Ο Στήβεν Ράιχερ και η ψυχολογία του πλήθους

Standard

Δημήτρης Σταράκης

Στην εποχή μας, ο κριτικός χαρακτήρας που θα έπρεπε να παραμένει άσβεστος στον πυρήνα των κοινωνικών επιστημών επιστρέφει, πάνω στην ολοένα αυξανόμενη ανισότητα που προκαλεί η τρέχουσα πραγματικότητα: Νεοφιλελεύθερες πολιτικές θεοποίησης του ανταγωνισμού και του «κέρδους με κάθε κόστος», γιγάντωση των ανισοτήτων, ρατσισμός απέναντι προς τους φτωχότερους, στιγματισμός συμπεριφορών ως «εγκληματικών» ή «ψυχοπαθολογικών», όταν δεν ακολουθούν τον κοινωνικό κανόνα και απειλούν το status quo.

4-reicher 1Ο καθηγητής κοινωνικής ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του St. Andrews, Stephen Reicher βρέθηκε στην εκδήλωση διαλόγου μεταξύ Κοινωνικής Ψυχολογίας και Ιστορίας σχετικά με τη συλλογική μνήμη και την αναγέννηση των ακροδεξιών ιδεολογιών («Is fascism on the rise?», Πάντειο, 9.5.2015). Με σημαντικό ερευνητικό έργο πάνω στις σχέσεις των κοινωνικών ομάδων, υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι δομούν την προσωπικότητα τους μέσα στο κοινωνικό πλαίσιο στο οποίο βρίσκονται και στη συνέχεια το διαμορφώνουν με τις δράσεις τους. Στο περίφημο πείραμα φυλακής, το οποίο προβλήθηκε από το BBC, διαπίστωσε μεταξύ άλλων ότι η ροπή προς αυταρχικές λύσεις (η πλήρης παρουσίαση του πειράματος, στο Όψεις της ηγεμονίας στις φιλελεύθερες κοινωνίες, επιμέλεια: Ξένια Χρυσοχόου, Τηλέμαχος Ιατρίδης, Πεδίο, Αθήνα 2013) ενισχύθηκε όταν καλλιεργήθηκε η πίστη ότι δεν λειτουργεί πια η δημοκρατική διαδικασία αντιμετώπισης των ζητημάτων που απασχολούν την ομάδα και όταν χάθηκε η συνοχή των μελών της. Το πείραμα διεξήχθη το 2001 και αποτελεί μια επιστημονικά σχεδιασμένη μελέτη πεδίου (μελέτη εκτός συνθηκών εργαστηρίου), τριάντα χρόνια μετά το πείραμα της φυλακής του Στάνφορντ, το οποίο επιμελήθηκε τότε (με αρκετά κενά στην επιστημονική και δεοντολογική διαδικασία) ο Φίλιπ Ζιμπάρντο. Ήταν η νέα απόπειρα να διερευνηθούν οι επιπτώσεις που είχε στα άτομα η ανισότητα των σχέσεων δύο ομάδων (φρουροί-κρατούμενοι), υπό το πρίσμα των αποτελεσμάτων της ένταξής τους στις ομάδες αυτές.

Σημαντικά και τα συμπεράσματά του, τα οποία ασκούν βάσιμη κριτική στις κλασικές οπτικές της ψυχολογίας του πλήθους: Οι άνθρωποι δρουν συλλογικά, μας λέει ο Ράιχερ, επειδή μοιράζονται μία κοινή «κοινωνική ταυτότητα»: Προϊόν κοινωνικής κατασκευής, τους δίνει ένα κοινό όραμα, αποτυπώνει μια αίσθηση κοινής μοίρας, την οποία αισθάνονται ότι τους χαρακτηρίζει και επιχειρούν να την αλλάξουν, συγκρίνοντας την με την ομάδα που θεωρούν ευνοημένη. Άλλωστε, η συλλογική δράση, τη δύναμη της οποίας δαιμονοποιούν συχνά οι ισχυροί, είναι συχνά η μόνη δύναμη που μπορούν να αποκτήσουν οι άνθρωποι οι οποίοι βρίσκονται σε μειονεκτική κοινωνική θέση, προκειμένου να εδραιώσουν την κοινωνική δικαιοσύνη και ισότητα. 

Ο Δημήτρης Σταράκης είναι φοιτητής Ψυχολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s