Οι μεταρρυθμίσεις στην εκπαίδευση και το «εθνικό σπορ» του διασυρμού

Standard

της Αιμιλίας Σαλβάνου

2-salvanoy

«Μεγαλέξαντρος και Ρωξάνη» Σκίτσο του Μποστ

Ποιος θυμάται σήμερα ότι στα μέσα της δεκαετίας του 1960 είχε υποβληθεί αίτημα στην Ιερά Σύνοδο για αφορισμό του Ευάγγελου Παπανούτσου; Eίχε δεχτεί σφοδρότατες κατηγορίες για την κομβική συμμετοχή του στην εκπαιδευτική μεταρρύθμιση της κυβέρνησης Γ. Παπανδρέου, η οποία θεωρήθηκε από τους συντηρητικούς κύκλους «αντεθνική και ανίερη συνωμοσία των απάτριδων και άθεων ανατροπέων της Εθνικής μας Παιδείας». Αιχμή της κριτικής ήταν η εισαγωγή της δημοτικής στο δημοτικό και η καθιέρωση της ισοτιμίας της με την καθαρεύουσα στις άλλες βαθμίδες της εκπαίδευσης. Η δημοτική, σύμφωνα με τους επικριτές της μεταρρύθμισης, θα άμβλυνε την εθνική συνείδηση των μαθητών, θα εισήγαγε την αθεΐα και θα τους έφερνε πιο κοντά στον κομμουνισμό…

Ο Παπανούτσος δεν είναι, βέβαια, ο μοναδικός διανοούμενος που διασύρθηκε για τις βαθιές μεταρρυθμίσεις που τόλμησε να οραματιστεί στην παιδεία, στην κατεύθυνση της καλλιέργειας κριτικής σκέψης και προετοιμασίας υπεύθυνων πολιτών. Ο κατάλογος είναι μακρός, φανερώνoντας με εναργή τρόπο τη στάση των αντιδραστικότερων κύκλων μπροστά σε οτιδήποτε θεωρούν «φιλελεύθερο» στη σκέψη και την παιδεία. Ήδη τον 19ο αιώνα ο καθηγητής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Θεόδωρος Μανούσης είχε βρεθεί στο στόχαστρο των φιλορθόδοξων εφημερίδων της εποχής επειδή διαχώριζε την επιστημονική αλήθεια, την οποία πρέσβευε ότι πρέπει να υπηρετεί ο πανεπιστημιακός δάσκαλος και επιστήμονας, από τις «αλήθειες» της θρησκείας και του έθνους, τις οποίες θεωρούσε δογματικές. Γύρω από τον ίδιο άξονα, θρησκείας, πατρίδας και γλώσσας, επικεντρώθηκαν οι αιματηρές αντιδράσεις, το 1901, εναντίον του Αλέξανδρου Πάλλη, που επιχείρησε τη δημοσίευση του Ευαγγελίου στη δημοτική, και εναντίον του Γ. Σωτηριάδη, ο οποίος, δύο χρόνια αργότερα, μεταφράζει την Ορέστεια στη δημοτική. Κατηγορίες για αθεΐα και αντεθνική προπαγάνδα, που μάλιστα κατέληξαν σε δίκη (όλοι οι κατηγορούμενοι, ωστόσο, αθωώθηκαν), είχε δεχθεί και ο Αλέξανδρος Δελμούζος το 1911, επειδή οραματίστηκε ένα σχολείο προοδευτικό, σύμφωνα με τα παιδαγωγικά πρότυπα της Ευρώπης, και τόλμησε να εφαρμόσει τις μεθόδους του στο Παρθεναγωγείο του Βόλου. Ούτε η Ρόζα Ιμβριώτη ξέφυγε από το στόχαστρο, αφού δέχθηκε συντονισμένη επίθεση από Τον τύπο και κατηγορήθηκε και αυτή για υπονόμευση της εθνικής ταυτότητας και εκλεκτική συγγένεια με τον κομμουνισμό: τόσο εξαιτίας των απόψεών της για τον παιδαγωγικό ρόλο της ιστορίας ως τρόπου κριτικής κατανόησης του παρελθόντος όσο και εξαιτίας της χρήσης της δημοτικής, αλλά και επειδή τέτοιου είδους δημόσιος ρόλος δεν «άρμοζε» στο φύλο της. Ο Ι. Κακριδής, κορυφαίος ομηριστής με διεθνή αναγνώριση, είχε και αυτός κατηγορηθεί για «επιπόλαια και εθνικώς επιζήμια» συμπεριφορά και παραπεμφθεί στο Πειθαρχικό της Φιλοσοφικής Αθηνών, στη λεγόμενη «δίκη των τόνων», με αποτέλεσμα την αναγκαστική παραίτησή του το 1941-1942, επειδή δημοσίευσε διάλεξή του με απλοποιημένο τονικό σύστημα.

