Ο Σάντερς και ο νέος λαϊκισμός

Standard

Το φαινόμενο Σάντερς-3

του Τζων Κάσιντι

μετάφραση: Δημήτρης Ιωάννου

Ο νέος λαϊκισμός, αν μπορούμε να τον ονομάσουμε έτσι, συντίθεται από μια βαθιά καχυποψία έναντι των πολιτικών, επιχειρηματικών και μιντιακών ελίτ, από έναν ζήλο να κινητοποιήσει ένα μέρος του κόσμου σχετικά νέο στην πολιτική, κι από μια προθυμία να ενστερνιστεί πολιτικές που εδώ και καιρό έμοιαζαν απαγορευμένες. Στη δεξιά εκδοχή του, ο νέος λαϊκισμός μπορεί να παίρνει τη μορφή μισαλλόδοξων προτάσεων ενάντια στους μετανάστες, τους μουσουλμάνους, τους «ξένους» κάθε μορφής και είδους. Στην αριστερή, μορφοποιείται γύρω από την απαίτηση να συρρικνωθούν τα μεγάλα πιστωτικά ιδρύματα, να παταχθεί η φοροαποφυγή των πολυεθνικών εταιρειών, να υιοθετηθεί ένα πιο προοδευτικό φορολογικό σύστημα, και να παρθούν πιο σοβαρά μέτρα για τον περιορισμό των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα.

Ο Σάντερς ισχυρίζεται ότι θα κάνει όλα τα παραπάνω. Αυτό όμως που τον κάνει να ξεχωρίζει δεν είναι το πρόγραμμά του, που μπορεί να περιγραφεί συνοπτικά ως η μετατόπιση των ΗΠΑ προς το Σκανδιναβικό μοντέλο σοσιαλδημοκρατίας μ’ έναν τρόπο πολύ πιο αποφασιστικό από αυτόν που θα διάλεγε η Κλίντον ή και άλλοι Δημοκρατικοί υποψήφιοι –όχι· αυτό που τον κάνει ξεχωριστό είναι η πύρινη ρητορική του. Καλώντας σε μια «πολιτική επανάσταση», επιτιθέμενος στην «τάξη των δισεκατομμυριούχων» και ενστερνιζόμενος τον χαρακτηρισμό «δημοκράτης σοσιαλιστής», ο Σάντερς χρησιμοποιεί μια γλώσσα που δεν έχει ακουστεί ποτέ πριν σε προκριματικές εκλογές των Δημοκρατικών υποψηφίων για την Προεδρία. (Έχουν υπάρξει σοσιαλιστές υποψήφιοι στο παρελθόν, όπως ο Γιουτζίν Ντεμπς και ο Νόρμαν Τόμας, αλλά υπό την αιγίδα του Σοσιαλιστικού Κόμματος, όχι του Δημοκρατικού.)

Κάποιοι πολιτικοί αναλυτές μοιάζουν κατάπληκτοι από την ευρεία απήχηση που έχει στους Δημοκρατικούς η αριστερή ρητορική του Σάντερς, αλλά δεν θα έπρεπε. Μια πρόσφατη έκθεση του ΟΟΣΑ έδειχνε ότι, ανάμεσα στο 1975 και το 2012, σχεδόν τη μισή από την προ-φόρων αύξηση των εισοδημάτων στις ΗΠΑ την καρπώθηκε το πλουσιότερο 1% των νοικοκυριών. Μια άλλη μελέτη, από τους οικονομολόγους Εμάνουελ Σαέζ και Γκάμπριελ Ζούκμαν (goo.gl/R2qnTL), έδειχνε ότι το πλουσιότερο 0,1% των νοικοκυριών κατέχουν σχεδόν το ένα τέταρτο του συνολικού πλούτου της χώρας, περισσότερο δηλαδή από το φτωχότερο 90% των νοικοκυριών.

Χάρη στις προσπάθειες του Σάντερς και άλλων, όπως ο Γάλλος οικονομολόγος Τομά Πικετί, ενοχλητικά στοιχεία όπως τα παραπάνω αποτελούν μέρος της νοητικής εικόνας που οι ψηφοφόροι, και ιδίως οι νεότεροι εξ αυτών, έχουν πια για τον κόσμο. Εν μέρει γι’ αυτόν το λόγο, οι παλιές πολιτικές κατηγορίες επαναξιολογούνται. Σε μια δημοσκόπηση που έλαβε χώρα τον Ιανουάριο ανάμεσα σε πιθανούς ψηφοφόρους των προκριματικών εκλογών των Δημοκρατικών στην Αϊόβα, 43% των ερωτηθέντων αυτοχαρακτηρίστηκαν «σοσιαλιστές». Και αυτή η τάση δεν αφορά μόνο την Αϊόβα. Μια μελέτη του Pew Research Center από το 2011, έδειχνε ότι το 49% της λεγόμενης γενιάς των millennials (των Αμερικανών νέων μεταξύ 18 και 29 ετών) είχε θετική γνώμη για τον σοσιαλισμό, ενώ αρνητική είχε το 43%. Για τον καπιταλισμό, θετική γνώμη απάντησε ότι έχει το 46% των ερωτηθέντων, αλλά αρνητική είχε το 47%.

