Χωρίς καμιά ισορροπία

Standard

Το κατέβασμα της παράστασης στο Εθνικό

 του Στρατή Μπουρνάζου

Η Μαντάμ Αναστασί, του Αντρέ Γκιγ. Γελοιογραφία για την  λογοκρισία

Η Μαντάμ Αναστασί, του Αντρέ Γκιγ. Γελοιογραφία για την λογοκρισία

Στα μέσα Δεκεμβρίου πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον συνέδριο, με θέμα τη λογοκρισία στη Ελλάδα, το πρώτο στη χώρα μας. Οι οργανωτές τόνιζαν τη σημασία και την επικαιρότητά του, αμφιβάλλω όμως αν φαντάζονταν ότι σαράντα μέρες μετά το ζήτημα θα εισέβαλλε τόσο ορμητικά στο προσκήνιο. Γιατί η απόφαση της Καλλιτεχνικής Διεύθυνσης του Εθνικού Θεάτρου να σταματήσει την παράσταση Η ισορροπία του Nash, σε σκηνοθεσία Πηγής Δημητρακοπούλου, αποτελεί κλασική περίπτωση λογοκρισίας, άμεσης, σαφούς, καθαρής. Δεν πρόκειται για αυτολογοκρισία· την αυτολογοκρισία, αν υπάρχει, μπορούμε να την ανιχνεύσουμε στη σιωπή ή τον λόγο των συντελεστών.

Πριν προχωρήσω στην απόφαση, που αποτελεί βέβαια το μείζον ζήτημα, θα σταθώ λίγο στις προηγούμενες μέρες. Μερικές παρατηρήσεις.

α) Στη δημόσια διαμαρτυρία, τον τόνο έδωσε μια εντελώς οπισθοδρομική αντίληψη περί τέχνης και ελευθερίας της καλλιτεχνικής έκφρασης. Και, επίσης, πρωτόγονη. Γιατί, τι άλλο είναι η άποψη ότι αν σε μια παράσταση χρησιμοποιούνται κομμάτια μιας μαρτυρίας του Σ. Ξηρού, αυτό σημαίνει υιοθέτηση των απόψεών του και απολογία της τρομοκρατίας; Ας σκεφτούμε σε τι παραλογισμούς οδηγούμαστε αν την εφαρμόσουμε εν γένει για έργα καταδίκων, δολοφόνων κ.ο.κ. Σημειώνω, επίσης, χωρίς σχόλιο, την προέκταση της παραπάνω άποψης ότι πίσω από την παράσταση βρισκόταν η κυβέρνηση, η οποία επιθυμεί διακαώς να αποφυλακίσει τον Ξηρό, και μηχανεύεται χίλιους δυο τρόπους (ένας εκ των οποίων και η παράσταση). Παρότι προσωπικά βρίσκω προβληματικό τον όρο «ακραίο κέντρο», εδώ έχουμε, νομίζω, μια περίπτωση που ταιριάζει γάντι — καθώς τον τόνο στις διαμαρτυρίες δεν έδωσαν οι Χρυσαυγίτες.

β) Εξίσου επικίνδυνη βρίσκω την άποψη ότι αφού το Εθνικό Θέατρο το πληρώνουν οι φορολογούμενοι δεν μπορεί να ανεβάζει τέτοια έργα. Ασφαλώς ο χαρακτήρας του ως «Εθνικού», δημόσιου φορέα δηλαδή (όπως αντίστοιχα της δημόσιας ραδιοτηλεόρασης ή του Ελληνικού Κέντρου Κινηματογράφου) συνεπάγεται συγκεκριμένο ρόλο και ευθύνες (λ.χ. την ανάδειξη της εγχώριας καλλιτεχνικής παραγωγής — ας σκεφτούμε εδώ και τη διάσταση «Πειραματική Σκηνή», εκεί ανέβαινε το έργο), ρόλο όμως ο οποίος καμία σχέση δεν έχει με την αντίληψη «ο πελάτης έχει πάντα δίκιο». Αλλιώς, αν το Εθνικό Θέατρο έπρεπε να ευχαριστεί απαξάπαντες και να εκφράζει το «κοινό αίσθημα» θα έπρεπε να ανεβάζει μόνο κλασικούς (αλλά και πάλι δεν ξέρεις, όλο και κάποιος θα διαμαρτυρηθεί για τον Καζαντζάκη), οπότε καλύτερα να δραματοποιούσε το «Μια ωραία πεταλούδα» ή το «Αρνίτσι μπίτσι μπίτσι».

