Σκέψεις για τη συγκυρία και τα εργαλεία της Αριστεράς

Standard

του Γιώργου Βελεγράκη και της Δανάης Τζήκα

Ανρί Ματίς, «Ο παράξενος χορός της φαραντόλας»

Ανρί Ματίς, «Ο παράξενος χορός της φαραντόλας»

Το καλοκαίρι σφραγίστηκε από την υπογραφή του τρίτου Μνημονίου και την πολιτική επιλογή –και μάλιστα με συνοπτικές διαδικασίες– του ΣΥΡΙΖΑ να το εφαρμόσει. Αυτή η εξέλιξη παράγει de facto πολιτικές μετατοπίσεις, φέρνοντας αντιμέτωπη την Αριστερά με αδιέξοδα και τα όρια των πολιτικών σχεδίων που προσπάθησε να αναπτύξει. Απέναντι σ’ αυτή τη συνθήκη, οι δύο βασικές τάσεις ήδη ξεδιπλώθηκαν: αφενός, η πλήρης αποδοχή του μονόδρομου και, αφετέρου, η επιστροφή στις μέχρι πρότινος βεβαιότητές μας, χωρίς να αξιολογείται σοβαρά η επτάμηνη κυβερνητική εμπειρία του ΣΥΡΙΖΑ, αλλά και η ευρύτερη περίοδος εντός της οποίας διαμορφώθηκε η στρατηγική του.

Αυτό που φαίνεται να λείπει, παρόλα τα πρώτα δειλά βήματα, είναι ένας ειλικρινής διάλογος για τη στρατηγική, τα όρια και τις δυνατότητες. Ένας διάλογος που θα επιδιώκει να ξαναφέρει στο προσκήνιο κοινωνικές πρακτικές που διαφάνηκαν ιδιαίτερα την πρώτη περίοδο της κρίσης. Τώρα, λοιπόν, που, πέρα από τις ανάγκες υπάρχει και μια πολύπλευρη εμπειρία, χρειάζεται να επανεξετάσουμε τα εργαλεία και τις πρακτικές μας προς μία κατεύθυνση που θα απελευθερώνει την κοινωνική δυναμική.

Μια πιο αποτελεσματική και ανθεκτική Αριστερά. Πολύ γρήγορα, ήρθαμε ξανά αντιμέτωποι με το ερώτημα, και μάλιστα αυτή τη φορά πιο έντονα: «Ποια είναι η εναλλακτική;». Ένα ερώτημα με το οποίο, είτε το θέλουμε είτε όχι, πρέπει να αναμετρηθούμε.

Η ήττα του πολιτικού σχεδίου του ΣΥΡΙΖΑ και η εκκωφαντική επικράτηση του Μνημονίου, δημιουργεί, εκ των πραγμάτων, αμηχανία σε όλο το φάσμα της Αριστεράς, δείχνοντας και τα όρια της μέχρι τώρα ρητορικής και πρακτικής της. Θα μπορούσαμε –κατά τα γνωστά– να αντικαταστήσουμε τα απλουστευτικά σχήματα του ΣΥΡΙΖΑ πριν γίνει κυβέρνηση με έναν άλλο βερμπαλισμό της γνήσιας αντιμνημονιακής γραμμής, περιμένοντας να βρει απήχηση στην αγανάκτηση του κόσμου. Όμως, όπως δείχνει και η εμπειρία του προηγούμενου διαστήματος, δεν μπορούμε να περιμένουμε ότι αυτή η μεθοδολογία είναι ικανή, και μάλιστα από μόνη της, να συμβάλει σε μια κατεύθυνση κοινωνικής χειραφέτησης και δημιουργικής κινητοποίησης. Χωρίς να θέλουμε να υποτιμήσουμε την ανάγκη αναζήτησης εναλλακτικής μεγάλης αφήγησης για διέξοδο και απεμπλοκή, πιστεύουμε ότι μια τέτοια κατεύθυνση μπορεί να προκύψει τόσο από κινηματικές μάχες όσο και από συλλογικές αναζητήσεις και πειραματισμούς. Σε αυτή τη φάση, αν η Αριστερά θέλει να συνομιλεί με την κοινωνία, πρέπει να συναντιέται με τις ανάγκες της, προτάσσοντας ένα εναλλακτικό και συνάμα λειτουργικό μοντέλο οργάνωσης της καθημερινότητας.