Αυτό το μεταβαλλόμενο ιδεολογικό περιβάλλον είναι άλλη μία από τις «περιστάσεις» που επηρεάζουν τον προεκλογικό αγώνα των Δημοκρατικών. Και αντανακλά, όχι μόνο τα προβλήματα που ο παγκόσμιος καπιταλισμός αντιμετωπίζει τις τελευταίες δεκαετίες, αλλά και το ίδιο το πέρασμα του χρόνου. Ο στιγματισμός των αριστερών πολιτικών και των ιδεών τους έχει την καταγωγή του στον Ψυχρό Πόλεμο, ο οποίος τελείωσε πριν από 25 χρόνια — δηλαδή, πριν καν γεννηθούν πολλοί από τους υποστηρικτές του Σάντερς. Απουσών της Σοβιετικής Ένωσης και της μαοϊκής Κίνας, η λέξη «σοσιαλιστής» δεν προκαλεί τους ίδιους συνειρμούς με αυτούς που κάποτε προκαλούσε.

Ωστόσο, τι ακριβώς σημαίνει, στις μέρες μας, να λες ότι έχεις θετική γνώμη για τον σοσιαλισμό; Ψηφίζοντας τον Σύριζα και τους Podemos, οι Έλληνες και οι Ισπανοί δεν ψήφισαν υπέρ της εθνικοποίησης των μέσων παραγωγής ή της επανασύστασης της Κομιντέρν. Ψήφισαν κατά της πολιτικής λιτότητας που επιβλήθηκε από ένα πολιτικό σύστημα που μοιάζει αιχμάλωτο των γραφειοκρατών στις Βρυξέλλες και των τραπεζιτών στη Φρανκφούρτη, απαιτώντας την επιστροφή στα ιδεώδη του Διαφωτισμού για λαϊκή κυριαρχία και λαϊκή συμμετοχή. Κάτι παρόμοιο ισχύει και για τους υποστηρικτές του Σάντερς. Όταν μαζεύονται στις συγκεντρώσεις του και επευφημούν στις προτροπές του «να πάρουμε πίσω την κυβέρνησή μας από τη χούφτα των δισεκατομμυριούχων που την ελέγχουν», δεν επιδοκιμάζουν απλώς την ταξική του ανάλυση· εκφράζουν ελπίδα — ελπίδα ότι, ακόμα και τώρα, που η αποστέωση του αμερικανικού πολιτικού συστήματος έχει προχωρήσει τόσο, η πολιτική κινητοποίηση μπορεί να αλλάξει τα πράγματα προς το καλύτερο.

Κατά τη γνώμη μου, το πιο εκπληκτικό πράγμα που ανέδειξε αυτή η δημοσκόπηση δεν ήταν ότι σχεδόν οι μισοί ψηφοφόροι των Δημοκρατικών ενστερνίστηκαν τον χαρακτηρισμό «σοσιαλιστής». Ήταν ότι το 88% των ερωτηθέντων αποδέχτηκαν για τον εαυτό τους τον χαρακτηρισμό «αισιόδοξος». Και υποπτεύομαι πως το ποσοστό αυτό είναι ακόμα υψηλότερο ανάμεσα στους νεαρούς ψηφοφόρους των Δημοκρατικών. Η έρευνα που έκανε Pew RC το 2014, σημείωνε ότι οι millennials είναι «βυθισμένοι στα χρέη και δύσπιστοι απέναντι στους ανθρώπους» και «δεν βιάζονται να παντρευτούν». Κι όμως, παρόλα αυτά, δήλωναν «αισιόδοξοι για το μέλλον».

Παρόλη τη φαινομενική «γκρινιάρικη» ρητορική του, ο Σάντερς πατάει πάνω σε αυτή την αισιοδοξία και της προσφέρει μια διέξοδο. Και άλλα λαϊκιστικά κινήματα κάνουν το ίδιο. Η ισπανική λέξη «Podemos» σημαίνει «Μπορούμε». Η Κλίντον, παρότι εξακολουθεί να απολαμβάνει μεγάλης υποστήριξης εντός του Δημοκρατικού Κόμματος, έχει μέχρι τώρα αποτύχει να εμπνεύσει τους νέους. Ίσως γιατί, παρακολουθώντας τις προκριματικές εκλογές της Αϊόβα, μου φάνηκε σαν η απάντησή της στο φαινόμενο Σάντερς να ήταν συχνά ένα «Όχι, δεν μπορούμε».

Ο John Cassidy είναι δημοσιογράφος. Τελευταίο του βιβλίο «How Markets Fail: The Logic of Economic Calamities». Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο περ. «The New Yorker», στις 3.2.2016.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s