Από τη στοχοποίηση δεν ξέφυγαν ακόμη και προσωπικότητες της συντηρητικής παράταξης, όπως ο Γεώργιος Ράλλης, σχεδιαστής της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης του 1976, με αιχμή την καθιέρωση της δημοτικής. Πιο πρόσφατα, η έξαρση του εθνικιστικού λόγου, στις αρχές της δεκαετίας του 1990 άνοιξε έναν νέο κύκλο διασυρμού. Η Θάλεια Δραγώνα και η Μαρία Ρεπούση είναι δύο μόνο από τις περιπτώσεις, από τις πιο γνωστές, στις οποίες επιστήμονες βάλλονται για το επιστημονικό τους έργο, οι απόψεις τους διαστρεβλώνονται με ακραίο τρόπο και οι ίδιοι δέχονται προσωπικές επιθέσεις και συκοφαντούνται συστηματικά στον δημόσιο χώρο, με κατηγορίες που έρχονται από παλιά: θεωρούνται και αυτοί, όπως και οι προηγούμενοι, «εθνικώς επιζήμιοι».

Παρά τις διαφορές από εποχή σε εποχή, παρά ακόμη τις διαφορετικές μορφές που έπαιρναν οι αντιδράσεις (διαδηλώσεις, δικαστικές διώξεις, καμπάνιες κ.ο.κ.), η πρακτική να ανασύρεται η εθνικοφροσύνη από το χρονοντούλαπο της ιστορίας προκειμένου να κατασκευαστούν εξιλαστήρια θύματα και να διασυρθούν τα πρόσωπα που επιχειρούσαν αλλαγές δεν είναι, δυστυχώς, καινούργια. Έχει βαθιές ρίζες στην ελληνική κοινωνία και σχετίζεται με τον φόβο μπροστά σε οποιαδήποτε μεταβολή μπορεί να θεωρηθεί ότι θέτει σε αμφισβήτηση τον σκληρό πυρήνα της εθνικής ταυτότητας: τη γλώσσα, το έθνος, την θρησκεία. Ωστόσο, η ακαμψία αυτή μόνο ένδειξη εθνικής υπερηφάνειας δεν είναι – ούτε βέβαια μονάχα εντόπιο χαρακτηριστικό. Αντίθετα, η προσκόλληση στην «εθνική διαφορετικότητα» με τέτοιου είδους ακαμψίες, ο φόβος απώλειας της «εθνικής ταυτότητας», αν η εθνική εμπειρία μπει στα ιστορικά της συγκείμενα, είναι μάλλον χαρακτηριστικό της αρνητικής εθνικής συνείδησης, μιας συνείδησης δηλαδή για το έθνος και την ιστορία του που δεν εστιάζεται στα επιτεύγματά του με θετικό τρόπο, αλλά στις ελλείψεις του σε σχέση με έναν εσωτερικευμένο κανόνα για το πώς θα έπρεπε να είναι τα πράγματα. Απότοκο αυτής της σύγκρισης είναι η προσπάθεια υπερναναπλήρωσης με προσκόλληση στο παρελθόν και η στοχοποίηση όσων τολμήσουν να αμφισβητήσουν τον εγκλωβισμό σε αυτή την κατάσταση διαρκούς υστέρησης.

