Οι νόμιμες οδοί μετακίνησης, κλειδί για την πολιτική στο προσφυγικό

Standard

Συνέντευξη με την Καλλιόπη Στεφανάκη, επικεφαλής του Τομέα Προστασίας της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, Γραφείο Ελλάδας

Ας ξεκινήσουμε από τη βασική τοποθέτηση της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ απέναντι στην παρούσα κατάσταση, σε σχέση με τους πρόσφυγες.

Βασική θέση της Ύπατης Αρμοστείας ήταν, και παραμένει, το άνοιγμα νόμιμων οδών για την πρόσβαση των προσφύγων στην προστασία που δικαιούνται, ώστε να αποφεύγεται ηπικίνδυνη παράτυπη μετακίνηση. Αυτό μπορεί να γίνει με δύο τρόπους.

Ο πρώτος είναι η αύξηση των θέσεων επανεγκατάστασης (resettlement) για πρόσφυγες απευθείας από τη Συρία και τις όμορες χώρες (Τουρκία, Λίβανος, Ιράκ και Ιορδανία, όπου υπάρχουν περίπου 4 εκατομμύρια Σύρων προσφύγων) προς χώρες της Ευρώπης —  και αναφέρομαι ειδικά στους Σύρους, επειδή περίπου 62% των μαζικών αφίξεων στην Ελλάδα φέτος, είναι Σύροι. Είναι πραγματικά ελάχιστες οι θέσεις επανεγκατάστασης που προσφέρουν τα ευρωπαϊκά κράτη συγκριτικά με τις ανάγκες, συγκεκριμένα 22.000 μέχρι το τέλος του 2016.

Ο δεύτερος τρόπος είναι να αυξηθούν οι δυνατότητες για τη χορήγηση βίζας: για σπουδές, για οικογενειακή συνένωση, για προγράμματα εργασίας, για ανθρωπιστικούς λόγους.

Με λίγα  λόγια, όσο οι τρόποι νόμιμης μετακίνησης παραμένουν περιορισμένοι, η παράτυπη μετακίνηση θα ενισχύεται. Από αυτή τη διαπίστωση ξεκινάει η Ύπατη Αρμοστεία, βλέποντας την προσφυγική μετακίνηση σε όλο της το εύρος, και όχι μόνο στην Ευρώπη.

Συγκεκριμένα, ποια είναι η θέση της Ύπατης Αρμοστείας για τον φράκτη του Έβρου;

Το έχουμε ξαναπεί στο παρελθόν και αυτή παραμένει η θέση του οργανισμού: πρέπει να υπάρχουν πρακτικά μέτρα και, όπου είναι αναγκαίο, διακρατικές συνεννοήσεις, προκειμένου οι πρόσφυγες να έχουν πρόσβαση στο έδαφος της χώρας που ζητούν προστασία, όπως επιβάλλει η Σύμβαση της Γενεύης. Αυτό ισχύει και για τα σύνορα της Ελλάδας και της Τουρκίας. Η χώρα είναι υποχρεωμένη να προσφέρει στον πρόσφυγα τη δυνατότητα πρόσβασης στην προστασία. Ανεξάρτητα από το σημείο που θα ζητηθεί προστασία (λ.χ. στους ήδη υπάρχοντες συνοριακούς σταθμούς, στις Καστανιές και στους Κήπους ή στον φράχτη), η Ελλάδα δεσμεύεται από τις διεθνείς συνθήκες να παράσχει στον πρόσφυγα διεθνή προστασία, απαραίτητη προϋπόθεση της οποίας είναι να μπορεί να ασκήσει το δικαίωμα να εκφράσει το αίτημά του και αυτό να εξετασθεί. Το ίδιο ισχύει, αντίστοιχα για την είσοδο από τη Σερβία στην Ουγγαρία. Η Ουγγαρία οφείλει να παρέχει προστασία και να επιτρέπει την είσοδο σε όσους είναι πρόσφυγες με βάση τη Σύμβαση της Γενεύης.

