Σίλβια Φεντερίτσι: Ανάμεσα στην πρωταρχική συσσώρευση και τον έμφυλο καταμερισμό της εργασίας

Standard

της Λίνας Θεοδώρου και της Αλίκης Κοσυφολόγου 

H Σίλβια Φεντερίτσι μαζί με τη Σέλμα Τζέιμς και τη Μαρία Ντάλα Κόστα συγκαταλέγονται στις ριζοσπάστριες φεμινίστριες που πρωταγωνίστησαν στο κίνημα για την πολιτικοποίηση της οικιακής εργασίας, ξεκινώντας, στις αρχές της δεκαετίας του 1970 ως διεθνής φεμινιστική πρωτοβουλία την καμπάνια «Μισθός για την Οικιακή Εργασία» (Campaign for Wages for Housework). Οι πολιτικές επεξεργασίες τους, καθώς και η εμπειρία από τη συμμετοχή στο κίνημα αποτέλεσαν θεμέλια της ριζοσπαστικοποίησης της μαρξιστικής ανάλυσης για το γυναικείο ζήτημα και τον έμφυλο καταμερισμό της εργασίας.

Η Σίλβια Φεντερίτσι στο σπίτι της

Η Σίλβια Φεντερίτσι στο σπίτι της

Από τις μπροσούρες-μανιφέστα του ριζοσπαστικού φεμινισμού της δεκαετίας του 1970 μέχρι τα βιβλία και τις σημερινές της δημοσιεύσεις αναφορικά με την κρίση του κυρίαρχου υποδείγματος και την κοινωνική κρίση, η θεωρητική δουλειά της Φεντερίτσι εγγράφεται στη δίνη των φεμινιστικών διεκδικήσεων και των κοινωνικών αγώνων, διατρέχοντας το λεπτό νήμα που συνέχει τα κινήματα μεταξύ τους.

Απορρίπτοντας ως προσχηματική τη διάκριση μεταξύ ταξικής ανάλυσης και πολιτικής της ταυτότητας (που θεωρήθηκε ότι αντανακλούσε την υποτιθέμενη αντιπαράθεση μεταξύ της μαρξιστικής Αριστεράς και του κινήματος του ριζοσπαστικού φεμινισμού του τρίτου κύματος), η Φεντερίτσι εισήγαγε ένα πρότυπο ανάλυσης της ιστορικής εξέλιξης του κυρίαρχου κοινωνικού καταμερισμού, αποδίδοντας μεγάλη έμφαση στην έμφυλη διάσταση της μετάβασης από την φεουδαρχία στον καπιταλισμό.

Κομβικής σημασίας για την έρευνά της υπήρξε η οκτάχρονη παραμονή της στη Νιγηρία, όπου δίδαξε, κατά την περίοδο της υπαγωγής της χώρας στο Πρόγραμμα Δομικής Προσαρμογής του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου και της Παγκόσμιας Τράπεζας. Προϊόν της περιόδου αυτής είναι και το εμβληματικό έργο της, Ο Καλιμπάν και η μάγισσα: Γυναίκες, σώμα και πρωταρχική συσσώρευση (2004· στα ελληνικά κυκλοφόρησε το 2011 από τις Εκδόσεις των Ξένων· μετάφραση: Ίρια Γραμμένου, Λία Γυιόκα, Παναγιώτης Μπίκας και Λουκής Χασιώτης).

