Γ. Ο φόβος

Standard

Πέρασαν εβδομήντα χρόνια

του Βασίλη Κρεμμυδά

Από αγράμματους δασκάλους πώς να μάθεις γράμματα και από βίαιους –και καταδότες– καθηγητές τι καλό να θυμάσαι και να πάρεις. Το πνεύμα ήταν θεολογικό. Και στη βαθμολογία: ο καλύτερος μαθητής βαθμολογούνταν με 17 στο είκοσι· υπήρχε και θεωρία: το 20 είναι για το θεό! το 18 είναι για τον καθηγητή! και για το μαθητή ήταν από κει και κάτω.

Eπέμβαση της αστυνομίας σε διαδήλωση για το κυπριακό (14-12-1954) Πηγή: AΣΚΙ

Eπέμβαση της αστυνομίας σε διαδήλωση για το κυπριακό (14-12-1954)
Πηγή: AΣΚΙ

Φτάσαμε λοιπόν στη δεκαετία του 1950, ο Εμφύλιος η θερμή του φάση, έχει τελειώσει –η ψυχρή θα καθυστερήσει να τελειώσει– και το παιδάκι που λέγαμε, δεκαπεντάχρονο πια, πασχίζει να μάθει γράμματα· τούρχονται, συχνά-πυκνά, κάποια ευτράπελα στη σκέψη του που εξηγούν γιατί δεν ήταν δυνατό να μάθει γράμματα. Το κτίριο του Γυμνασίου (οκτατάξιο το λέγανε και το λένε, εξατάξιο ήταν, απλώς έμπαινες στην Τρίτη τάξη και έβγαινες από την Ογδόη) δεν επαρκούσε για όλους τους μαθητές και κάποιες τάξεις –συνήθως οι μικρές– έκαναν μάθημα σε άλλο κτίριο· σε κάτι αποθήκες δηλαδή, όπου όμως στα υπόγειά τους εκτρέφονταν γουρούνια! Μια φορά λοιπόν, που κάποιος είχε αφήσει την πόρτα του υπογείου ανοιχτή, τα γουρούνια ήρθαν στην τάξη να ακούσουν το μάθημα! Και μεις οι μαθητές, πρόθυμοι πάντοτε σε κάτι τέτοια, σηκωθήκαμε όλοι να διώξουμε τα γουρούνια από την τάξη· και διώχνοντας και διώχνοντας, τα πήγαμε ως το κοντινό χωριό – και, ώσπου να γυρίσουμε, η σχολική μέρα είχε τελειώσει. Γουρουνογράμματα δηλαδή, γουρουνοσχολείο. Συνέχεια ανάγνωσης

27 Ιανουαρίου, ημέρα Μνήμης των Θυμάτων του Ολοκαυτώματος

Standard

του Νίκου Φίλη

Η 27η Ιανουαρίου καθιερώθηκε διεθνώς ως Ημέρα Μνήμης των Θυμάτων του Ολοκαυτώματος, με ψήφισμα των Ηνωμένων Εθνών το 2005, εξήντα χρόνια μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Είχε προηγηθεί, το 2002, ανάλογη απόφαση των κρατών-μελών του Συμβουλίου της Ευρώπης, με πρωτοβουλία των υπουργών Παιδείας.

Σκίτσο της τότε 14χρονης Helga Weissova, επιζήσασας του Ολοκαυτώματος. Κοιτώνας κοριτσιών

Σκίτσο της τότε 14χρονης Helga Weissova, επιζήσασας του Ολοκαυτώματος. Κοιτώνας κοριτσιών