Οι εν λόγω δεσμεύσεις δεν είναι καθόλου εύκολο να υλοποιηθούν από τα κράτη, καθώς η εφαρμογή τους προϋποθέτει διμερείς ή πολυμερείς διακρατικές συνεργασίες και συμφωνίες, ωστόσο είναι αναγκαίο.

Ας προσχωρήσουμε στη δράση που αναπτύσσει ο οργανισμός, και κυρίως στην Ελλάδα.

Μέχρι τώρα, η δράση της Ύπατης Αρμοστείας στην Ευρώπη ήταν κυρίως  συμβουλευτική και συνδρομής στις κυβερνήσεις, ώστε να αναπτύξουν τα συστήματα προστασίας τους με τρόπο αποτελεσματικό για τους πρόσφυγες. Είναι πρωτόγνωρη η ανάληψη «επιχειρησιακής» δράσης σε κράτος-μέλος της Ε.Ε.: να παρέχει, δηλαδή, ανθρωπιστική βοήθεια, και, γενικώς, να αναλαμβάνει υπηρεσίες σε τομείς που καλύπτονται, καταρχήν, από το κράτος.

Όσον αφορά την Ελλάδα ειδικότερα, η Ύπατη Αρμοστεία έχει αναλάβει σήμερα να καλύψει μεγάλο μέρος των ανθρωπιστικών αναγκών στα σημεία εισόδου: από κουβέρτες και ξηρά τροφή μέχρι μεταφορά και προσωρινό κατάλυμα στους νεοαφιχθέντες. Επίσης, έχει αναλάβει τη δέσμευση να βοηθήσει την Ελλάδα στην αύξηση των θέσεων υποδοχής για εκείνους που θα ζητήσουν άσυλο και θα μπουν στην διαδικασία της μετεγκατάστασης (relocation) προς άλλο κράτος-μέλος της Ε.Ε.. Όπως γνωρίζουμε, υπάρχουν οι αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, σύμφωνα με τις οποίες από την Ελλάδα θα μετεγκατασταθούν 66.400 πρόσφυγες μέσα σε δύο χρόνια. Σε αυτό το πεδίο, η Ύπατη Αρμοστεία έχει αναλάβει σοβαρή και ευρεία δέσμευση να δημιουργήσει 20.000 θέσεις υποδοχής προκειμένου να καλύψει και όσους είναι υποψήφιοι για μετεγκατάσταση και σε άλλους, αιτούντες άσυλο.

Να θυμίσουμε εδώ ότι το ζήτημα της υποδοχής αιτούντων άσυλο είναι ένα ζήτημα πολύ κρίσιμο για τη χώρα. Το 2011 το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου καταδίκασε την Ελλάδα για απάνθρωπη και εξευτελιστική μεταχείριση Αφγανού (υπόθεση M.S.S.), λόγω των πολύ προβληματικών συνθηκών υποδοχής. Η απόφαση αυτή ουσιαστικά οδήγησε στην αναστολή της εφαρμογής του Κανονισμού «Δουβλίνο ΙΙ» για την Ελλάδα, με συνέπεια πολλά κράτη-μέλη να αναστείλουν την επιστροφή αιτούντων άσυλο στην Ελλάδα. Η αναστολή αυτή ισχύει ακόμα.

Είναι, λοιπόν, ένα θέμα στο οποίο δυστυχώς η Ελλάδα δεν έχει δείξει πρόοδο. Ενώ στο σύστημα και τη διαδικασία ασύλου έχει γίνει ένα μεγάλο άλμα σε σχέση με το παρελθόν, αντιθέτως, η υποδοχή των αιτούντων άσυλο απέχει παρά πολύ από τα πρότυπα που θα έπρεπε να έχουμε. Με αυτούς τους αριθμούς προσφύγων στην Ελλάδα (και δεν αναφέρομαι τόσο στους πάνω από 650.000 ανθρώπους που ήρθαν φέτος, αλλά στους αιτούντες άσυλο που διαβιούν ήδη στη χώρα –περίπου 30.000–, από τα προηγούμενα χρόνια, και οι αιτήσεις τους είναι σε εκκρεμότητα), δεν μπορεί η χώρα να διαθέτει μόνο 1400 θέσεις υποδοχής.  Δεν είναι ρεαλιστικό να πιστεύουμε ότι η Ελλάδα μπορεί να φιλοξενήσει όλους όσους μαζικά καταφθάνουν, αλλά δεν είναι ακριβώς εκεί το θέμα· το θέμα, κατά τη γνώμη μου, είναι ότι η Ελλάδα, όπως και κάθε χώρα, θα πρέπει να αναλάβει τις ευθύνες της στο μέτρο που της αναλογεί, με πρόγραμμα και σχεδιασμό. Πρέπει να υπάρξει αύξηση των δομών και των θέσεων υποδοχής, και προς αυτήν την κατεύθυνση η Ύπατη Αρμοστεία στηρίζει το κράτος. 