Η μεθοδολογία της ανάλυσής της αντλεί από μια ευρεία δεξαμενή θεωρητικών εργαλείων και γίνεται ικανή να συνθέσει τις θεωρίες για την πρωταρχική συσσώρευση με τη φουκωικής έμπνευσης ανάλυση της συμβολής των πρακτικών κανονικοποίησης και πειθάρχησης των σωμάτων των γυναικών στην ανάδυση και επικράτηση του βιομηχανικού καπιταλισμού. Έτσι, στο Ο Καλιμπάν και η μάγισσα, που αποτελεί και το γνωστότερο βιβλίο της, επιχειρεί μια πρωτότυπη και ριζοσπαστική σύνδεσης της μαρξιστικής και της φεμινιστικής σκέψης, επαναπραγματευόμενη παγιωμένες οπτικές που υιοθετούν και οι δύο παραδόσεις. Ξεκινώντας από το κυνήγι μαγισσών, το οποίο έλαβε χώρα στην Κεντρική και τη Δυτική Ευρώπη μεταξύ 15ου και 17ου αιώνα, η Φεντερίτσι αναδιατυπώνει τη θεωρία της πρωταρχικής συσσώρευσης και των περιφράξεων, κάνοντας ορατή μια ακόμη παραγνωρισμένη περίφραξη, πάνω στα γυναικεία σώματα. Κατ’ αυτό τον τρόπο, η μαγεία, σε αντίθεση με μια κοινή αντίληψη που την τοποθετεί στα σκοτεινά χρόνια του Μεσαίωνα, εντάσσεται σε μια στρατηγική του κράτους και της Εκκλησίας, όταν εκκινεί ο μετασχηματισμός των παραδοσιακών κοινωνιών προς την ανάδυση της νεωτερικότητας και του καπιταλισμού. Οι διώξεις των μαγισσών και ο λόγος που παρήχθη γύρω από αυτές είχε σκοπό να διαλύσει τις παραδοσιακές κοινότητες, οι οποίες λειτουργούσαν ως «κοινά», και να δημιουργήσει τις νέες προϋποθέσεις πειθάρχησης των σωμάτων, πρώτιστα δε του γυναικείου σώματος. Ο έλεγχος του πληθυσμού, που αποτέλεσε προτεραιότητα του νεωτερικού κράτους, κατέστη εφικτός μέσω της καταστολή των υπαρχουσών πρακτικών ελέγχου των γεννήσεων με φυσικές τεχνικές από τις γυναίκες. Οι μάγισσες, στον θρησκευτικό λόγο και τη λαϊκή παράδοση, πρέπει να διωχθούν γιατί τρώνε ή θυσιάζουν βρέφη σε σκοτεινές δυνάμεις, υποκινούν αγροτικές επαναστάσεις, έχουν έντονη σεξουαλικότητα, μπορούν με μαγικούς τρόπους να κάνουν κάποιον πλούσιο και ισχυρό. Η Φεντερίτσι ανιχνεύει σε αυτό το σχήμα τη διάρθρωση μιας νέας βιοπολιτικής συνθήκης και νέας πατριαρχικής τάξης, που προετοιμάζει το έδαφος για την ηθική της εργασίας και πειθάρχησης, αλλά και τη συνθήκη οικογενειακών σχέσεων, στις οποίες η σύζυγος περιορίζεται σε έναν βιολογικοφανή ρόλο εντός του σπιτιού, αποκλειόμενη από τον δημόσιο χώρο των «κοινών». Ιδιαίτερη αναφορά κάνει, ακόμη, στην υποδαύλιση από τη μεριά του κράτους σεξουαλικών εγκλημάτων, στην εγκατάσταση δημόσιων οίκων ανοχής, που εντάσσονται στη στρατηγική της διάρθρωσης μιας βιολογικού τύπου θηλυκότητας και ταυτόχρονα υποτίμησής της ως τέτοιας.

Στη συνέχεια, η Φεντερίτσι επιχειρεί να εντάξει την αποικιοκρατία στις πρωταρχικές διαδικασίες συγκρότησης του καπιταλιστικού παραδείγματος, καθώς εκεί ανιχνεύει τη πρωταρχική φυσικοποίηση των φυλετικών διαφορών, όπως κατέστη δυνατή μέσα από ένα πλέγμα ρυθμίσεων που εφαρμόστηκαν στον Νέο Κόσμο και χώριζε τα υποκείμενα αυστηρά με βάσει τη φυλετική καταγωγή. Η διαδικασία της φυσικοποίησης των υποκειμένων σε φυλή και φύλο έδρασε καταλυτικά στην εκκοσμίκευση του κράτους, καθώς δημιούργησε τις προϋποθέσεις ανάδυσης του νεωτερικού υποκειμένου, ως ελεύθερου και ίσου, διαρρηγνύοντας τις παραδοσιακές μορφές εκμετάλλευσης και εξουσιών της φεουδαρχίας, και κατασκευάζοντας τον φιλελεύθερο χώρο εκμετάλλευσης και εξουσίας.

