Αντάρτισσα Ηλέκτρα: Νίτσα (Ελένη) Παπαγιαννάκη

Standard

της Ελένης Τζιρτζιλάκη 

Στις 12 του Σεπτέμβρη το απόγευμα, μια ομάδα γυναίκες, άνδρες και δυο παιδιά (14 συνολικά) κατευθυνθήκαμε από το χωριό Καλλικράτης των Σφακίων, που βρίσκεται σε ένα οροπέδιο με δένδρα και αιγοπρόβατα, προς την τοποθεσία Σιδεροπορτί, στο βουνό. Εκεί που στις 18 Απρίλη 1949, στις 3.30 το απόγευμα σκοτώθηκε σε συμπλοκή η αντάρτισσα Νίτσα (Ελένη) Παπαγιαννάκη, με το αντάρτικο όνομα Ηλέκτρα, μαζί με την Αθηνά Χανταπάκη και τους αντάρτες Γιώργο Μανουσέλη (ομαδάρχη από τον Καλλικράτη), Αντρέα Κουρκουμελή, Σωτήρη Ψαράκη, Γιώργη Χρήστου, Βασίλη Βλάση (Λυκούργο). Ο Γιώργος Μιαούλης σώθηκε, αλλά σκοτώθηκε αργότερα.

Η αντάρτισσα Ηλέκτρα (Νίτσα Παπαγιαννάκη) (Η φωτογραφία από το βιβλίο του Νίκου και της Αργυρώς Κοκοβλή, «Άλλος δρόμος δεν υπήρχε. Αντίσταση Εμφύλιος Προσφυγιά», Πολύτυπο 2002

Η αντάρτισσα Ηλέκτρα (Νίτσα
Παπαγιαννάκη) (Η φωτογραφία από το
βιβλίο του Νίκου και της Αργυρώς
Κοκοβλή, «Άλλος δρόμος δεν υπήρχε.
Αντίσταση Εμφύλιος Προσφυγιά»,
Πολύτυπο 2002

Στο άγριο τοπίο, ανάμεσα στ’ αγκάθια και τις αιχμηρές πέτρες, είχαν ξεφυτρώσει αγριολούλουδα. Η επί-σκεψη στο βουνό, αν και η Νίτσα-Ελένη Παπαγιαννάκη ήταν αδελφή της μητέρας μου κι έχω το όνομά της, ανήκει στη συλλογική μνήμη της αδύνατης Επανάστασης που ήταν ο Εμφύλιος.

Η τοποθεσία βρίσκεται κοντά στον απόκρημνο δρόμο που οδηγεί από το Καψοδάσος και τον Πατσιανό στον Καλλικράτη. Σχεδόν παράλληλα ξεδιπλώνεται το φαράγγι του Καλλικράτη. Το πιθανότερο είναι ότι η αντάρτικη ομάδα επέλεξε την τοποθεσία, γιατί ήταν κοντά στο χωριό, όπου θα μπορούσε να συντηρηθεί. Βρισκόμαστε στο 1949, με τις μεγάλες απώλειες ανταρτών και στην Κρήτη, μετά τη μάχη στο φαράγγι της Σαμαριάς τον Ιούνιο του 1948· στη συνέχεια, για να τους αποκλείσουν και να τους αποδυναμώσουν, είχαν κηρύξει απαγορευμένη ζώνη την ορεινή περιοχή του νομού Χανίων, ενώ υπήρχαν και χωριά εκκενώθηκαν τελείως.

Στην τοποθεσία μας οδήγησε φίλος που ζει στον Καλλικράτη, βασισμένος στις μαρτυρίες των χωριανών.

Φτάσαμε στον λόφο όπου σύμφωνα με τις μαρτυρίες βρισκόταν ο αντάρτης που φύλαγε σκοπιά και τον σκοτώσανε — λέγεται ότι κάποιος από το χωριό πρόδωσε την τοποθεσία. Στη συνέχεια, ανάμεσα από πέτρες και αγκάθια, μέσα στις άγριες μαδάρες, πήγαμε στη σπηλιά όπου κοιμόντουσαν. Κατόπιν βγήκαμε στον τόπο όπου, σύμφωνα με τις μαρτυρίες, έγινε η συμπλοκή που κράτησε δυο ώρες. Σιωπήσαμε για να τους τιμήσουμε και να τους συλλογιστούμε.