γ) Στέκομαι στη δήλωση του Κυριάκου Μητσοτάκη: «Εκτός από πολιτικοί είμαστε και άνθρωποι. Προσωπικά, έχω βιώσει, μέσα στην ίδια μου την οικογένεια, τι σημαίνει να σου σκοτώνουν, άνανδροι δολοφόνοι, έναν άνθρωπο που αγαπάς με όλη σου την καρδιά. Και τούτη την ώρα νοιώθω έντονη την ανάγκη να πω, ότι η επιλογή του Εθνικού Θεάτρου να ανεβάσει –με χρήματα του Έλληνα φορολογούμενου– παράσταση, βασισμένη και σε κείμενα του ισοβίτη τρομοκράτη Ξηρού, αποτελεί προσπάθεια δημιουργίας κλίματος συμπάθειας προς το δολοφόνο και προσβολή στη μνήμη των θυμάτων της τρομοκρατικής οργάνωσης 17 Νοέμβρη». Δεν θα μείνω στο δεύτερο σκέλος (Έλληνας φορολογούμενος, κλίμα συμπάθειας κλπ.), μια που συμπυκνώνει ιδεοτυπικά την αντίληψη που περιέγραψα παραπάνω. Ας σταθούμε λίγο στο πρώτο, προσωπικό μέρος. Όσοι έχασαν έναν δικό τους άνθρωπο από τη 17Ν έχουν ασφαλώς κάθε λόγο και δικαίωμα να διαμαρτύρονται. Να εκφράζουν τον πόνο τους, ακόμα να καταδιώκουν τους δολοφόνους στον αιώνα τον άπαντα (παρότι έχουμε δει και αντίθετα παραδείγματα, όπου κάποιος συγχωρεί τον φονιά του γιου του, λ.χ., και πόσο λυτρωτικό μπορεί να είναι αυτό, και για τον ίδιο και για την κοινωνία — αλλά δεν θα κάνω εγώ τον δάσκαλο της συμπόνιας). Γι’ αυτό απαιτείται και κατανόηση και συμπάθεια σε όποιους έχασαν δικούς τους ανθρώπους — και η οικογένεια Μητσοτάκη ανήκει σε αυτούς. Αλλά δεν μπορούμε επ’ ουδενί να δείχνουμε ανοχή όταν ο Κ. Μητσοτάκης λέει τα παραπάνω. Γιατί μιλάει ως αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης, ως δημόσιο πρόσωπο. Εκτός αν θέλει να το αντιμετωπίζουμε αποκλειστικά ως άνθρωπο που πόνεσε και οιονεί πρόεδρο του «Ως εδώ».

δ) Αναρωτήθηκαν πολλοί αν είναι ποτέ δυνατόν να ανέβει ένα έργο βασισμένο σε κείμενα του Χίτλερ. Ασφαλώς είναι, έχει συμβεί και θα ξανασυμβεί πολύ γρήγορα. Με ένα απλό γκουγκλάρισμα, πέφτω στην είδηση: «Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών, 21-24 Απριλίου: Ο Αδόλφος Χίτλερ με τη ματιά των Rimini Protokoll: ένα αποκαλυπτικό, ριζοσπαστικό θεατρικό ντοκιμαντέρ για το διαβόητο μπεστ-σέλερ του Φύρερ». Ο καιρός γαρ εγγύς.

Η απόφαση να σταματήσει η παράσταση είναι βαριά, και γίνεται ακόμα βαρύτερη, καθώς πρόκειται για το Εθνικό Θέατρο. Διαβάζοντας την ανακοίνωση της «Καλλιτεχνικής Διεύθυνσης», τα πράγματα επιδεινώνονται, αντί να βελτιωθούν. Μερικές σκέψεις κι εδώ:

α) Διαπιστώνουμε ότι απόμεναν ελάχιστες παραστάσεις, τρεις ή τέσσερις, κάτι που φανερώνει υπερβάλλοντα ζήλο και εξευτελιστική σπουδή για το σταμάτημα.

β) Η Καλλιτεχνική Διεύθυνση λέει ότι η παράσταση «ξέφυγε από τον καλλιτεχνικό της στόχο», έγινε «αντικείμενο πολιτικής εκμετάλλευσης» και «παρερμηνεύτηκε η ιδεολογική της πρόθεση», «ενεργοποίησε αντιδράσεις ακραίων κύκλων, που έφτασαν στο σημείο να εκφράζουν απειλές». Μάλιστα. Επιβραβεύοντας λοιπόν και επιβεβαιώνοντας όλους αυτούς (που εκμεταλλεύτηκαν, παρερμήνευσαν, απείλησαν) η Διεύθυνση έσπευσε να σταματήσει την παράσταση. Γιατί αλλιώς «θα καλλιεργούνταν η στρεβλή εντύπωση ότι το Εθνικό Θέατρο στηρίζει εγκληματίες…». Μα είμαστε με τα καλά μας;

γ) Είναι δύσκολο, αν δεν θέλουμε να χάσουμε το μέτρο, να πιστέψουμε ότι οι απειλές ήταν τέτοιες που ανάγκασαν το Θέατρο να ματαιώσει την παράσταση. Παρά τις διάχυτες αντιδράσεις, δεν είχαμε ενδείξεις για καταστάσεις Χυτηρίου του 2012 (όπου οι συντελεστές, με τους Χρυσαυγίτες απέξω, έδωσαν, μην το ξεχνάμε, τη μάχη για τρεις βδομάδες). Άλλωστε, το καθήκον του Εθνικού, όπως και της κυβέρνησης, θα ήταν να διασφαλίσει την παράσταση, όχι να το βάλει στα πόδια, διδάσκοντας ένα ήθος ψοφοδεές.

