Τα ασυνεχή σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Standard

του Φελίτσε Μομέτι και της Σίντζια Αρούζα

μετάφραση: Γιάννης Χατζηδημητράκης

Το ξεκίνημα. Αλληλέγγυοι Aυστριακοί φορτώνουν τα αυτοκίνητά τους στη Βιέννη, για να ξεκινήσουν το ταξίδι προς την Ουγγαρία, 6.9.2015 (πηγή: www.vice.com/)

Το ξεκίνημα. Αλληλέγγυοι Aυστριακοί φορτώνουν τα αυτοκίνητά τους στη Βιέννη, για να ξεκινήσουν το ταξίδι προς την Ουγγαρία, 6.9.2015 (πηγή: http://www.vice.com/)

Η δυνατή εικόνα των χιλιάδων μεταναστών να βαδίζουν μαζί στον αυτοκινητόδρομο μεταξύ Βουδαπέστης και Βιέννης, την πρώτη εβδομάδα του Σεπτεμβρίου, είναι μια από εκείνες τις εικόνες που σηματοδοτούν ένα σημείο καμπής. Κάνει ορατή την παντελή αποτυχία των ευρωπαϊκών πολιτικών για τη μετανάστευση και το πολιτικό άσυλο, ενώ συμβολίζει τη συνεχιζόμενη ανοιχτή αμφισβήτηση των συνόρων της Ευρώπης-φρούριο. Ως μέρος αυτής της αμφισβήτησης, χιλιάδες εθελοντές οργάνωσαν ένα κομβόι αυτοκινήτων για να οδηγήσουν τους πρόσφυγες εκτός της Ουγγαρίας, όπου κινδυνεύουν με κράτηση σε ανασφαλή και υπερπλήρη στρατόπεδα: μια πράξη αλληλεγγύης, και, ταυτόχρονα, μια πράξη περιφρόνησης, αφού στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού δικαίου η πρωτοβουλία αυτή θα μπορούσε να θεωρηθεί ως διακίνηση ανθρώπων.

Οι ευρωπαϊκές πολιτικές για τη μετανάστευση, εκτός από την απέλαση των μεταναστών και των προσφύγων, έχουν βασιστεί σε μια σειρά διμερών συμφωνιών με τις χώρες της Αφρικής και της Μέσης Ανατολής με στόχο την «εξωτερίκευση» των ευρωπαϊκών συνόρων και τη θέσπιση νομικών, οικονομικών, και φυσικών εμποδίων στους μετανάστες προτού ακόμα πλησιάσουν τις πύλες του φρουρίου. Μια από τις κύριες συνέπειες των πολιτικών αυτών είναι τα αλλεπάλληλα ναυάγια και οι πνιγμοί στη Μεσόγειο: 2.760 νεκροί μετανάστες, μόνο το 2015.

Τα τελευταία χρόνια οι διαδρομές των μεταναστευτικών ροών έχουν αρχίσει να αλλάζουν. Παρατηρείται σημαντική αύξηση του αριθμού των προσφύγων που έρχονται από τη Συρία και το Αφγανιστάν, από τη στεριά και όχι από τη θάλασσα, διασχίζοντας τα Βαλκάνια προκειμένου να φτάσουν στη Γαλλία, την Ιταλία, το Ηνωμένο Βασίλειο, και κυρίως τη Γερμανία. Αυτή η νέα διαδρομή συνέβαλε στην αποτυχία της Συνθήκης του Δουβλίνου, η οποία ρυθμίζει τις σχέσεις μεταξύ των ευρωπαϊκών κρατών σχετικά με τους αιτούντες άσυλο. Κατά συνέπεια, οι κυβερνήσεις των κρατών-μελών αντιμετωπίζουν τις μεταναστευτικές ροές με αντιφατικούς τρόπους. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει παύσει, προς το παρόν, να είναι ο φορέας που μεσολαβεί μεταξύ των εθνικών συμφερόντων και οι κυβερνήσεις των κρατών-μελών ενεργούν μόνο για το δικό τους πολιτικό, κοινωνικό και οικονομικό συμφέρον. Τα δραματικά επεισόδια της ελληνικής κρίσης, τους τελευταίους μήνες, είχαν ήδη κάνει φανερή τη συνεχιζόμενη κρίση των θεσμικών οργάνων της Ε.Ε.