Ο Α. Καρίτζης, σε πρόσφατο άρθρο του, σημειώνει: «Η Αριστερά στην Ελλάδα έχει διαιρεθεί ανάμεσα σε δύο ασθενικές στρατηγικές: εφαρμογή λιτότητας με αντισταθμιστικά μέτρα και επιστροφή στην καθιερωμένη αντιμνημονιακή ρητορική… Η προσαρμογή στις νέες συνθήκες μπορεί να αναδείξει μια πιο αποτελεσματική και ανθεκτική Αριστερά» (RedNotebook, 12.10.2015). Αυτό είναι και το ερώτημα: Ποιoς λόγος και ποια πολιτική πρακτική ορίζουν μια τέτοια Αριστερά; Και με ποιο τρόπο αυτά μπορούν να μετέχουν στον υπάρχοντα κοινωνικό πειραματισμό και όχι να είναι εξωτερικός παρατηρητής ή εκφραστής του;

Ανάγκες και δυνατότητες. Η αδυναμία του κυρίαρχου μοντέλου να ενσωματώσει τμήματα του πληθυσμού και να καλύψει στοιχειωδώς τις ανάγκες του συχνά τα ωθεί να διερευνούν εναλλακτικούς τρόπους διαβίωσης. Αρκετά τέτοια παραδείγματα αναπτύχθηκαν, κυρίως τα πρώτα χρόνια της κρίσης, όπως δομές αλληλεγγύης και κοινωνικά ιατρεία, και έδωσαν τις δικιές τους απαντήσεις σε συνθήκες κοινωνικής και οικονομικής αποδιάρθρωσης.

Στο επίπεδο της εναλλακτικής οικονομίας τα πράγματα γίνονται πιο δύσκολα. Ωστόσο, υπάρχουν παραδείγματα, μέσα και πέρα από τα όρια της Αριστεράς: από εναλλακτικές ατομικές στάσεις, όπως η ολοένα διευρυνόμενη τάση κυρίως ενός επιστημονικού δυναμικού να αναζητά (δημιουργώντας ομάδες, συμμετέχοντας σε διαγωνισμούς, υποβάλλοντας project) δημιουργικότερους τρόπους διάθεσης της εργασίας του, μέχρι συλλογικές προσπάθειες στο επίπεδο της κοινωνικής οικονομίας, νέα συνεταιριστικά σχήματα, καινοτόμα εγχειρήματα, δικτυώσεις παραγωγών κ.ά. Τέτοιου είδους πρακτικές μετασχηματίζουν, πολλές φορές, την ανάγκη σε επιλογή και οικοδομούν ένα άλλο προφίλ της καθημερινότητας.

Η ίδια η πραγματικότητα, λοιπόν, ακόμα και αποσπασματικά ή μεμονωμένα, ξεπερνά τις παραδοσιακές νόρμες. Θα ήταν έλλειμμα να μην αξιολογήσουμε αυτή την τάση και να μην προσπαθήσουμε να διευρύνουμε τις μεθόδους και τα εργαλεία της Αριστεράς. Σίγουρα δεν ξεκινάμε από το μηδέν· υπάρχουν παραδείγματα σε ελληνικό και διεθνές επίπεδο, συλλογικότητες με εμπειρία σε τέτοια εγχειρήματα, συναφείς ακαδημαϊκές δραστηριότητες. Το ερώτημα είναι αν τα παραπάνω μπορούν να αποτελέσουν, με μαζικούς όρους, αναπόσπαστα κομμάτια ενός πολιτικού σχεδίου.

