Α. Εικόνα καταστροφής

Standard

 Πέρασαν εβδομήντα χρόνια

του Βασίλη Κρεμμυδά

Θα μπορούσα να το πω και αλλιώς, ίσως πιο κομψά, ίσως πιο επιστημονικά: «συμπληρώνονται φέτος εβδομήντα χρόνια!». Προτιμώ το «πέρασαν»· από πότε; από το 1945. Και τι έγινε το 1945; τίποτε, αλλά πάρα πολλά.

Θέλω να περιδιαβάσω, έτσι το λέγαμε παλιά, αυτά τα εβδομήντα χρόνια κοιτάζοντας τα από βαθειά όπως τα είδα — όχι, δεν πρόκειται για προσωπικές αφηγήσεις και βιώματα: και να ήθελα να το κάνω, αμφιβάλλω αν θα μπορούσα· η ματιά του ιστορικού έχει κυριαρχήσει σε κάθε έκφανσή μου, θέλω-δε θέλω. Αυτό που λέω, επομένως, είναι ότι για να γράψω τα σημειώματα που θα ακολουθήσουν δεν έχω κάνει πρωτογενή έρευνα.

Αίθουσα σχολείου, 1945-46. Φωτογραφία της Βούλας Παπαϊωάννου (Φωτογραφικό Αρχείο Μουσείο Μπενάκη)

1945 λοιπόν, και η χώρα μετράει τις πληγές της· θα καταφέρει να τις μετρήσει; όχι! είναι αμέτρητες. Είχαν καταστραφεί όλα από τον πόλεμο και την Κατοχή. Και εντωμεταξύ, στο τέλος του προηγούμενου έτους ο Τσώρτσιλ μεγάλος νικητής του πολέμου, με το στρατηγό Σκόμπι, ήρθαν να ενισχύσουν τη νόμιμη κυβέρνηση – ποια ήταν αυτή και από πού ήταν νόμιμη; και με τον βασιλιά τι θα γινόταν; και τα Δεκεμβριανά; και επιτέλους αυτή η ελληνική κοινωνία που έβγαινε από έναν πόλεμο, από μια σκληρή Κατοχή και μια μεγαλειώδη Αντίσταση τι ήταν; Ποια ήταν η μορφή και ο χαρακτήρας της; Θα τα δούμε όλα αυτά.

Θα τα δούμε όλα αυτά, αφού προηγουμένως κάνουμε μία συμφωνία. Θα μοιράσουμε τα 70 χρόνια ως εξής: 22+7+35+6, όπου κάθε αριθμός αντιπροσωπεύει μια ιστορική περίοδο με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, με πρώτο και καλύτερο τις κοινωνικές κατηγορίες ανθρώπων που τα γεγονότα γεννούσαν.

Και θα τα δούμε όλα αυτά, αφού προηγουμένως μιλήσουμε γι’ αυτόν τον κόσμο τον ταπεινό που καλούνταν να σταθεί στα πόδια του· ένα δεκάχρονο παιδάκι, ας πούμε, που πείναγε και κρύωνε και που δεν είχε δει στη μικρή του ζωή άλλο από βομβαρδισμούς, γκρεμίσματα, πτώματα στους δρόμους, εκτελέσεις.

Αυτό το παιδάκι, μόλις στην τετάρτη Δημοτικού, με το σχολείο του γκρεμισμένο να μαθαίνει γράμματα στο κτίριο άλλου σχολείου, του μόνου όρθιου στη μικρή πόλη όπου ζούσε και να βλέπει την Ιστορία χωρίς να μπορέσει ποτέ να της μιλήσει.