Η πορεία των μεταναστών κατά μήκος των συνόρων –όπως και το κονβόι των αυτοκινήτων των εθελοντών– έχουν βαθύνει αυτή την κρίση. Αυτή η διέλευση των συνόρων μας θυμίζει το κυνικό φιλόσοφο Διογένη, ο οποίος απάντησε στο ζηνώνειο παράδοξο (με τον Αχιλλέα και την χελώνα) με το να σηκωθεί απλώς και να αρχίσει να περπατά, χωρίς να πει ούτε λέξη. Το παράδοξο έγκειται στο γεγονός ότι, ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι ένας πολιτικοοικονομικός θεσμός που δημιουργήθηκε σε μεγάλο βαθμό για να αντιμετωπίσει συλλογικά –σε ευρωπαϊκό επίπεδο– πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, υφίσταται συστηματικά κρίση όποτε προκύπτουν πράγματι αυτές οι καταστάσεις έκτακτης ανάγκης. Σε αντίθεση με την ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων και των κεφαλαίων, η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν μπορεί ούτε θέλει να επιτρέψει την ελεύθερη κυκλοφορία των ανθρώπων.

Καθώς η κατάσταση έκτακτης ανάγκης του προσφυγικού αποκαλύπτει για μια ακόμη φορά τη βαθιά κρίση της Ε.Ε., οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις επαναπροσδιορίζουν τις σχέσεις ισχύος μεταξύ τους, καθώς και επαναδιαμορφώνουν το μελλοντικό πρόσωπο της Ευρώπης, στην προσπάθειά τους να διαχειριστούν αυτήν την έκτακτη ανάγκη. Σε αυτή την περίπτωση, η Άνγκελα Μέρκελ παίζει ένα πιο έξυπνο παιχνίδι. Αφού έχασε την αξιοπιστία και το κύρος της κατά τις διαπραγματεύσεις με την ελληνική κυβέρνηση, η γερμανική κυβέρνηση αναμένει τώρα να ανακτήσει τη διεθνή αναγνώριση προβάλλοντας το άνοιγμα των συνόρων της στους πρόσφυγες. Σε συνέντευξή του που δημοσιεύθηκε στην ιταλική εφημερίδα Corriere della Sera, στις 6 Σεπτεμβρίου, ο φιλόσοφος Μάρκους Γκάμπριελ υποστήριξε ότι η Γερμανία ενεργεί τώρα κατά τρόπο σύμφωνο με την κοσμοπολίτικη κληρονομιά της, και ότι ο Καντ και ο Χάμπερμας συνιστούν, αυτή τη στιγμή, τα βασικά σημεία αναφοράς, εις βάρος των εθνικιστικών φιλοσοφιών του παρελθόντος, συμπεριλαμβανομένου και του Χάιντεγκερ. Ενώ μπορεί να υπάρχουν στοιχεία αλήθειας στην ανάλυση του Γκάμπριελ, αν κοιτάξουμε την υπέροχη επίδειξη αλληλεγγύης από χιλιάδες Γερμανούς που υποδέχθηκαν τους πρόσφυγες στους σιδηροδρομικούς σταθμούς της χώρας, η αναφορά στην παράδοση του Διαφωτισμού δεν μας λέει πολλά για τα κίνητρα της Μέρκελ ή την πραγματική φύση αυτού του υποτιθέμενου ανοίγματος.

Τις ίδιες ημέρες τις οποίες δήλωσε ότι η Γερμανία είναι έτοιμη να υποδεχθεί 800.000 πρόσφυγες από τη Συρία, η Μέρκελ προέτρεψε την Ιταλία να εφαρμόσει αυστηρότερους ελέγχους στα σύνορά της και δεν έδωσε διαβεβαιώσεις ότι μετανάστες από χώρες εκτός της Συρίας θα είναι ευπρόσδεκτοι. Δεν είναι τυχαίο ότι, μερικές ημέρες αργότερα, ο υπουργός Εσωτερικών Τόμας ντε Μεζιέρ δήλωσε ότι η Γερμανία επανέφερε τους ελέγχους στα σύνορα και σταμάτησε την κυκλοφορία αμαξοστοιχιών με την Αυστρία –πράγμα το οποίο ισοδυναμεί με de facto αναστολή της συμφωνίας Σένγκεν–, με το επιχείρημα ότι οι πρόσφυγες δεν μπορούν, ασφαλώς, να επιλέγουν τη χώρα υποδοχής τους. Μια πρόσφατη έκθεση της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες αναφέρει ότι το 39% των προσφύγων από τη Συρία που βρίσκονται στα ελληνικά νησιά διαθέτουν πανεπιστημιακό πτυχίο, το 45% απολυτήριο μέσης εκπαίδευσης και επιπλέον, ότι οι περισσότεροι από αυτούς προέρχονταν από τη Δαμασκό και το Χαλέπι. Πολλοί απ’ αυτούς ήταν άτομα μεσαίας τάξης, με υψηλές επαγγελματικές δεξιότητες και προσόντα, και δούλευαν στις πόλεις καταγωγής τους. Αποτελούν το ιδανικό εργατικό δυναμικό για την κατακερματισμένη γερμανική αγορά εργασίας. Αμέσως μετά την αυτή κίνηση της Μέρκελ, ακολούθησε ο Ντ. Κάμερον με τη δήλωση ότι το Ηνωμένο Βασίλειο είναι έτοιμο να υποδεχτεί 15.000 Σύριους πρόσφυγες, οι οποίοι θα επιλεγούν απευθείας από τα προσφυγικά στρατόπεδα στη Συρία και τον Λίβανο. Αυτό, λίγες μόλις ημέρες μετά τη δήλωση της υπουργού Εσωτερικών, Τερέζα Μέι, ότι είχε την πρόθεση να κλείσει τα σύνορα για όλους εκείνους που είναι άνεργοι, συμπεριλαμβανομένων των Ευρωπαίων πολιτών. Έτσι, τόσο η Γερμανία όσο και το Ηνωμένο Βασίλειο καλωσορίζουν μεν τους πρόσφυγες αλλά μόνο εκείνους οι οποίοι επιλέγονται με βάση την εθνικότητα και τις επαγγελματικές τους δεξιότητες.