Θεωρούμε ότι –πέρα από τις αντικειμενικές ανάγκες– υπάρχει και η διαθεσιμότητα, σε κοινωνικό αλλά και πολιτικό επίπεδο. Υπάρχει ένα τεράστιο δυναμικό που βρίσκεται αντιμέτωπο με την ανεργία, ενώ παράλληλα συγκεντρώνει δεξιότητες και μπορεί να παράγει τεχνογνωσία και καινοτόμες ιδέες. Σε πολιτικό επίπεδο, υπάρχουν κοινωνικές κατηγορίες –κυρίως κομμάτια της νεολαίας– οι οποίες βρήκαν ενδιαφέρον στην πολιτική το πρώτο επτάμηνο της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ και ενεργοποιήθηκαν με το δημοψήφισμα. Το δυναμικό αυτό, ως επί των πλείστον, δεν κατάφερε να εκφραστεί από κανένα αριστερό σχηματισμό. Ίσως είναι, όμως, διατεθειμένο να εμπλακεί σε μια δημιουργική διαδικασία, η οποία θα επιχειρεί να δώσει απαντήσεις στο σήμερα, πέρα από τα καθιερωμένα σχήματα.

Σε αυτή την κατεύθυνση, μπορούμε να δράσουμε σε δύο άξονες:

Πρώτον: Να εμφυσήσουμε σε αυτά τα εγχειρήματα διαφορετικά πολιτικά προτάγματα. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα εναλλακτικής οικονομίας τα οποία συγκροτήθηκαν στη βάση ενός εναλλακτικού τρόπου σκέψης και θέτουν τα όριά τους σε σχέση με τα κυρίαρχα πρότυπα της αγοράς. Ταυτόχρονα, άλλα –ίσως τα περισσότερα– προέκυψαν από την αναζήτηση καλύτερων όρων διαβίωσης, πολλές φορές ως μια εναλλακτική προσπάθεια που φιλοδοξεί να ενταχθεί με καλύτερους όρους σε καπιταλιστικές νόρμες. Αν και η κίνηση από μόνη της εμπεριέχει μια εναλλακτική λογική, είναι σημαντικό να μπορέσουμε να θέσουμε και να διευρύνουμε τις διαχωριστικές γραμμές ενός άλλου αξιακού κώδικα απέναντι σε εκείνον του καπιταλισμού.

Δεύτερον: Όπως είπαμε, υπάρχουν αρκετά παραδείγματα, διάσπαρτα στην Ελλάδα. Για να αποκτήσουν όμως μεγαλύτερη δυναμική, περισσότερη αυτονομία και εν τέλει να μπορούν να παράγουν κοινωνικές μετατοπίσεις, είναι απαραίτητο να ενταχθούν σε μία συνολικότερη δικτύωση, η οποία θα λειτουργεί στη βάση δημοκρατικών διαδικασιών, θα παρέχει ελευθερία κινήσεων, θα μεριμνά για την τεχνική στήριξη και τη μετάδοση εμπειρίας, ενώ παράλληλα θα τα συντονίζει.

Δεν ισχυριζόμαστε, βέβαια, ότι τέτοια παραδείγματα, μεμονωμένα ή μη, μπορεί να αποτελούν συνολική λύση, ούτε υποτιμούμε τη σημασία του κεντρικού πολιτικού. Παρ’ όλα αυτά, η διεύρυνση και η δικτύωσή τους μπορεί να απαντήσει σε καίριες πτυχές της πραγματικότητας, δομώντας νέες πολιτικές σχέσεις στη βάση μιας άλλου τύπου συλλογικής καθημερινής πρακτικής που επιχειρεί να χτίσει αντιστάσεις.

Να διδαχθούμε από τον νεοφιλελευθερισμό. Ο καπιταλισμός, και ειδικότερα ο νεοφιλελευθερισμός, κατάφερε να διαμορφώσει συνειδήσεις προς μια ατομικιστική κατεύθυνση στη βάση νέων πρακτικών μέσω δομικών αλλαγών που επιχειρήθηκαν και εφαρμόστηκαν, λ.χ. στην εκπαίδευση. Δεν έμεινε όμως εκεί… Στρατιές συμβούλων και τεχνοκρατών διοργανώνουν σεμινάρια και παρέχουν τεχνογνωσία σε μια κατεύθυνση συνεχούς εκπαίδευσης και εναρμονισμού στις ανάγκες που θέτει η καπιταλιστική οικονομία. Παράλληλα, έχει αναπτύξει τη δυνατότητα να ενσωματώνει στις δικές του κυρίαρχες αξίες την κοινωνική εφευρετικότητα. Έτσι, εταιρείες κάνουν μόδα αντισυμβατικές μορφές εργασίας ή συλλογικοί χώροι εργασίας που προέκυψαν από την αδυναμία πολλών ελεύθερων επαγγελματιών να συντηρούν επαγγελματική στέγη, τείνουν να γίνουν ένα πολύ διαδεδομένο εναλλακτικό επιχειρηματικό trend (co-working spaces).