Η ριζική αναδιατύπωση της εργασίας διατηρεί μια μαρξιστική μέριμνα για την κομβικότητα της παραγωγικής διαδικασίας εντός της νεωτερικότητας, αλλά ανανεώνει την παράδοση με τη μετατόπιση της οπτικής, ώστε τόσο η πατριαρχία όσο και η αποαποικιοκρατία να ορίζουν εξίσου τις παραγωγικές σχέσεις. Αντίστοιχα, ανανεώνει και τις πιο σύγχρονες θεωρητικές προσεγγίσεις βιοπολιτικής, καθώς το πειθαρχημένο σώμα γίνεται νοητό ως ένα ήδη έμφυλο και φυλετικά προσδιορισμένα σώμα.

Η κριτική της Φεντερίτσι τοποθετεί στο προσκήνιο και κάνει ορατές μια σειρά κοινωνικές διεργασίες, οι οποίες, αν και παραγνωρισμένες και από τον μαρξισμό και από την κριτική θεώρηση στοχαστών όπως ο Φουκώ, συντέλεσαν καθοριστικά στη συγκρότηση του νεωτερικού πληθυσμού και της παραγωγής. Αμφότερες οι προσεγγίσεις υιοθετούν μια ανάλυση δίχως συγκεκριμένη αναφορά στο φύλο και τη φυλή, καθώς ούτε η εργατική τάξη φαίνεται να διαπερνάται από τέτοιας υφής αντιθέσεις, αλλά και το πειθαρχημένο σώμα του Φουκώ εμφανίζεται ανεξάρτητο από έμφυλες ή φυλετικές διαστάσεις.

Η Φεντερίτσι δίδαξε για σειρά ετών πολιτική φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο Hofstra της Νέας Υόρκης. Τα ενδιαφέροντά της, σήμερα, εστιάζονται στις κοινωνικές συνέπειες της σύγχρονης κρίσης του νεοφιλελευθερισμού, αναδεικνύοντας τις έμφυλες και φυλετικές διαστάσεις της στρατηγικής για την αναπαραγωγή-αντιμετώπιση της κρίσης του κυρίαρχου μοντέλου οικονομικής και κοινωνικής οργάνωσης. Το τελευταίο της βιβλίο, Revolution at Point Zero: Housework, Reproduction and Feminist struggle (2012), είναι ένας συγκεντρωτικός τόμος που περιλαμβάνει κείμενα γραμμένα από το 1975 μέχρι σήμερα, στα οποία αναλύονται οι έμφυλες διαστάσεις του καταμερισμού της εργασίας μέσα στις κυρίαρχες συνθήκες παραγωγής και κοινωνικής οργάνωσης.

Η Αλίκη Κοσυφολόγου είναι δρ Πολιτικής Επιστήμης του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Η Λίνα Θεοδώρου είναι δικηγόρος, μεταπτυχιακή φοιτήτρια Πολιτικής Επιστήμης.


Η Σίλβια Φεντερίτσι στην Ελλάδα

Η Σίλβια Φεντερίτσι θα μιλήσει σε δύο εκδηλώσεις που οργανώνει το Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς: στη Θεσσαλονίκη στις 16 Ιουνίου, ώρα 18.30, στο Κέντρο Αρχιτεκτονικής του Δήμου Θεσσαλονίκης (Αγγελάκη 13), με θέμα Γυναίκες, σώμα και κοινωνική αναπαραγωγή. Και στην Αθήνα, στις 22 Ιουνίου, ώρα 19:00, στην Αίθουσα Τελετών Αβέρωφ, ΕΜΠ (Στουρνάρη και Πατησίων) με θέμα Πρωταρχική συσσώρευση, παγκοσμιοποίηση, αναπαραγωγή και ριζοσπαστικοί ορίζοντες στην εποχή της λιτότητας.

2 σκέψεις σχετικά με το “Σίλβια Φεντερίτσι: Ανάμεσα στην πρωταρχική συσσώρευση και τον έμφυλο καταμερισμό της εργασίας

  1. Πίνγκμπακ: Η Σίλβια Φεντερίτσι στην Αθήνα | polyamorygr

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s