Γιατί τα θωρηκτά δεν είναι λύση για την προσφυγική κρίση

Standard

του Ρούμπεν Άντερσον

μετάφραση: Δημήτρης Ιωάννου

Από  «Το Μαύρο είδωλο της Αφροδίτης»  του Γιάννη Καλαϊτζή (εκδ. Ars Longa, 1990)

Από «Το Μαύρο είδωλο της Αφροδίτης» του Γιάννη Καλαϊτζή (εκδ. Ars Longa, 1990)

Ακόμα μια εβδομάδα πέρασε, και μας έφερε ακόμα ένα σχέδιο που γράφτηκε στο πόδι για να επιλύσει, υποτίθεται, την προσφυγική κρίση. Το καινούριο αυτό σχέδιο είναι το «στείλτε τα θωρηκτά».[1]

Η πανικόβλητη απόφαση να εμπλακεί το ΝΑΤΟ στην προσφυγική κρίση δεν είναι μόνο ένα πρωτοφανές στάδιο στη συνεχιζόμενη στρατικοποίηση των ευρωπαϊκών συνόρων, αλλά ταιριάζει επίσης και στη μακραίωνη πλέον τάση να θεωρούνται οι πρόσφυγες και οι μετανάστες που φτάνουν στις ακτές μας με βαρκούλες ως μια επείγουσα κατάσταση που μπορεί να αντιμετωπιστεί μονάχα με αύξηση της συνοριακής ασφάλειας.

Από τη στιγμή που λανσαρίστηκε η συμφωνία Σένγκεν για την ελεύθερη διακίνηση τη δεκαετία του 1990, οι κυβερνήσεις εστίασαν στο καθήκον να αυξήσουν την ασφάλεια των εξωτερικών συνόρων της ΕΕ ως υποκατάστατο μιας πραγματικά κοινής προσέγγισης των πολιτικών μετανάστευσης και ασύλου. Υπάρχει μόνο ένα πρόβλημα με αυτή τους τη σπουδή: δεν έφερε κανένα αποτέλεσμα. Όπως ακούραστα επαναλαμβάνουν πολλοί ερευνητές[2] (μεταξύ τους κι εγώ), οι προσπάθειες να περιοριστεί η μετανάστευση δια της αστυνόμευσης των συνόρων και της ανακοίνωσης πολιτικών αποτροπής δεν μπορούν να φέρουν αποτελέσματα από τη στιγμή που δεν αντιμετωπίζονται οι ριζικές αιτίες του φαινομένου – από τις εντεινόμενες παγκόσμιες ανισότητες ως τη ζήτηση φτηνού εργατικού δυναμικού στις χώρες προορισμού, κι από τα διασυνοριακά δίκτυα συγγένειας ως τη βία και την καταπίεση. Αντίθετα, κάνουν την κατάσταση χειρότερη – πιο χαοτική, πιο θανατηφόρα, πιο αρπακτική.

Επακολούθησε ένας φαύλος κύκλος, καθώς οι πολιτικοί συνέχισαν να χορηγούν στο κοινό όλο και περισσότερο από το τοξικό τους «φάρμακο» μετά από κάθε νέα «κρίση» στα ευρωπαϊκά σύνορα, από τη Λέσβο ως τη Λαμπεντούζα. Για πολύ καιρό αυτή η τακτική τους εξυπηρετούσε, αλλά με περισσότερους από ένα εκατομμύριο ανθρώπους να διασχίζουν τη Μεσόγειο μόνο μέσα στο 2015, δεν μπορούν να συνεχίσουν να υποκρίνονται ότι η πολιτική συνοριακής ασφάλειας λειτουργεί. Αντιμέτωποι με αυτή την αποτυχία, οι Ευρωπαίοι ηγέτες δεν έχουν να προσφέρουν στα εκλογικά τους ακροατήρια ούτε εξηγήσεις, ούτε εναλλακτικές˙ ακόμα χειρότερα, αυτή τη στιγμή εφαρμόζουν την ίδια καταστροφική προσέγγιση ενισχύοντας την αστυνόμευση των συνόρων των δικών τους μεμονωμένων κρατών σε μια κούρσα προς τον πάτο, και χωρίς να είναι ορατό ούτε ένα ίχνος «Ένωσης».