Στον αντίποδα αυτών, πρέπει να δώσουμε και τη δικιά μας ανταπάντηση: Από τη μία να ξαναπιάσουμε αυτό που καιρό τώρα αμελήσαμε. Να επιχειρήσουμε να οικοδομήσουμε καθημερινές συλλογικές πρακτικές βασισμένες σε έναν άλλο αξιακό κώδικα. Να δημιουργήσουμε εγχειρήματα που θα αλλάζουν τους ανθρώπους που συμμετέχουν σε αυτά στη βάση της αλληλεγγύης και θα παράγουν αντανακλάσεις σε άλλους τομείς.

Από την άλλη –και κάπως ανορθόδοξα– να επιχειρήσουμε να σκεφτούμε και στο πλαίσιο ενός «αριστερού τεχνοκρατισμού». Κάθε απόπειρα στο πεδίο, τουλάχιστον, της εναλλακτικής οικονομίας, αν φιλοδοξεί να πάρει μαζικά χαρακτηριστικά και να είναι στοιχειωδώς αποτελεσματική, πρέπει να συγκροτείται με σοβαρούς όρους και να είναι λειτουργική. Χρειάζεται, λοιπόν, ένας «τεχνοκρατισμός» στη βάση ενός αντιπαραθετικού πλαισίου από το κυρίαρχο, που θα αξιοποιεί τις εφαρμοσμένες επιστήμες με άξονα τις κοινωνικές ανάγκες, θα συλλογικοποιεί την εμπειρία, θα διερευνά εναλλακτικά χρηματοδοτικά εργαλεία και θα δημιουργεί νέες διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Τα παραπάνω είναι απαραίτητα αν θέλουμε τέτοιες προσπάθειες να οδηγήσουν σε νέες θεσμίσεις και εν τέλει να καταφέρουν να δημιουργήσουν μηχανισμούς αναπαραγωγής ενός εναλλακτικού μοντέλου.

Να αντιστρέψουμε τη κοινή λογική. Πρέπει, λοιπόν, να είμαστε εφευρετικοί και να αγωνιστούμε για μία άλλη κοινή λογική: αυτή των αναγκών. Να σκεφτούμε και να δράσουμε «εκτός πλαισίου», πέρα από τα όρια που επιβάλλει η πολιτική του «εφικτού» και ξεπερνώντας δικιές μας αγκυλώσεις και βαθιά ριζωμένες νοοτροπίες.

Σε μια χρονική στιγμή όπου η ήττα μοιάζει ολοκληρωτική μπορούμε ή να αποδεχτούμε μια εικόνα της κοινωνίας ως πληγωμένης μάζας χωρίς φαντασία και αντιστάσεις ή να επιχειρήσουμε να οικοδομήσουμε ένα εναλλακτικό όραμα που θα απελευθερώνει δυνάμεις και θα αποτελεί για τα πληττόμενα στρώματα τη δικιά τους εναλλακτική «κοινή λογική» (βλ. Michael A. Lebowitz, Οικοδομήστε τον τώρα! Λόγος για τον σοσιαλισμό του 21ου αιώνα, The Monthly Review Imprint, 2009). Σίγουρα σε αυτό το δρόμο θα βρεθούμε εκ νέου αντιμέτωποι με αδυναμίες και καινούρια ερωτήματα, αλλά καθώς οι ανάγκες και τα μέτωπα παραμένουν ανοιχτά, αξίζει να το προσπαθήσουμε.

 

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Σκέψεις για τη συγκυρία και τα εργαλεία της Αριστεράς

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s