Η ημερομηνία είναι συμβολική. Στις 27η Ιανουαρίου 1945 ο σοβιετικός στρατός έφθασε στο Άουσβιτς. Οι ελευθερωτές αντίκρισαν μονάχα 7-8.000, οι οποίοι ανέλπιστα είχαν επιζήσει, ενώ λίγες μέρες νωρίτερα το στρατόπεδο είχε εκκενωθεί από 58.000 κρατούμενους που σε μια πορεία θανάτου οδηγήθηκαν σε άλλα στρατόπεδα στο εσωτερικό της Γερμανίας. Την 27η Ιανουαρίου μνημονεύεται, λοιπόν, η απελευθέρωση του τόπου καταναγκαστικής εργασίας και εξόντωσης όπου συντελέστηκε η δολοφονία σχεδόν 1.000.000 Εβραίων, αλλά και κομμουνιστών άλλων αντιφρονούντων, Τσιγγάνων, αιχμαλώτων πολέμου και ομοφυλοφίλων. Στο Άουσβιτς ΙΙ-Μπίρκεναου λειτούργησαν τεράστιοι θάλαμοι αερίων και κρεματόρια στα οποία, από το 1942 και μετά, εξοντώθηκαν Εβραίοι από όλη την κατεχόμενη Ευρώπη και ανάμεσά τους, από την άνοιξη του 1943, οι Εβραίοι της Ελλάδας. Συνέχεια ανάγνωσης

Οι μαύρες τρύπες της Τουρκικής Δημοκρατίας

Standard

Επίσκεψη στην Τουρκία

 του Δημήτρη Χριστοπούλου

Από τις από 20 έως τις 24 Ιανουαρίου, μια αντιπροσωπεία της Διεθνούς Ομοσπονδίας Δικαιωμάτων του Ανθρώπου επισκέφθηκε την Τουρκία, με στόχο την καταγραφή της κατάστασης των δικαιωμάτων στη χώρα μετά το σταμάτημα των διαπραγματεύσεων με τους Κούρδους και τα τρομοκρατικά χτυπήματα. Η αποστολή επισκέφθηκε το Ντιγιαρμπακίρ και την Άγκυρα και πραγματοποίησε συναντήσεις με μη κυβερνητικούς και κυβερνητικούς αξιωματούχους, δημοσιογράφους, ακτιβιστές και ακαδημαϊκούς. Ζητήσαμε από τον Δημήτρη Χριστόπουλο, αντιπρόεδρο της Διεθνούς Ομοσπονδίας Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (FIDH), που μετείχε στην αντιπροσωπεία, να μας συνοψίσει, σε ένα κείμενο, τις σκέψεις του από την επίσκεψη αυτή. Το κείμενο θα δημοσιευτεί και στα τουρκικά.

ΕΝΘΕΜΑΤΑ

Παιδιά στο Σιλόπι φωτο Ilyas Akengin-AFP

Παιδιά στο Σιλόπι φωτο Ilyas Akengin-AFP

«Βοηθήστε μας να θάψουμε τους νεκρούς μας». Στις 21 Ιανουαρίου, δώδεκα άνθρωποι συναντιούνται με την αντιπροσωπεία της Διεθνούς Ομοσπονδίας Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, μέσα στην αίθουσα του Δικηγορικού Συλλόγου του Ντιγιαρμπακίρ. Οι άνθρωποι αυτοί δεν ήταν σαν τους άλλους συνομιλητές της διεθνούς αποστολής. Δεν ήταν ούτε πολιτικοί ούτε ακτιβιστές των δικαιωμάτων. Στο πρόσωπό τους έβλεπες μόνο την οδύνη. Το πένθος. Πενθούσαν τα παιδιά τους, που σκοτώθηκαν κατά τη διάρκεια της απαγόρευσης κυκλοφορίας στο ιστορικό κέντρο της πόλης. Παλεύουν, μέρες τώρα, να τα βρούνε για να τα θάψουν. Αυτό μόνο θέλουν. Αλλά δεν μπορούν. Οι τουρκικές αρχές δεν τους αφήνουν να δουν τους νεκρούς τους και να τους τιμήσουν. Και αυτοί περιμένουν. Συνέχεια ανάγνωσης

Δοκίμιο περί της επιούσιας υγείας και της θεραπείας από πάσα νόσο (αποσπάσματα)