Κι όμως, πρέπει να αναγνωρίσουμε πώς η αποτυχία μετατρέπεται σε «επιτυχία» για τους πολλούς παίκτες που τελικά τρέφονται από την κατασταλτική προσέγγιση του μεταναστευτικού[3] – Ευρωπαίοι πολιτικοί που αρέσκονται να προβάλλουν μια εικόνα «σκληρού» προς τα ακροατήριά τους· υπηρεσίες συνοριακών ελέγχων· εταιρείες σχεδιασμού, κατασκευής και εμπορίας αμυντικών και αποτρεπτικών συστημάτων˙ κράτη που συνορεύουν με την ΕΕ, τα οποία χρησιμοποιούν τους μετανάστες ως πηγή εσόδων, ως διαπραγματευτικό χαρτί αλλά και ως «όπλο»[4] που εξαπολύουν ενάντια σε μια φοβική Ευρώπη.

Οπότε, τι μπορούμε να κάνουμε;

  1. Να μάθουμε από τους άλλους αποτυχημένους μας «πολέμους»

Όπως ακριβώς ο «αγώνας κατά της μετανάστευσης» έχει εν πολλοίς αποτύχει να περιορίσει τις διασυνοριακές μετακινήσεις των ανθρώπων, έτσι και ο «πόλεμος κατά των ναρκωτικών» θεωρείται πια ως ένα ασύλληπτα δαπανηρό, καταστροφικό και τελικά μάταιο εγχείρημα. Μπορούμε να αντλήσουμε από την έννοια της «μείωσης της βλάβης» που έχει αρχίσει να εφαρμόζεται (έστω και δειλά) στο ζήτημα των ναρκωτικών, περικόπτοντας για παράδειγμα κάποια από τα πιο αντιπαραγωγικά μέτρα που θέτουν ανθρώπινες ζωές σε κίνδυνο –όπως οι μαζικές απελάσεις, οι επαναπροωθήσεις και οι περιφράξεις- και προωθώντας ανθρωπιστικές εναλλακτικές μέσω στοχευμένων κοινοτικών χρηματοδοτήσεων. Το πιο σημαντικό μέτρο μείωσης βλάβης απ’ όλα είναι απλό, και βρίσκεται ήδη στη διακριτική ευχέρεια των κρατών μελών: δεν είναι άλλο από τη διάνοιξη νόμιμων, ασφαλών διόδων που θα επιτρέπουν την ασφαλή, οργανωμένη άφιξη των ανθρώπων και θα καταργήσουν την ανάγκη για τις τωρινές χαοτικές και επικίνδυνες μεθόδους διέλευσης.

  1. Να υπολογίσουμε το αληθινό κόστος του «μοντέλου συνοριακής ασφάλειας»

Οι κρατικές δαπάνες για τη συνοριακή ασφάλεια και τον έλεγχο της μετανάστευσης είναι εξαιρετικά δύσκολο να υπολογιστεί σήμερα, αλλά μια πρόσφατη πανευρωπαϊκή δημοσιογραφική έρευνα[5] αποκάλυψε ότι τα έξοδα των απελάσεων από την αρχή της προηγούμενης δεκαετίας φτάνουν τα περίπου 11 δισεκατομμύρια ευρώ. Και δεν έχουμε μόνο τις άμεσες δαπάνες: η Ευρώπη εδώ και πολλά χρόνια χρησιμοποιεί την αναπτυξιακή βοήθεια ως μέσο πίεσης των Αφρικανικών κρατών να λάβουν μέτρα αποτροπής της μετανάστευσης. Ωστόσο, το να μετράει κανείς τα σεντς δεν είναι αρκετό –χρειάζεται επίσης να εκτιμήσουμε τα ευρύτερα κοινωνικά, πολιτικά, περιβαλλοντικά και οικονομικά κόστη. Η απουσία νόμιμων διόδων και οι παρασιτικές πολιτικές συνοριακής ασφάλειας[6] έχουν σωρεύσει αφόρητη πίεση στις μεθορίους όλης της Ευρώπης, καθώς είχαν ως συνέπειες την κάμψη του τουρισμού, την καταστροφή των καλλιεργειών[7] και την κοινωνική αναταραχή –χωρίς να αναφέρουμε τις χιλιάδες ζωές που έχουν χαθεί στα κύματα. Αυξάνει επίσης και το πολιτικό κόστος. Η Σένγκεν διατρέχει πλέον σοβαρό κίνδυνο να καταργηθεί˙ κράτη εκτός ΕΕ που βρίσκονται πάνω σε κρίσιμες μεταναστευτικές διαδρομές έχουν αντλήσει μεγάλο πλεονέκτημα[8] από τον ευρωπαϊκό πανικό˙ και ο υπόλοιπος κόσμος κοιτά με δυσπιστία καθώς οι ανεπτυγμένες οικονομίες αφήνουν κόσμο να πεθαίνει στο κατώφλι τους. Μία πλήρης εκτίμηση του συνολικού κόστους της πολιτικής συνοριακής ασφάλειας που θα περιλαμβάνει τις οικονομικές, κοινωνικές, πολιτικές και ανθρωπιστικές συνέπειές της θα μπορούσε να βοηθήσει στη διαμόρφωση μιας δυναμικής για αλλαγή –και οι συνετοί πολιτικοί πρέπει να την επιδιώξουν.