Ιστορίες του παρελθόντος; Όχι δα! Είδαμε την ιστορία με τον Ν. Φίλη, η συνέχεια στις οθόνες σας με τον Α. Λιάκο, που ανέλαβε πρόεδρος της Επιτροπής Διαλόγου για την Παιδεία. Οι κατασκευασμένες φράσεις που του αποδίδονται (ότι δήθεν αποκάλεσε τους μακεδονομάχους τζιχαντιστές) ή χαρακτηρισμοί όπως «εθνομηδενιστής», δεν είναι εμπνεύσεις της στιγμής, αλλά αντλούν από αυτή τη βαριά κληρονομιά. Είναι ένας ακόμα λόγος να εναντιωθούμε, με κάθε τρόπο, σε αυτό τη ζοφερή απόπειρα, που σήμερα θέτει στο στόχαστρό της τον Α. Λιάκο.

Η Αιμιλία Σαλβάνου είναι ιστορικός

3 σκέψεις σχετικά με το “Οι μεταρρυθμίσεις στην εκπαίδευση και το «εθνικό σπορ» του διασυρμού

  1. Γνωρίζω τον Αντώνη Λιάκο τόσο προσωπικά ως φίλο και συνάδελφο όσο και ως Ιστορικό. Δούλεψε ακούραστα για τη δημοκρατία, την επιστήμη και την αλήθεια της Ιστορίας. Δεν είναι τυχαίος ο Λιάκος όσο κι αν διαφωνεί κανείς μαζί του!

  2. Ένα άρθρο που από το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει, γίνεται αντιληπτό ότι με μια ιστορικού τύπου κάλυψη λειτουργεί ως κείμενο υπεράσπισης του καθηγητή στο τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας της φιλοσοφικής σχολής Αθήνας και προέδρου σήμερα της επιτροπής εθνικού διαλόγου για την παιδεία, της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ, Αντώνη Λιάκου… Με μια εξιστόρηση δηλαδή σημαντικών γεγονότων, με πρωταγωνιστές μεγάλους μεταρρυθμιστές της Ν.Ε. μας εκπαίδευσης (Παπανούτσος, Δελμούζος κ.ά.), που είναι ύβρις να συμπαρατίθεται δίπλα τους ο Αντώνης Λιάκος… γίνεται προσπάθεια να δικαιολογηθούν τα λεχθέντα και πραχθέντα (και οι προθέσεις, ίσως) πανεπιστημιακών όπως του Α. Λιάκου, της Μ. Ρεπούση, της Θ. Δραγώνα και του μη πτυχιούχου υπουργού Ν. Φίλη;! Η συγγραφέας του «συνωστισμού» απαξιώθηκε στα μάτια και στις συνειδήσεις του λαού που με τη δική του περισσή σοφία κρίνει και κατακρίνει, αφού βασίζεται στα βιώματά του, τα αδιάψευστα ιστορικά τεκμήρια, όπως συνέβη και με τον υπουργό της θέσης περί «εθνοκάθαρσης των Ποντίων»… Θα μπορούσαν βεβαίως να αντιπαρατεθούν και να εξηγηθούν, ώστε να διαφωτιστούμε… άλλα θέματα όπως ο διορισμός του Α. Λιάκου στο πανεπιστήμιο Αθήνας, το βασικό πτυχίο της Θ. Δραγώνα… Όπως επίσης θα μπορούσε να επεξηγηθεί αυτό που γράφει η ιστορικός και αρθρογράφος Αιμ. Σαλβάνου για τον «παιδαγωγικό ρόλο της ιστορίας ως τρόπου κριτικής κατανόησης του παρελθόντος», αλλά και για τη φύση και τα κίνητρα των «αλλαγών» που επιθυμούν κάποιοι με γνωστές και συγκεκριμένες πολιτικές ιδεολογίες και θέσεις. Πράγματι, δεν είναι ιστορίες του παρελθόντος: μερικοί και μερικές από τους παλιούς μεταρρυθμιστές που αναφέρθηκαν (και άλλοι που δεν αναφέρθηκαν) είχαν και αυτοί τις ίδιες γνωστές και συγκεκριμένες πολιτικές ιδεολογίες και δράσεις. Τυχαίο; Ίσως όχι…

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s