Standard

Θανάσης Τζαβάρας (1933-2016): διανοούμενος, ανατρεπτικός και αναγεννησιακός-2

του Θανάση Τζαβάρα

Rene Magritte - Three nudes in an interior

Rene Magritte – Three nudes in an interior

α) Όταν ήμασταν νεαροί προαλειφόμενοι ασκληπιάδες, μεταξύ των άλλων ασκήσεων πνεύματος αλλά και ως εισόδιο ιεροτελεστία, καλούμασταν να γράψουμε εκθέσεις ιδεών που κατά κανόνα αποτελούντο από προμασημένες συνταγές καλλιέπειας και ευπρέπειας. Συνέπεσε, λοιπόν, σε μια από αυτές τις ασκήσεις να μας τεθεί ως θέμα το εξής: «άλλων ιατρός, αυτός έλκεσιν βρύων», δηλαδή «κάνει το γιατρό σε άλλους, ενώ ο ίδιος είναι γεμάτος πυώδεις πληγές» [απόσπασμα του Ευριπίδη (1086)]. Η πρώιμη ιατροκεντρική μας υπεροψία, μας επέτρεπε να αναπτύσσουμε με στόμφο την άποψη ότι ο θεράπων πρέπει να είναι καθ’ όλα υγιής και θεραπευμένος από πάσα νόσον και πάσαν μαλακίαν. Βεβαίως, η βεβαιότητά μας δεν συμπεριλάμβανε, ούτε άλλωστε μετά από τις περίπλοκες σπουδές μας θα συμπεριλάβει, πληροφορίες για την ψυχολογία, την κοινωνιολογία και την κοινωνική ανθρωπολογία της υγείας. Αν, λοιπόν, ήμασταν ελαφρώς μορφωμένοι, θα ξέραμε ότι διάσπαρτα καθ’ όλη την υφήλιο υπάρχουν τα φαινόμενα του σαμανισμού. Για μερικές από αυτές τις σχολές σαμανισμού για να είσαι ιερέας-μάγος-γιατρός θα πρέπει να έχεις θεραπευτεί από μία νόσο ή καλύτερα να πάσχεις πάντα από κάποια νόσο, για να μπορείς να είσαι καλός σαμάν (shaman). Συνέχεια ανάγνωσης

Αποχαιρετώντας τον Θανάση Τζαβάρα

Standard

Θανάσης Τζαβάρας (1933-2016): διανοούμενος, ανατρεπτικός και αναγεννησιακός-1

του Θανάση Καράβατου

4-tzavarasΛίγες μόνο σκόρπιες σκέψεις μπορώ να παραθέσω αυτές τις πρώτες ώρες της οδύνης για τον χαμό του Θανάση Τζαβάρα. Σκέψεις που βγαίνουν μέσα από την σαραντάχρονη συμπόρευσή μας στην κοινωνία και την επιστήμη, μέσα από την αδελφική φιλία που μας έδεσε ακατάλυτα.

  • Γνωριστήκαμε στο Παρίσι, μα η φιλία μας μέστωσε στη Θεσσαλονίκη, εκεί όπου, στα πρώτα χρόνια της επανόδου του από τη Γαλλία, μοίρασε αφειδώλευτα τη γνώση και το ήθος του στην ψυχιατρική και την ψυχολογία του ΑΠΘ, το μεστό και γλαφυρό του μάθημα, την αυστηρότητα των επιχειρημάτων και, συνάμα, το χιούμορ του με το οποίο έντυνε την αψάδα των θέσεων που υπερασπιζόταν με θέρμη. Να, όπως εκείνο το ευφυολόγημά του για την «ψυχανάλυση στη χώρα του υπαρκτού φροϋδισμού», την ψυχανάλυση στις ΗΠΑ. Κι όπως όταν, με θλίψη, παρατηρούσε τη σταδιακή μετατροπή του γιατρού σε βιαστικό τεχνοκράτη που παραμελεί την κλινική, που δεν μιλά και προ παντός δεν ακούει, αθροίζοντας απλώς εργαστηριακά ευρήματα, τότε αυτός τόνιζε, με πικρό χιούμορ, πως η ψυχιατρική είναι η «τελευταία» κλινική ιατρική ειδικότητα, επειδή (μπορεί να) σέβεται τον βασικό πυρήνα της ιατρικής, τη σχέση του γιατρού με τον άρρωστο. Ναι, η ψυχιατρική οφείλει να καρπωθεί όσα θετικά προσφέρουν οι νέες γνώσεις και τεχνολογίες, αλλά ας μην την απορροφήσει ο άκαμπτος τεχνοκρατισμός. Ήταν κι ο βασικός λόγος για τον οποίο αντιταχθήκαμε κι οι δυο στον στενό κορσέ των «ταξινομικών εγχειριδίων» που μετατρέπονται σε «συγγράμματα ψυχιατρικής», όπως οι διαδοχικές εκδόσεις των DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders).

