Τουρκία: Αναγνώσεις των εκλογών μέσα από τα τουρκικά μέσα ενημέρωσης

Standard

της Έφης Κάννερ

Πανηγυρισμοί για τη νίκη, 7.6.2015. Φωτογραφία της Julia Buzaud, από το flickr

Πανηγυρισμοί για τη νίκη, 7.6.2015. Φωτογραφία της Julia Buzaud, από το flickr

Είναι σίγουρα νωρίς να μιλάμε για κατάρρευση του ΑΚΡ (Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης) με βάση τα αποτελέσματα των εκλογών της 7ης Ιουνίου. Παραμένει το πρώτο κόμμα της Τουρκίας, ενώ το ποσοστό 40,66% που έλαβε (σύμφωνα με την επίσημη ανακοίνωση των οριστικών αποτελεσμάτων) δεν είναι μικρό, δεδομένων μάλιστα των σκανδάλων διαφθοράς που το βαραίνουν και του απίστευτου αυταρχισμού που είχε επιδείξει το προηγούμενο διάστημα. Ωστόσο, το 13% σχεδόν που πέτυχε το ΗDP (Κόμμα της Δημοκρατίας των Λαών), ξεπερνώντας τα προγνωστικά και εξασφαλίζοντας 80 βουλευτές στην τουρκική Εθνοσυνέλευση είναι ιδιαίτερα ελπιδοφόρο. Η νέα Εθνοσυνέλευση έχει χαρακτηριστεί ως μια από τις πιο πολύχρωμες στην τουρκική ιστορία, περιλαμβάνοντας 97 γυναίκες, αριθμό πρωτοφανή για τα τουρκικά δεδομένα, από τις οποίες μία Γιεζιντί, έναν Συρορθόδοξο, έναν Ρομά και τρεις Αρμένιους βουλευτές.[1] Το ΗDP, σύμφωνα με το καταστατικό του απευθυνόταν σε όλα τα καταπιεσμένα τμήματα της τουρκικής κοινωνίας (εργάτες, μετανάστες, αγρότες, συνταξιούχους, γυναίκες, ομοφυλόφιλους, ΑΜΕΑ), κάτι που τοποθετεί το κόμμα αυτό στον πολιτικό χώρο της νέας κινηματικής Αριστεράς, ο οποίος προβάλλει τόσο οικονομικά όσο και ευρύτερα ταυτοτικά αιτήματα (αιτήματα που σχετίζονται με το φύλο, την εθνότητα κλπ). Με μια τέτοια ατζέντα το ΗDP κατάφερε να αποτελέσει κάτι παραπάνω από ένα φιλοκουρδικό κόμμα και να αναδειχθεί σε φορέα διαμαρτυρίας πολλών ομάδων που αισθάνονταν αποκλεισμένες στην Τουρκία του ΑΚΡ. Εκτός του ότι το 48,7% των υποψηφίων του ήταν γυναίκες, στα ψηφοδέλτιά του εμφανίζονταν Αρμένιοι, Αραβόφωνοι χριστιανοί, ομοφυλόφιλοι, καθώς και μέλη των επαναστατικών ομάδων της δεκαετίας του 1970.

Το ΗDP καρπώθηκε το μεγαλύτερο ποσοστό των ψήφων που έχασε το ΑΚΡ. Αυτές προέρχονται κυρίως από τις νότιες και ανατολικές περιοχές της χώρας, όπου το κουρδικό στοιχείο πλειοψηφεί (με το μεγαλύτερο ποσοστό για το ΗDP να προέρχεται από την περιφέρεια του Σιρνάκ και να ανέρχεται σε 85,36%).[2] Αυτό είναι εύλογο, δεδομένης της στάσης που υιοθέτησε το ΑΚΡ απέναντι στο κουρδικό ζήτημα το τελευταίο διάστημα – απέναντι στην Πορεία Λύσης και στην πολιορκία του Κομπάνι. Ωστόσο, το ποσοστό του ΗDP ξεπερνά το 6-8% των ψήφων που αντιπροσωπεύουν οι Κούρδοι. Από αυτή την άποψη είναι ενδεικτική η αύξηση των ποσοστών του ΗDP στις μεγαλύτερες πόλεις της χώρας –Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη, Άγκυρα– σε σχέση με τους αντίστοιχους Κούρδους ανεξάρτητους υποψήφιους βουλευτές των εκλογών του 2011. Στις πόλεις αυτές το ΑΚΡ σημείωσε μεγάλη πτώση (που έφτασε στη Σμύρνη το ποσοστό του 10,6%). Πτώση παρουσιάζει σε αυτές τις περιφέρειες και το CHP, με εξαίρεση τη Σμύρνη, όπου παρουσίασε άνοδο 1,7% (μικρή, σε σχέση με την άνοδο του ΗDP κατά 5,6%, σε μια πόλη μάλιστα που θεωρείται προπύργιο του κεμαλισμού). Επίσης, πρόσφατες δημοσκοπήσεις έχουν καταγράψει το ΗDP ως το κόμμα που συγκεντρώνει τις προτιμήσεις της νεολαίας.[3]