1. Η εικόνα της καταστροφής

Αυτό το παιδάκι ήταν αναγκασμένο να τρέχει στο σχολείο του, να διαμορφώνει τον κόσμο του κοροϊδεύοντας την πείνα του με τη γαλέτα, το βούτυρο (ο θεός να το κάνει!) και λίγο κίτρινο (ολλανδικό) τυρί —έχει αρχίσει κιόλας να έρχεται η «ξένη βοήθεια», Ούνρα και άλλα, και να κυκλοφορεί ανάμεσα σε γκρεμισμένα σπίτια, σε τρυπημένα από τις σφαίρες κτίρια–, μετά θα τα σκεφτεί αυτά, αφού ως τότε δεν είχε δει και τίποτε άλλο. Και συχνά  να βλέπει το φορτηγάκι που σταματούσε κάπου, μερικούς τύπους, αργότερα θα μάθει ότι τους έλεγαν χίτες, να πετούν σε κάποιο κτίριο εύφλεκτες ύλες, να το καίνε — του είχε κάνει εντύπωση που όταν βεβαιώνονταν ότι το σπίτι συνήθως ή μαγαζί έπαιρνε για καλά φωτιά έσπευδαν να εξαφανιστούν· λίγα  λεπτά κρατούσε η διαδικασία — το είχαν κάψει το σπίτι του κομμουνιστή!

Παράλληλα άρχισε να ενεργοποιείται ο παράγοντας «ο θείος από την Αμερική», οι Έλληνες μετανάστες εκεί, τα παιδιά τους να στέλνουν, οργανωμένα, δέματα με ρούχα και τρόφιμα, κονσέρβες (κορν μπηφ, λέγαμε — μας φαινόταν παντεσπάνι!)· επανειλημμένα έστειλαν — αρχίσαμε να στεκόμαστε στα πόδια μας. Τα παιδιά που μεγάλωναν δεν καταλάβαιναν από πολιτικές, από συμφωνίες, από εκλογές και δημοψηφίσματα. Καταλάβαιναν όμως από μπαμ-μπουμ, πυροβολισμούς και βία.

2. Ποια κοινωνία γέννησε η Κατοχή· ποια κοινωνία γέννησε η Εθνική Αντίσταση;

Ποια κοινωνία γέννησε η Εθνική Αντίσταση το ξέρουμε· γέννησε ένα πανίσχυρο ΚΚΕ, αφού, με το τέλος του πολέμου και την τοποθέτηση των άλλων πολιτικών δυνάμεων που έλαβαν μέρος σ’ αυτήν στους πολιτικούς χώρους όπου ιδεολογικά ουσιαστικά ανήκαν, το ΚΚΕ εμφανιζόταν ικανό να οργανώσει και να διεξαγάγει έναν ολόκληρο πόλεμο, τον Εμφύλιο — επί τρία χρόνια. Ακόμη και μετά την ήττα του παρέμεινε ισχυρό, γι’ αυτό ο νικητής του Εμφυλίου, κατακερματισμένος ο ίδιος και ιδεολογικά παραπαίοντας μέσα στις βαθιές ανακατατάξεις στην Ευρώπη και στον υπόλοιπο κόσμο φρόντισε να το διαλύσει, να το τσακίσει στην κυριολεξία. Η βία αυτό επεδίωκε· θα μιλήσουμε για τη βία.

Η Κατοχή όμως γέννησε άλλη κοινωνία, παρασιτική, σε όλη τη διάρκειά της: μαυραγορίτες, δωσίλογοι, ταγματασφαλίτες, λωποδύτες κάθε είδους και με κάποιας μορφής συνεργασία με τον κατακτητή· δεν επρόκειτο για πέντε και δέκα· επρόκειτο για στρατούς ολόκληρους με δράση — θα δούμε. Ήταν αυτοί που είχαν επιλέξει το ρόλο του «εχθρού» απέναντι στην κοινωνία, στην προσπάθειά τους να βρουν θέση και ρόλο στους εξουσιαστικούς συσχετισμούς της Δεξιάς — ήταν η Ακροδεξία.

Στις ραγδαίες αλλαγές, όπου οι πρωθυπουργικές θητείες μετρούνταν με μήνες, που ήταν φυσικό να ακολουθήσουν έναν τέτοιο πόλεμο, και μετά τον κατακερματισμό ή και τη διάλυση των προπολεμικών πολιτικών δυνάμεων δεν μπορούσε να γίνει διαφορετικά: τα δύο νεογέννητα, αυτό που γέννησε η Εθνική Αντίσταση και αυτό που γέννησε η Κατοχή θα συγκρούονταν μέχρι θανάτου. Δεν ήταν αδερφάκια.

Το κείμενο αυτό εγκαινιάζει τη σειρά «Πέρασαν εβδομήντα» χρόνια, του ιστορικού Βασίλη Κρεμμυδά, που θα δημοσιεύουμε την τελευταία Κυριακή κάθε μήνα

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s