δ) Ποια ήταν όμως η κρίσιμη διαφορά σε σχέση με το Χυτήριο; Ότι εδώ παρενέβη (εκτός των «συνήθων υπόπτων» ακροδεξιών και της ΧΑ) η αμερικάνικη πρεσβεία και η ΝΔ. Αν θέλουμε να έχουμε λίγο πολιτικό μυαλό (και εν γένει μυαλό), αυτός είναι ο λόγος, και όχι οι όποιες απειλές, που επελέγη το σταμάτημα, όχι οι απειλές. Η πληροφορία που κυκλοφορεί τις τελευταίες μέρες, ότι χορηγοί του Εθνικού Θεάτρου παρενέβησαν εναντίον της παράστασης, εφόσον ισχύει, μπορεί να αποτελεί έναν κρίσιμο κρίκο στη διαδοχή των γεγονότων και στο πώς φτάσαμε στην απόφαση για το κατέβασμα

Ήθελα να γράψω και άλλα, αλλά το απαράμιλλο «Κουλούρι» τα είπε όλα, οπότε σταματάω εδώ και παραθέτω από αυτό:

«Τουλάχιστον 47 τρομοκρατικές ενέργειες απετράπησαν μετά το κατέβασμα της παράστασης «Ισορροπία του Nash»

Σύμφωνα με απόλυτα ασφαλείς αστυνομικές πηγές,, απ’ τη στιγμή που η παράσταση κατέβηκε, έχουν αποτραπεί κοντά στις 50 τρομοκρατικές ενέργειες, οι οποίες αφορούσαν βομβαρδισμούς, ληστείες, δολοφονίες και εκτεταμένη χρήση των λέξεων Λουίζα Ριανκούρ. Γλιτώσαμε από θαύμα, καθώς αν η παράσταση είχε κατέβει μερικές ημέρες αργότερα, ο απολογισμός των θυμάτων θα ήταν πρωτοφανής”, περιγράφει και σοκάρει ο καθηγητής κ. Πράος. Τέλος, στο “Κουλούρι” έκανε μια σύντομη διευκρινιστική δήλωση και ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Εθνικού: “Ζητάμε συγγνώμη που ανεβάσαμε μια παράσταση χωρίς να πάρουμε άδεια απ’ όλες τις μεριές της κοινωνίας. Στο εξής, μετά το πέρας κάθε παράστασης θα μοιράζουμε ένα ερωτηματολόγιο, ώστε να εξασφαλίσουμε πως κανένας θεατής δεν έχει ιδεολογικές ενστάσεις. Αλίμονο αν η τέχνη σοκάρει. Γι’ αυτό άλλωστε στην επόμενη παράσταση της πειραματικής σκηνής θα παρακολουθήσετε μια γάτα να γλείφεται για τέσσερις ώρες”»

Από τα διάφορα καλά κείμενα που γράφτηκαν, σημειώνω: Νίκος Σαραντάκος, «Λογοκρισία χωρίς ισορροπία (του Nash)», στο μπλογκ του, 29.1.2016 (από όπου και το παρόν άρθρο άντλησε τον τίτλο) και Κωνσταντίνος Πουλής, «Το Εθνικό Θέατρο στα όπλα», Τhe Press Project, 29.1.2015. Tο δεύτερο άρθρο, εκτός των άλλων, έχει σημασία επειδή ο συγγραφέας, σε αντίθεση με τους περισσότερους που γράφουμε σχετικά είχε παρακολουθήσει την παράσταση.

ΥΓ. Στο ζοφερό τοπίο, ας σημειώσουμε δυο σημαντικές ανακοινώσεις που καταδικάζουν το κατέβασμα (αφενός του ΔΣ του Εθνικού, αφετέρου της ΠΟΘΑ, του Σωματείου Εργαζομένων Εθνικού Θεάτρου και του Σωματείου Ελλήνων Ηθοποιών). 

ΥΓ2. Το ζήτημα είναι ανοιχτό. Παρασκευή μεσημέρι, που γράφονται αυτές οι γραμμές, ο φακός είναι στραμμένος στο σταμάτημα της παράστασης. Κυριακή πρωί που τις διαβάζετε, ελπίζω να έχει πλέον στραφεί στις διαμαρτυρίες εναντίον της απόφασης, και να αποτελούν αυτές το γεγονός.

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Χωρίς καμιά ισορροπία

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s