Συνέχεια ανάγνωσης

Aυτοί που επέζησαν και αυτοί που χάθηκαν

Standard

«Ο καιρός έχει ωριμάσει για μια νέα ιστορία της εξόντωσης των Εβραίων της Ελλάδας»

 

Η Ρίκα Μπενβενίστε μιλάει για το βιβλίο της «Αυτοί που επέζησαν» και την ιστορία των Ελλήνων Εβραίων.

3 rikaΣυναρπαστικό, καινοτόμο και σπουδαίο» χαρακτηρίζει η Έφη Αβδελά (περ. Χρόνος, τχ. 22, Φεβρουάριος 2015) το βιβλίο της ιστορικού Ρίκας Μπενβενίστε Αυτοί που επέζησαν. Αντίσταση, Εκτόπιση, Επιστροφή. Θεσσαλονικείς Εβραίοι στη δεκαετία του 1940 (εκδ. Πόλις). Και συνεχίζει: «Πρόκειται για ένα βιβλίο που εικονογραφεί με τον πιο παραδειγματικό τρόπο ότι η ιστορία είναι ποιητική και ερμηνεία, ότι οι ιστορικοί αντλούμε από τα αρχεία, και κάθε είδους άλλα υλικά, πρώτη ύλη που τη μετατρέπουμε σε ιστορία επειδή και εφόσον της θέτουμε ιστορικά ερωτήματα, δηλαδή επειδή και εφόσον έχουμε επιλέξει τις μεθοδολογικές και θεωρητικές μας συντεταγμένες». Το βιβλίο, μέσα από τη μελέτη των ιστοριών Εβραίων της Θεσσαλονίκης που διασώθηκαν, προσεγγίζει αυτούς που χάθηκαν: σε σύνολο 50.000, πάνω από 46.00 εκτοπίστηκαν στα ναζιστικά στρατόπεδα, όπου σε ποσοστό 96% δολοφονήθηκαν. Με αφορμή την ημέρα Μνήμης των Θυμάτων του Ολοκαυτώματος, ο ιστορικός Βαγγέλης Καραμανωλάκης (Παν. Αθηνών) μίλησε με τη συγγραφέα Ρίκα Μπενβενίστε (διδάσκει στο Παν. Θεσσαλίας)

«Αυτοί που επέζησαν» επιγράφεται το βιβλίο (ίσως και μια «λοξή» αναφορά στον τίτλο του Πρίμο Λέβι, Αυτοί που βούλιαξαν κι αυτοί που σώθηκαν;). Έχουμε έτσι ένα «παράδοξο»: μελετώντας αυτούς που επέζησαν (που είναι σαφώς οι λιγότεροι, η εξαίρεση), προσεγγίζεις αυτούς που δεν επέζησαν (τους περισσότερους) και τον χαμό τους. Μίλησε μας γι’ αυτό.