Οι υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες είναι διαιρεμένες στην πολιτική που ακολουθούν. Από τη μία, χώρες όπως η Ουγγαρία, η Βουλγαρία, η Σλοβακία και Τσεχία, υποστηριζόμενες από τις χώρες της Βαλτικής, θέλουν απλώς να κλείσουν τα σύνορα. Από την άλλη πλευρά, η Γαλλία, η Ιταλία και η Ισπανία βρίσκονται σε δύσκολη θέση: αν η γερμανική και η βρετανική στρατηγική πετύχει, θα καταλήξουν να διαχειρίζονται τους μετανάστες που έχουν απορρίψει η Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Για την ακρίβεια, το προσφυγικό έχει καταστεί βασικός παράγοντας επαναπροσδιορισμού των πολιτικών σχέσεων και των σχέσεων ισχύος μεταξύ των ευρωπαϊκών κρατών.

Στο «Τι είναι σύνορο;» ο Ετιέν Μπαλιμπάρ γράφει:

«Η ιδέα ενός απλού ορισμού του τι σημαίνει σύνορο είναι, εξ ορισμού, παράλογη: το να χαράξεις ένα σύνορο σημαίνει, επακριβώς, να καθορίσεις μια περιοχή, να την οριοθετήσεις και έτσι να καταχωρίσεις την ταυτότητα του εν λόγω εδάφους ή να συνδιαλλαγείς πάνω σ’ αυτήν. Αντιστρόφως, όμως, το να καθορίσεις ή να προσδιορίσεις, σε γενικές γραμμές, δεν είναι τίποτα άλλο από το να εντοπίσεις τα σύνορα, να ορίσεις τα όρια και σύνορα […] Ο θεωρητικός που επιχειρεί να ορίσει τι είναι σύνορο αντιμετωπίζει τον κίνδυνο να πέσει σε έναν φαύλο κύκλο, καθώς η απεικόνιση των συνόρων είναι η προϋπόθεση για οποιαδήποτε ορισμό τους».

Οι σκέψεις του Μπαλιμπάρ μπορούν να εφαρμοστούν σήμερα, όχι μόνο για τον ορισμό των συνόρων μεταξύ των κρατών, αλλά και για τον επαναπροσδιορισμό των συνόρων μεταξύ των «ειδών» των μεταναστών. Στην πραγματικότητα, περαιτέρω αντιφάσεις θα προκύψουν κατά τους προσεχείς μήνες, καθώς τα σημερινά μεταναστευτικά ρεύματα, που προκαλούνται από πολέμους διαφόρων εντάσεων, την οικονομική κρίση, την κοινωνική κρίση, και τα αυταρχικά καθεστώτα σε διάφορες περιοχές της Αφρικής και της Ασίας, καθιστούν ολοένα και πιο δύσκολη τη διάκριση μεταξύ αιτούντων ασύλου, «οικονομικών» μεταναστών και μεταναστών που απλά ψάχνουν μια «ευκαιρία να ξεφύγουν», για να χρησιμοποιήσουμε τα λόγια του Σάντρο Μεζάντρα. Ποιος θα αποφασίσει για την πολιτική και νομική τους κατάσταση και με βάση ποια κριτήρια; Τι είδους δικαιώματα πολίτη θα έχουν από τη στιγμή που θα έχουν φτάσει στην Ευρώπη; Ένα είναι σίγουρο: ο πρωταγωνιστικός ρόλος των μεταναστών και των αντιρατσιστικών κινημάτων –ή η έλλειψη τους– θα καθορίσει τις εξελίξεις τις μέρες που έρχονται.

Ο Felice Mometti είναι αρχιτέκτονας, δρ φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Paris VIII.

Η

ιδάσκει φιλοσοφία στη New School for Social Research, Νέα Υόρκη. Το κείμενο δημοσιεύθηκε στο www.publicseminar.org, 1.9.2015.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s