  1. Να σχεδιάσουμε μια παγκόσμια στρατηγική κινητικότητας

Αυτό το σημείο προϋποθέτει η μετανάστευση να αντιμετωπίζεται όχι ως κατάσταση έκτακτης ανάγκης ή ως απειλή, αλλά ως ένα προαιώνιο χαρακτηριστικό της ανθρώπινης ύπαρξης που μπορεί –αν το χειριστούμε σωστά- να μας προσφέρει σημαντικές ευκαιρίες. Μια τέτοια στρατηγική μεταβολή μπορεί να λάβει χώρα σε τέσσερα αλληλοσυμπλεκόμενα βήματα: πρώτον, αποκλιμακώνοντας τη συζήτηση και μετριάζοντας τον «λόγο έκτακτης ανάγκης»[9], ο οποίος τελικά εξυπηρέτησε μόνο την υποστήριξη του μοντέλου ασφάλειας. Δεύτερον, σφυρηλατώντας μια διαφορετικού τύπου συνεργασία με τα κράτη που συνορεύουν με την Ευρώπη, εγκαταλείποντας τον καταστροφικό «αγώνα κατά της μετανάστευσης» και, αντίθετα, ανταλλάσσοντας γνώσεις και εμπειρία σε τομείς όπως η υγειονομική περίθαλψη και η εκπαίδευση. Τρίτον, εφαρμόζοντας μια κανονικοποιημένη διαχείριση της μετανάστευσης εντός της Ευρώπης δια μιας θετικής εκδοχής διαμοιρασμού των ευθυνών χωρίς «υποχρεωτικές ποσοστώσεις», και μεταφέροντας τα θέματα μετανάστευσης από το χαρτοφυλάκιο των «Εσωτερικών Υποθέσεων» σε αυτό κάποιας άλλης Γενικής Διεύθυνσης των Βρυξελλών –ή σε κάποια καινούρια που θα δημιουργηθεί για θέματα κινητικότητας. Και τέταρτον, πέρα από την ευρωπαϊκή σφαίρα, εργαζόμενοι προς μια πλήρη παγκόσμια προσέγγιση του μεταναστευτικού που να ενδυναμώνει το διαμοιρασμό των ευθυνών για τους πρόσφυγες υπό την αιγίδα της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ, αλλά επίσης να περιλαμβάνει και άλλες μορφές μετανάστευσης. Αν οι Ευρωπαίοι ηγέτες τακτοποιήσουν τα του οίκου τους –ένα μεγάλο «αν»– θα είχαν τη δυνατότητα να δράσουν ως αξιόπιστοι εταίροι στις φετινές διαβουλεύσεις στον ΟΗΕ[10] και να παραγάγουν καλή θέληση για περισσότερο διαμοιρασμό ευθυνών από άλλα πλούσια κράτη.

