Λεξιλογώντας για την κρίση

Standard

ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ ΕΧΟΥΝ ΤΗ ΔΙΚΗ ΤΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΑ

του Νίκου Σαραντάκου

Μια και στον μήνα που μας πέρασε δεν ξεχώρισε κάποια λέξη που να έχει γλωσσικό ενδιαφέρον αλλά και για την οποία να μην έχουμε ήδη γράψει, βρίσκω την ευκαιρία να διορθώσω μια σημαντική παράλειψη: τόσα χρόνια που υπάρχει αυτή η στήλη (αισίως κλείσαμε τα εφτά) έχει γράψει για λέξεις και λέξεις της επικαιρότητας, αλλά περιέργως ώς τώρα δεν έγραψε για τη μία λέξη που έχει σημαδέψει όλην αυτή την περίοδο. Θα το μαντέψατε, εννοώ τη λέξη κρίση, που ακούγεται συνεχώς, συχνά συνοδευόμενη από ένα προσδιοριστικό επίθετο ή ουσιαστικό, ας πούμε οικονομική κρίση ή κρίση χρέους.

Sabin Balasa - The crisis

Sabin Balasa – The crisis

Η λέξη κρίση έχει πολλές σημασίες· διότι, πέρα από την οικονομική κρίση, κρίση λέμε επίσης την ικανότητα να εκτιμούμε σωστά τις καταστάσεις, όπως ας πούμε στο κλισέ «ο λαός έχει μνήμη και κρίση» που αρέσκονται να λένε οι πολιτικοί (πάω στοίχημα πως από μέσα τους γελάνε εκείνη την ώρα), ή στις «ερωτήσεις κρίσεως» που μας έβαζαν στο σχολείο· επίσης, κρίση λέμε την κριτική, κρίση λέμε και την απόφαση του δικαστηρίου, Κρίση λέμε, με κεφαλαίο, τη Δευτέρα Παρουσία, («η ώρα της Κρίσεως»), αλλά και την αξιολόγηση π.χ. των αξιωματικών που έχουν τις ετήσιες κρίσεις τους· επίσης κρίση λέμε την ξαφνική και βίαιη επιδείνωση μιας αρρώστιας, και γενικά την εμφάνιση οξέων συμπτωμάτων, όπως κρίση άσθματος ή σκωληκοειδίτιδας ή νευρική κρίση, που μετεξέλιξή τους είναι η οικονομική κρίση και οι συναφείς (π.χ. ενεργειακή κρίση) αλλά και οι άλλες μεταφορικές χρήσεις της λέξης, όπως η κρίση συνείδησης ή η κρίση ταυτότητας.

Στα αρχαία ελληνικά, η λέξη κρίσις σήμαινε, ανάμεσα στα άλλα, το κρίσιμο σημείο ή την κρίσιμη φάση στην εξέλιξη μιας νόσου, το σημείο εκείνο δηλαδή στο οποίο κρίνεται αν ο ασθενής θα ζήσει ή θα πεθάνει· όπως μας εξηγεί ένα σχόλιο σε κείμενο του Γαληνού, η ιατρική έννοια της κρίσης είναι μεταφορά από τα δικαστήρια: «εκ μεταφοράς των εν τω δικαστηρίω κρινομένων, ώσπερ γαρ εκείσε ο καταδικαζόμενος εν μέσω ζωής και θανάτου εστίν, ούτως ιδών τις νοσούντα και εν δυσφορία διάγοντα έφη, ελέησον, ούτος ο άνθρωπος κρίνεται μεταξύ ζωής και θανάτου.»

Η κρίση/κρίσις ετυμολογείται, φυσικά, από το ρήμα κρίνω, το οποίο είχε αρχική σημασία «διαχωρίζω, κοσκινίζω» και ήδη από τον Όμηρο «αποφασίζω» και αργότερα «δικάζω». Κριτήρια ήταν τα δικαστήρια ήδη από την κλασική αρχαιότητα (παρόλο που από τότε υπήρχε και η σημερινή σημασία της λέξης), σημασία που διατηρείται και ενισχύεται στους χριστιανούς συγγραφείς, όπου έχουμε το «φοβερό κριτήριο», το δικαστήριο της μέλλουσας κρίσης, που έφτασε ακόμα και σε στίχους του Μάρκου Βαμβακάρη (μελοποιημένους από τον γιο του): «πεθαίνω εξαιτίας σου στον Άδη κατεβαίνω / στο φοβερό κριτήριο εκεί σε περιμένω», φυσικά περνώντας μέσα από μοτίβα δημοτικών τραγουδιών.