Από τα παραπάνω γίνεται εμφανές ότι στο αποτέλεσμα των τελευταίων τουρκικών εκλογών αποτυπώνεται η αντίδραση στην πολιτική του ΑΚΡ: στον κρατικό αυταρχισμό, στα απανωτά οικονομικά σκάνδαλα, στην παρέμβαση του κράτους στην ιδιωτική ζωή των πολιτών, στις ανατριχιαστικές δηλώσεις στελεχών του κόμματος για τις γυναίκες. Αποτυπώνεται, δηλαδή, η ίδια αντίδραση που εκφράστηκε με την εξέγερση στο Γκεζί Παρκ και συγκλόνισε την Τουρκία πριν από δύο χρόνια. Παρενθετικά, αξίζει να αναφέρουμε ότι ενδεικτική της ευαισθησίας σημαντικού τμήματος της κοινής γνώμης σχετικά με τη θέση των γυναικών είναι όχι μόνο η προτεραιότητα της αναβάθμισής της στο πρόγραμμα του ΗDP, αλλά και σειρά προεκλογικών δηλώσεων του ζεύγους Ερντογάν, που καταδίκαζε τη βία κατά των γυναικών![4]

Είναι ενδιαφέρον ότι αυτή η διάσταση απουσιάζει, από ό,τι γνωρίζω, από τις περισσότερες αναλύσεις των τουρκικών εκλογών στον ελληνικό –αλλά όχι μόνο– τύπο, όπου η επιβράδυνση των ρυθμών ανάπτυξης της τουρκικής οικονομίας και η αυξανόμενη ανεργία αντιμετωπίζονται ως κατεξοχήν αίτια της πτώσης των ποσοστών του ΑΚΡ. Η πορεία της οικονομίας είναι οπωσδήποτε από τους πιο κρίσιμους παράγοντες της κάθε εκλογικής αναμέτρησης. Δεν είναι όμως ανεξάρτητη από την ανθρώπινη δράση. Ο κοινωνικός αναβρασμός που πυροδότησε η πολιτική του ΑΚΡ οδήγησε στην πολιτική αστάθεια, η οποία συνιστά δυσμενές περιβάλλον για επενδύσεις. Ας μην ξεχνάμε ότι η απόφαση της διεξαγωγής των Ολυμπιακών Αγώνων του 2020 στο Τόκιο και όχι στην Κωνσταντινούπολη, που θεωρούνταν σχεδόν βέβαιη, τον Σεπτέμβριο του 2013, εντάσσεται στο πλαίσιο των άτυπων κυρώσεων για την πολιτική που η κυβέρνηση επέδειξε κατά τη διάρκεια των εξεγέρσεων με αφορμή το Γκεζί. Υπήρξε δε καίριο πλήγμα για την τουρκική οικονομία. Επίσης, το Δεκέμβριο του 2013 εν μέσω των εκδηλώσεων αγανάκτησης για τα οικονομικά σκάνδαλα, διεθνείς οικονομικές εφημερίδες υπογράμμιζαν την επισφάλεια των επενδύσεων στη χώρα.