Τι ισχύει για το Δουβλίνο ΙΙΙ και την Ελλάδα;

Όλοι οι Σύροι που φτάνουν στην Ελλάδα (πάνω από 400.000 μέχρι αρχές Νοεμβρίου 2015) κανονικά θα έπρεπε να υποβάλουν αίτηση ασύλου στην Ελλάδα, με βάση τον Κανονισμό «Δουβλίνο ΙΙΙ», εφόσον είναι πρόσφυγες και ζητούν προστασία στην Ε.Ε.,

Αυτό όμως δεν αντιμετωπίζεται εύκολα στην πράξη για δύο λόγους αφενός, η παρούσα δυνατότητα του συστήματος ασύλου της Ελλάδας δεν επαρκεί να καλύψει όλον αυτόν τον όγκο αιτήσεων ασύλου, συμπεριλαμβανομένων των αιτούντων άσυλο που τυχόν επιστραφούν με το «Δουβλίνο ΙΙΙ» (εάν οι επιστροφές επανακάμψουν). Αφετέρου, η μεγάλη πλειοψηφία των προσφύγων που έρχονται δεν επιλέγουν να αιτηθούν ασύλου και να μείνουν στην Ελλάδα — είναι φανερό.

Ενόψει αυτής της πραγματικότητας, είναι αναγκαίο, πιστεύω, η Ε.Ε. να επανεξετάσει και να αναθεωρήσει τα εργαλεία της για την επίτευξη του στόχου του κοινού ευρωπαϊκού συστήματος ασύλου (Δουβλίνο, νομοθεσία ασύλου κλπ.). Και εδώ η μετεγκατάσταση έχει να παίξει έναν πολύ σημαντικό ρόλο, πρέπει να ενισχυθεί, με πρόβλεψη περισσότερων θέσεων, και πρέπει να υιοθετηθεί ως ένα μόνιμο συστημικό εργαλείο, όχι μόνο έκτακτο (όπως γίνεται τώρα, με βάση το άρθρο 78 της Συνθήκης της Ε.Ε.). Η δυνατότητα μετεγκατάστασης πρέπει να υπάρχει μέσα στο σύστημα ασύλου της Ε.Ε. και να κινητοποιείται ο μηχανισμός αυτόματα, με ταχύτητα, ευελιξία και αποτελεσματικότητα.

Επίσης, η Ύπατη Αρμοστεία προτείνει σε ευρωπαϊκό επίπεδο, αλλά δεν υπάρχει μέχρι στιγμής θετική ανταπόκριση των Κρατών-μελών, την αμοιβαία αναγνώριση των αποφάσεων που καθορίζουν ότι κάποιος είναι πρόσφυγας. Δηλαδή, όταν κάποιος αναγνωρίζεται ως πρόσφυγας στην Ελλάδα, να υπάρχει αυτόματη αναγνώριση αυτής της απόφασης σε όλα τα κράτη-μέλη της Ε.Ε.

Και υπάρχουν πολλά επιμέρους θέματα: για παράδειγμα, η μετεγκατάσταση πρέπει να γίνεται επί τη βάσει των δεσμών (οικογενειακών, ύπαρξης κοινοτήτων κ.α.) των προσφύγων με τις χώρες στις οποίες θα πάνε. Δεν έχει νόημα να υποχρεωθεί κάποιος να πάει π.χ. στη Φινλανδία, αν από τη Φινλανδία θα φύγει την επομένη μέρα να πάει στη Γερμανία ή στη Σουηδία.