Στην οικογένεια της κρίσης είναι και το κρίμα, που αρχικά, στην αρχαιότητα, σημαίνει «απόφαση, κρίση» και μετά, με τον χριστιανισμό, «θεϊκή κρίση, καταδίκη», φτάνοντας σήμερα να σημαίνει αφενός την αξιόμεμπτη πράξη, όχι όμως με την ποινική έννοια αλλά με την έννοια της παράβασης θείας εντολής ή ηθικής επιταγής, δηλαδή την αμαρτία, και αφετέρου την ατυχία ή αδικία. Έτσι, λέμε «το κρίμα στο λαιμό σου», με την πρώτη έννοια, αλλά και «Τι κρίμα που δεν προλάβαμε…», με τη δεύτερη έννοια.

Από την άλλη μεγάλη σημασία του κρίνω («αποφασίζω», «εκφράζω γνώμη»), στα μεσαιωνικά χρόνια εμφανίστηκε, κατ’ επέκταση, η σημασία «μιλώ», κυρίως με τον τύπο «κρένω», που στη συνέχεια αυτονομήθηκε ως ξεχωριστή λέξη, αν και στις μέρες μας έχει ξεπέσει σε υπόληψη μια και εμείς το κρένω το έχουμε συνδέσει κυρίως με τον Μπαρμπαγιώργο του Καραγκιόζη, όσο κι αν το έχει χρησιμοποιήσει και ο Σολωμός στον αθάνατο στίχο «με χίλιες βρύσες χύνεται, με χίλιες γλώσσες κρένει / όποιος πεθάνει σήμερα χίλιες φορές πεθαίνει».

Πριν από καμιά δεκαριά χρόνια, «προ κρίσης» όπως λέμε σήμερα, αν έλεγες «κρίση» χωρίς να το προσδιορίζεις, το μυαλό του συνομιλητή σου θα πήγαινε συνήθως στη νευρική κρίση· τώρα, χωριό που φαίνεται κολαούζο δεν θέλει, η σκέτη κρίση είναι οικονομική. Και αυτό, πανευρωπαϊκά, μια και η λέξη κρίσις πέρασε στα λατινικά ως crisis και από εκεί σε όλες σχεδόν τις ευρωπαϊκές γλώσσες, αλλά κυρίως με τη σημασία της επιδείνωσης μιας ασθένειας. Στις ευρωπαϊκές ακριβώς γλώσσες η λέξη μεταφέρθηκε και έξω από τον ιατρικό τομέα για να χαρακτηρίσει την κορύφωση μιας δύσκολης κατάστασης (για παράδειγμα, στα αγγλικά η σημασία αυτή καταγράφεται από το 1627, αναφορικά με την όξυνση στις σχέσεις Κοινοβουλίου και βασιλιά) και έτσι επέστρεψε και στα ελληνικά, σαν ένα είδος σημασιολογικού αντιδανείου, για να μας παιδεύει.

Η κρίση επί πολλούς αιώνες ήταν πρωτόκλιτη, σαν τη βρύση. Στα μεσαιωνικά κείμενα βρίσκεις μόνο «τις κρίσες» στον πληθυντικό (ακόμα και «τας κρίσας» αιτιατική), όχι «τις κρίσεις», αλλά ο τύπος δεν άντεξε στη λόγια επέλαση. Οι περισσότεροι παλιότεροι δημοτικιστές έγραφαν «κρίσες», αλλά σήμερα η κρίση ξανάγινε τριτόκλιτη, αβυσσαλέα, καπιταλιστική και δυσκολοξεπέραστη.

Ο Νίκος Σαραντάκος είναι συγγραφέας, μεταφραστής και κατοικοεδρεύει στα sarantakos.wordpress.com και στo www.sarantakos.com

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s