Οι τουρκικές εκλογές του 2015 διεξήχθησαν σε ένα κλίμα πρωτοφανούς πολιτικής πόλωσης, κυβερνητικής τρομοκρατίας και επιθέσεων κατά του ΗDP. Ο Ερντογάν, υπερβαίνοντας τον συνταγματικό του ρόλο που επέτασσε ουδετερότητα, τάχθηκε ανοιχτά υπέρ του ΑΚΡ, εκτοξεύοντας κηρύγματα μίσους εναντίον κάθε αντιπολιτευτικής φωνής. Παρά το υψηλό ακόμη ποσοστό του ΑΚΡ, η εκλογική άνοδος του ΗDP δείχνει την απόρριψη τέτοιου είδους πρακτικών από σημαντική μερίδα ψηφοφόρων. Κάτι τέτοιο ασφαλώς δεμ μπορούσε να εκφραστεί μέσω του προσηλωμένου στις παρωχημένες αρχές της κεμαλικής μονοφωνίας CHP (το οποίο σημείωσε μια μικρή πτώση της τάξης του 0,7%). Η δε εκλογική άνοδος του ακροδεξιού ΜΗΡ κατά 3,5% οφείλεται, κατά τη γνώμη μου, στον φόβο που προξενεί σε τμήμα των ψηφοφόρων η έκρυθμη κατάσταση που επικρατεί στις κουρδικές περιοχές και η προοπτική της αυτονόμησής τους.

Στο βιβλίο της Muslim Nationalism and the New Turks η έγκριτη ανθρωπολόγος, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Βοστώνης και ειδική σε θέματα Τουρκίας, Jenny White επεσήμανε τη συγκρότηση νέων κοινωνικών ταυτοτήτων στη σημερινή Τουρκία που προκύπτουν από τις ανανοηματοδοτήσεις τόσο της τουρκικότητας και της κοσμικότητας, όσο και του Ισλάμ.[5] Κάτι τέτοιο εκφράστηκε, νομίζω, εύγλωττα στις συγκεκριμένες εκλογές: οι ψηφοφόροι διατύπωσαν το μήνυμα ότι καμιά κυβέρνηση δε μπορεί να είναι παντοδύναμη και υπεράνω του νόμου, απορρίπτοντας τη συνταγματική αλλαγή που θα οδηγούσε σε προεδρικό σύστημα εδραιώνοντας τις εξουσίες του Ερντογάν. Απαίτησαν ακόμη, μεταξύ άλλων, λιγότερη παρέμβαση του κράτους στην ιδιωτική ζωή, σεβασμό στη διαφορετικότητα και επίλυση του Κουρδικού μέσω κοινοβουλευτικών διαδικασιών.

Μέχρι τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές το πολιτικό μέλλον της Τουρκίας παραμένει άδηλο. Το ερώτημα είναι αν το κυβερνητικό σχήμα που θα προκύψει θα αποτελεί εχέγγυο δημοκρατίας. Κάτι τέτοιο θα εξαρτηθεί εν πολλοίς από το διάλογο που θα ανοίξει –ή δεν θα ανοίξει– στο εσωτερικό του ΑΚΡ: από το αν η υποβόσκουσα αντιπολίτευση στον Ερντογάν θα εκδηλωθεί ανοιχτά απαιτώντας αναπροσανατολισμό του κόμματος. Ανάλογες αλλαγές αναμένονται και στο CHP. Και σε αυτό η σημασία του εκλογικού αποτελέσματος παραμένει καίρια ως φορέας νέων πολιτικών μηνυμάτων.

Η Έφη Κάννερ διδάσκει τουρκική ιστορία στο Τμήμα Τουρκικών και Σύγχρονων Ασιατικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών.

[1] «Πιο πολύχρωμη πλέον η Εθνοσυνέλευση: 96 γυναίκες, 3 Αρμένιοι, μια Γιεζιντί, ένα Συρορθόδοξος και ένας Ρομά βουλευτής], Diken 8.6.2015  Βλ. επίσης ka-der.org.tr

[2]  http://secim.haberler.com/

[3]  «O εκλογικός χάρτης στις πιο κρίσιμες για το εκλογικό αποτέλεσμα νομαρχίες της Κωνσταντινούπολης, της Άγκυρας και της Σμύρνης», Internet Haber, 7.6.2015. Ismet Berkan· «Μετατόπιση 300.000 ψήφων], Hόrriyet, 9.6.2015· Sebahat Karakoyun, «Οι νέοι προτιμούν το HDP και οι μεσήλικες το CHP», BirGόn, 21.5.2015

[4] Μήνυμα της Εμινέ Ερντογάν σε εκδήλωση που οργάνωσε η Τουρκική Πρεσβεία  στην Ουάσινγκτον με θέμα «Αγώνας ενάντια στη βία κατά των γυναικών», Tόrkiye Cumhurityeti Cumhurbaşkaliği,14.4.2015.

[5] Jenny White, Muslim Nationalism and the New Turks, Πρίνστον, Princeton University Press 2013.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s