Από την επίσκεψη, 12 Σεπτεμβρίου 2015

Εκεί, ανάμεσα στις πέτρες τοποθετήσαμε το κεραμικό-δώρο που είχε φτιαχτεί στο Βαθύ της Σίφνου με τη λέξη «Ελευθερία», λέξη με ιδιαίτερη σημασία, τότε και σήμερα. Διαβάστηκε το ποίημα «Στην οδό Σόλωνος. Μια βραδιά παγωμένη γεννήθηκε, τ’ όνομα της γυναίκας με τα άρβυλα, που στο βουνό σε μάχη σκοτώθηκε πήρε…..» και ένα κείμενο για τους πρόσφυγες και τις ιστορίες τους από την ομάδα που ήρθε από το Στέκι Μεταναστών Χανίων. Στους παρευρισκόμενους-ες μοιράστηκε το βιβλίο-φυλαχτό με τον τίτλο «Αντάρτισσα Νίτσα-Ελένη Παπαγιαννάκη Ηλέκτρα» (η δημιουργία του ξεκίνησε με την ανίχνευση γεγονότων του Εμφυλίου και της ίδιας της ιστορίας σε βιβλία και μαρτυρίες ανταρτών και συγγενών, σε μελέτες, αρχειακή έρευνα στα Χανιά –).

Κατόπιν πήγαμε στον τόπο όπου τους έθαψαν. Τόπος άγριος, αφιλόξενος, ξένος.

Μετά φάγαμε και ήπιαμε όλοι μαζί στο καφενείο, μιλώντας για το τότε και το τώρα.

Στο χωριό οι μνήμες του γεγονότος είναι έντονες και ανεπεξέργαστες· με δυσκολία μιλούν γι’ αυτό. Η Αντριάνη από το Καψοδάσος, ανιψιά αγωνιστή, μας είπε ότι στη θέση αυτή ο θείος της είχε την επιθυμία να φτιαχτεί ένα πέτρινο κάθισμα με χαραγμένα τα ονόματα των ανταρτών, να κάθονται οι περαστικοί να σκέφτονται τους αντάρτες και τον αγώνα τους.

Μια αίσθηση Ουτοπίας μας συνόδευε αυτές τις μέρες της επί-σκεψης που ερχόταν από το παρελθόν αυτού του αγώνα στο Βουνό και σχετιζόταν με τα πουλιά, τα ζώα, τα αγριολούλουδα, το τοπίο. Ήταν σημαντική η ανίχνευση του εμφυλιακού τοπίου και η τοπιογραφία του ως τόπου επανάστασης, συναισθημάτων, συλλογισμών. Η φύση εδώ, πανίσχυρη και εκστατική, συμμετείχε στην ανθρώπινη υπέρβαση αλλά και στο ανθρώπινο δράμα.

Οι μαρτυρίες των κατοίκων των γύρω χωριών (Καλλικράτης, Καψοδάσος, Πατσιανός), μαρτυρίες ανθρώπων που άκουσαν την ιστορία αλλά δεν την έζησαν, ήταν συχνά αντιφατικές. Η προσέγγιση αυτή επιχειρεί, με βηματισμούς, να ανιχνεύσει πως το παρελθόν διαπερνά το συλλογικό σώμα σήμερα. Η χαρτογράφηση των διαδρομών στο βουνό που θα ακολουθήσει θα ανιχνεύσει τη σχεση του σώματος των ανταρτών με το τοπίο.

Η επί-σκεψη στο Βουνό, η επαφή με τη ζωή των ανταρτών εκεί οδηγεί σε αλλαγές ριζικές την παρούσα ζωή μας στην πόλη, οδηγεί σε σκέψεις για την Επανάσταση.

Η Ελένη Τζιρτζιλάκη είναι αρχιτέκτων (nomadikiarxitektoniki.net)

Ευχαριστώ τον Στέφανο Χανδέλη για τη συντροφικότητα στην επίσκεψη στο βουνό. Τον Θοδωρή Στεφανόπουλο και τη Δέσποινα Στασινοπούλου για την πραγματοποίηση του βιβλίου. Όλες και όλους που ήταν στην Επί-σκεψη. Τον αδελφό μου Γιώργο, που φέρει το όνομα του συντρόφου Γιώργου, αδελφού της Νίτσας. Καταγραφή δράσης: Στέφανος Χανδέλης/PAP.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s