για το τεύχος που μόλις κυκλοφόρησε έθεσε το ερώτημα «τι είναι ιερό για μας» και «τι είναι ιερό για τους άλλους». Το πώς σκέφτονται «οι Άλλοι» είναι αναμφισβήτητα απαραίτητο να γνωρίζουν όσοι θέλουν να καταλάβουν το «πώς φτάσαμε εδώ» και «πώς μπορούμε να σταματήσουμε αυτή την εξέλιξη».

Ένα μείγμα αντιφατικών συναισθημάτων επικρατεί. Ικανοποίηση για τη μαζική συσπείρωση αλληλεγγύης αλλά και ανησυχία ως προς τη στάση που θα κρατήσουν οι Γάλλοι μουσουλμάνοι στο μέλλον. Φόβος και ελπίδα.

Έτσι πέρασε η άνοιξη, με ψύχρα, αλλά χωρίς μεγάλο κρύο και τον ήλιο να μισοκρύβεται πίσω απ’ τα σύννεφα.

Ο Νίκος Χατζηνικολάου είναι ιστορικός της τέχνης, ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s