Προέρχομαι από δύο οικογένειες που τα περισσότερα μέλη τους εκτοπίστηκαν και εξοντώθηκαν, λίγοι μόνο επέζησαν. Γνωρίζω ότι στο Ολοκαύτωμα δεν υπάρχει ούτε «ευτυχές τέλος» ούτε «success story». Το βάρος αυτής της επίγνωσης μεταφέρει και ο Πρίμο Λέβι στο τελευταίο βιβλίο του, στο οποίο με νηφαλιότητα και ορθοκρισία επαναθέτει μείζονα επιστημολογικά και ηθικά ζητήματα. Δανείζομαι από τον Λέβι την επιθυμία της διαρκούς υπενθύμισης ότι υπήρξαν οι άλλοι που δεν επέζησαν και ότι ο δρόμος προς τη μία ή την άλλη όχθη ήταν κάποτε αναπόδραστος, άλλοτε μαχητός και άλλοτε τυχαίος. Μιλώ για αυτούς που επέζησαν σε έναν κόσμο όπου κυριαρχούσε ο θάνατος, μιλώ και για τη δύσκολη επιστροφή τους. Συνέχεια ανάγνωσης

Χωρίς καμιά ισορροπία

Standard

Το κατέβασμα της παράστασης στο Εθνικό

 του Στρατή Μπουρνάζου

Η Μαντάμ Αναστασί, του Αντρέ Γκιγ. Γελοιογραφία για την  λογοκρισία

Η Μαντάμ Αναστασί, του Αντρέ Γκιγ. Γελοιογραφία για την λογοκρισία

Στα μέσα Δεκεμβρίου πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον συνέδριο, με θέμα τη λογοκρισία στη Ελλάδα, το πρώτο στη χώρα μας. Οι οργανωτές τόνιζαν τη σημασία και την επικαιρότητά του, αμφιβάλλω όμως αν φαντάζονταν ότι σαράντα μέρες μετά το ζήτημα θα εισέβαλλε τόσο ορμητικά στο προσκήνιο. Γιατί η απόφαση της Καλλιτεχνικής Διεύθυνσης του Εθνικού Θεάτρου να σταματήσει την παράσταση Η ισορροπία του Nash, σε σκηνοθεσία Πηγής Δημητρακοπούλου, αποτελεί κλασική περίπτωση λογοκρισίας, άμεσης, σαφούς, καθαρής. Δεν πρόκειται για αυτολογοκρισία· την αυτολογοκρισία, αν υπάρχει, μπορούμε να την ανιχνεύσουμε στη σιωπή ή τον λόγο των συντελεστών.

Πριν προχωρήσω στην απόφαση, που αποτελεί βέβαια το μείζον ζήτημα, θα σταθώ λίγο στις προηγούμενες μέρες. Μερικές παρατηρήσεις.

α) Στη δημόσια διαμαρτυρία, τον τόνο έδωσε μια εντελώς οπισθοδρομική αντίληψη περί τέχνης και ελευθερίας της καλλιτεχνικής έκφρασης. Και, επίσης, πρωτόγονη. Γιατί, τι άλλο είναι η άποψη ότι αν σε μια παράσταση χρησιμοποιούνται κομμάτια μιας μαρτυρίας του Σ. Ξηρού, αυτό σημαίνει υιοθέτηση των απόψεών του και απολογία της τρομοκρατίας; Ας σκεφτούμε σε τι παραλογισμούς οδηγούμαστε αν την εφαρμόσουμε εν γένει για έργα καταδίκων, δολοφόνων κ.ο.κ. Σημειώνω, επίσης, χωρίς σχόλιο, την προέκταση της παραπάνω άποψης ότι πίσω από την παράσταση βρισκόταν η κυβέρνηση, η οποία επιθυμεί διακαώς να αποφυλακίσει τον Ξηρό, και μηχανεύεται χίλιους δυο τρόπους (ένας εκ των οποίων και η παράσταση). Παρότι προσωπικά βρίσκω προβληματικό τον όρο «ακραίο κέντρο», εδώ έχουμε, νομίζω, μια περίπτωση που ταιριάζει γάντι — καθώς τον τόνο στις διαμαρτυρίες δεν έδωσαν οι Χρυσαυγίτες. Συνέχεια ανάγνωσης