  1. Να οικοδομήσουμε ευρείες συμμαχίες για την αλλαγή

Υπάρχουν ελάχιστες πιθανότητες οι ίδιοι Ευρωπαίοι ηγέτες που μέχρι τώρα ομονοούν στο μοντέλο συνοριακής ασφάλειας ξαφνικά να το εγκαταλείψουν με τη θέλησή τους. Προκειμένου να τους πιέσουμε για αυτή την αλλαγή, μπορούμε να μάθουμε από συμμαχίες που οικοδομούνται σε άλλα επίμαχα πεδία. Όπως στα ζητήματα της καύσης των ορυκτών καυσίμων και των καταστροφικών πολέμων κατά των ναρκωτικών, οι κίνδυνοι που δημιουργούνται από τον «αγώνα κατά της μετανάστευσης» είναι άνισα κατανεμημένοι. Ενώ γύρω από τη συνοριακή ασφάλεια συγκροτείται μια τεράστια βιομηχανία,[11] εκείνοι που επηρεάζονται περισσότερο από τις αρνητικές της συνέπειες –οι μεθοριακές κοινότητες και οι εργαζόμενοι και εθελοντές της πρώτης γραμμής που προσπαθούν να συμμαζέψουν την κατάσταση˙ τα ευρωπαϊκά και μη κράτη που έχουν υποδεχθεί πολύ περισσότερους αιτούντες άσυλο από όσους τους αναλογούν˙ οι χώρες και κοινότητες προέλευσης που βλέπουν τους πολίτες τους να χάνονται- θα μπορούσαν να γίνουν οδηγοί μιας πολυσυλλεκτικής συμμαχίας υπέρ της κινητικότητας. Σε αυτή τη συμμαχία, οι ίδιοι οι μετανάστες και οι πρόσφυγες πρέπει να παίξουν κομβικό ρόλο. Οι άνθρωποι που ξεφεύγουν απ’ τις βόμβες για να προσφέρουν στις οικογένειές τους ασφάλεια, ή που κρύβονται από τις παραστρατιωτικές ομάδες της Λιβύης πριν ξεκινήσουν για την Ευρώπη, έχουν σπουδαίες ικανότητες, φιλοδοξίες και ιδέες να προσφέρουν.

Τίποτε από αυτά δεν αποτελεί εύκολη λύση, και τίποτε δεν αντιμετωπίζει τις μείζονες αιτίες της παγκόσμιας προσφυγικής κρίσης, δηλαδή τους καταστροφικούς πολέμους και τη βάρβαρη καταπίεση. Ωστόσο, αυτή η απουσία κάποιας μαγικής λύσης θα έπρεπε να είναι καλοδεχούμενη στην πολιτική μας συζήτηση, μια και η αντίθετη προσέγγιση –η εύκολη λύση της συνοριακής ασφάλειας– αποδείχθηκε ότι δεν προσφέρει τίποτε απολύτως.

Ο Ruben Anderson είναι ανθρωπολόγος, μεταδιδακτορικός ερευνητής στο London School of Economics. Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο www.irinnews.org, στις 15.2.2016.

Σημειώσεις

[1] http://ecre.org/component/content/article/70-weekly-bulletin-articles/1383-nato-deploys-warships-in-the-aegean-sea.html

[2] De Haas, H. (2015) “Don’t blame the smugglers: the real migration industry”, http://heindehaas.blogspot.gr/2015/09/dont-blame-smugglers-real-migration.html

[3] Andersson, R. (2016) “Who is cashing in on keeping migrants out?”, New Internationalist Magazine, http://newint.org/features/2016/01/01/the-border-industry/

[4] Greenhill, K. (2011) “Using Refugees as Weapons”, The International New York Times, http://www.nytimes.com/2011/04/21/opinion/21iht-edgreenhill21.html?_r=2

[5] http://www.themigrantsfiles.com/

[6] Andersson, R. (2015) “Why border controls are now a global game”, http://www.irinnews.org/analysis/2015/06/17/why-border-controls-are-now-global-game

[7] Thorpe, N. (2015) “Migrant clashes leave Hungary bitterly divided”, http://www.bbc.com/news/world-europe-34280460

[8] Tuğal, C. (2016) “Syrian refugees in Turkey are pawns in a geopolitical game”, http://www.theguardian.com/commentisfree/2016/feb/15/refugees-turkey-government-eu-crisis-europe

[9] Andersson, R. (2015) “The European Union’s migrant ‘emergency’ is entirely of its own making”, http://www.theguardian.com/commentisfree/2015/aug/23/politics-migrants-europe-asylum

[10] http://sd.iisd.org/news/un-prepares-for-summit-on-refugees-and-migrants/

[11] Andersson, R. (2015) “The Illegality Industry: Notes on Europe’s Dangerous Border Experiment“, https://www.law.ox.ac.uk/research-subject-groups/centre-criminology/centreborder-criminologies/blog/2015/10/illegality

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s