Είναι, τέλος, αναγκαίο να γίνει μία στάθμιση όλων των παραπάνω για να οδηγηθούμε σε ένα λειτουργικό σύστημα ασύλου και προσφυγικής προστασίας στην Ε.Ε., ώστε οι πρόσφυγες να μπορούν να ενταχθούν και να ζήσουν μια ζωή με προοπτική, λαμβάνοντας υπόψη ότι σήμερα δεν μπορούν όλα τα κράτη-μέλη της Ε.Ε. να ανταποκριθούν με τον ίδιο τρόπο στην παροχή προστασίας στους πρόσφυγες. Αυτή η πραγματικότητα πρέπει να ληφθεί υπόψη και να αποτυπωθεί στα νομικά και θεσμικά εργαλεία της Ε.Ε. Η μετεγκατάσταση είναι ένα πρώτο θετικό βήμα, ας ελπίσουμε ότι θα συνεχίσει και θα ενισχυθεί.

Ποια είναι η άποψή σας για τους Αφγανούς οι οποίοι δεν συμπεριλαμβάνονται ως εθνικότητα, στις συμφωνίες μετεγκατάστασης; 

Η άποψη της Ύπατης Αρμοστείας είναι ότι σαφέστατα θα πρέπει να συμφωνηθεί το ποσοστό αναγνώρισης που θα επιτρέπει να συμπεριληφθεί μία εθνικότητα στις υποψήφιες για μετεγκατάσταση με τρόπο ώστε και οι Αφγανοί να συμπεριλαμβάνονται σε αυτές. Για την Ελλάδα αυτό είναι κρίσιμο, γιατί υπάρχουν πολλοί Αφγανοί αιτούντες άσυλο, και, σε κάθε περίπτωση, το ποσοστό αναγνώρισης των Αφγανών ως προσφύγων στην Ε.Ε., είναι της τάξης του 70%, καθόλου αμελητέο. Η Ύπατη Αρμοστεία κάνει σχετικές παρεμβάσεις προς όλους τους εμπλεκόμενους, ώστε να συμπεριληφθούν και οι Αφγανοί στη δυνατότητα μετεγκατάστασης, και στηρίζει την Ελληνική κυβέρνηση στο σημείο αυτό.

Και ποιες προοπτικές διαβλέπετε για το άμεσο μέλλον;

Είναι μάλλον αναμενόμενο ότι η πίεση στην Ελλάδα θα γίνει μεγαλύτερη γιατί δρομολογείται ήδη η επανεκκίνηση των επιστροφών με το «Δουβλίνο ΙΙΙ». Έχει υπάρξει Ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, σύμφωνα με την οποία το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο θα συζητήσει το θέμα αυτό τέλη Νοεμβρίου ή το αργότερο μέχρι τον Μάρτιο 2016. Αν αυτό συμβεί, και συνδυασθεί με τυχόν αλλαγή των πολιτικών σε πιο περιοριστικές κατευθύνσεις στα εσωτερικά ευρωπαϊκά σύνορα, θα  υπάρχει μία κατάσταση πραγματική για τους πρόσφυγες όπου ο μόνος νόμιμος τρόπος για να μετακινηθούν και να εγκατασταθούν σε μια άλλη χώρα της Ε.Ε. άμεσα θα είναι η οδός της μετεγκατάστασης. Η πιο μακροπρόθεσμη δυνατότητα μετακίνησης και μετεγκατάστασης εντός Ε.Ε. παραμένει, βέβαια, πάντα η αναγνώριση της προσφυγικής ιδιότητας, η χορήγηση του καθεστώτος του επί μακρόν διαμένοντος όταν πληρωθούν οι προϋποθέσεις και, με το καθεστώς αυτό, η εγκατάσταση σε άλλο κράτος-μέλος της Ε.Ε. από αυτό που παρείχε την αναγνώριση, η οποία διαδικασία, όμως, απαιτεί την παρέλευση κάποιων ετών.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s