Σκέψεις για τα περιφερειακά πανεπιστήμια

Standard

της Τόνιας Κιουσοπούλου

στη μνήμη του Σταύρου Κωνσταντακόπουλου

Η δίκη του Γερμανού ιστορικού Χ. Ρίχτερ τελείωσε την προπροπερασμένη εβδομάδα με την αθώωσή του. Τα γεγονότα είναι γνωστά. Τα εθνικής εμβέλειας ΜΜΕ, εφημερίδες και ιστοσελίδες, άλλωστε, αφιέρωσαν αρκετά άρθρα σε αυτή την ιστορία, που κλόνισε πολλά από όσα θεωρούσαμε αυτονόητα.

Μαρκ Σαγκάλ, «Πάνω από την πόλη», 1918

Μαρκ Σαγκάλ, «Πάνω από την πόλη», 1918

Η δημοσιότητα όμως που δόθηκε στη δίκη του Ρίχτερ αγνοεί μια διάσταση της υπόθεσης που τη ζουν καθημερινά όσοι και όσες εργαζόμαστε στο Πανεπιστήμιο Κρήτης στο Ρέθυμνο. Σε αυτήν τη διάσταση θέλω επιγραμματικά να σταθώ. Γιατί η υπόθεση Ρίχτερ αποκάλυψε ένα ρήγμα στις σχέσεις του Πανεπιστημίου με την τοπική κοινωνία: ακριβέστερα, ένα ρήγμα ανάμεσα στο Πανεπιστήμιο και σε αυτούς που επιδιώκουν να την εκφράσουν. Χαρακτηριστικά, κρητική ηλεκτρονική εφημερίδα σε άρθρο της με τίτλο «Ποιος είναι ο ρόλος του Πανεπιστημίου;» σημείωνε: «Πότε θα καταλάβουν στο Πανεπιστήμιο Κρήτης ότι δεν είναι δυνατόν να λειτουργούν ανεξάρτητα από την τοπική κοινωνία που τους φιλοξενεί, μία τοπική κοινωνία που με την προσφορά της πριν από μερικές δεκαετίες ήταν αυτή που το εδραίωσε στο Ρέθυμνο και του δίνει σήμερα τη δυνατότητα να υπάρχει και να παράγει επιστημονικό έργο και επομένως οφείλει το ίδιο να αναδεικνύει και τον απαιτούμενο κοινωνικό του χαρακτήρα;»

Διαβάζοντας κανείς το παραπάνω απόσπασμα συγκρατεί ότι τριάντα τόσα χρόνια μετά την ίδρυσή του το Πανεπιστήμιο εξακολουθεί να «φιλοξενείται» στην Κρήτη, χωρίς να αποτελεί κομμάτι της, και ότι παραμένει σε αναζήτηση ο κοινωνικός του ρόλος. Ακόμη και αν θεωρηθεί αμελητέο το ότι η πόλη έχει ζωντανέψει οικονομικά και κοινωνικά από τους χιλιάδες φοιτητές που σπούδασαν και σπουδάζουν στο Ρέθυμνο, όλη η επιστημονική δραστηριότητα που έχει αναπτυχθεί γύρω από το Πανεπιστήμιο (με τη λειτουργία του πειραματικού σχολείου, τη διοργάνωση συνεδρίων και διαλέξεων, τη συνεργασία με τις ενώσεις των καθηγητών της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, την ενίσχυση του μουσείου, τις ανασκαφές στην Ελεύθερνα κ.ά) δεν συνδέεται με τον κοινωνικό ρόλο του και άρκεσε η –επιεικώς ατυχής– περίπτωση Ρίχτερ για να επιβάλλεται ο επαναπροσδιορισμός του.

Πέραν όλων των άλλων, ο θόρυβος στα τοπικά ΜΜΕ με αφορμή την υπόθεση Ρίχτερ ανέδειξε ασφαλώς ότι το Πανεπιστήμιο και ειδικά οι σχολές στο Ρέθυμνο, η Φιλοσοφική και η σχολή των Κοινωνικών Επιστημών, απέτυχαν κατά τη διάρκεια της πολύχρονης λειτουργίας τους να επικοινωνήσουν με μεγάλη μερίδα της τοπικής κοινωνίας, να τη μπολιάσουν με κριτικό πνεύμα και να μεταγγίσουν ένα κλίμα διαλόγου και νηφάλιας ανταλλαγής επιχειρημάτων για προβλήματα όχι μόνον του παρελθόντος αλλά και του παρόντος. Και εδώ χρειάζεται όλοι, και το Πανεπιστήμιο και η πόλη, να προβληματιστούμε. Από αυτή την άποψη η δίκη Ρίχτερ θα μπορούσε να είναι η αφορμή για έναν τέτοιο νηφάλιο προβληματισμό, με την προϋπόθεση ότι και η πόλη θα αναγνώριζε ότι υπάρχουν όροι απαράβατοι της ακαδημαϊκής λειτουργίας και εμείς ότι υπάρχουν ιδιαιτερότητες που πρέπει να κατανοούμε.

Είναι προφανές ότι η συζήτηση για τον ρόλο που έχει να παίξει ένα πανεπιστήμιο σε μια επαρχιακή πόλη δεν αφορά μόνον το Ρέθυμνο και το Πανεπιστήμιο Κρήτης. Και είναι ακόμη προφανέστερο ότι η αναζήτηση αυτού του ρόλου γίνεται πιο περίπλοκη στην εποχή της κρίσης που περνάμε. Η κρίση έχει δύο άμεσες συνέπειες, που δεν πρέπει να υποτιμώνται, όταν γίνεται λόγος για τα περιφερειακά πανεπιστήμια. Η πρώτη αφορά τους φοιτητές: παντού, όλο και λιγότερα παιδιά μπορούν να φοιτήσουν μακριά από το  σπίτι τους, γεγονός που περιορίζει τις ωσμώσεις μεταξύ φοιτητών με ποικίλη γεωγραφική, ταξική και πολιτισμική προέλευση. Ενδεικτικά, σύμφωνα με τα στοιχεία της Μονάδας Διασφάλισης Ποιότητας του Πανεπιστημίου Κρήτης, στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας κατά το ακαδημαϊκό έτος 2013-2014 το 21% των εισαχθέντων φοιτητών ως πρώτη επιλογή δήλωσε το Τμήμα. Από αυτούς μόλις το 7% δεν προέρχονταν από την Κρήτη. Αλλά και από τους υπόλοιπους που είτε το επέλεξαν συνειδητά σε κάποια σειρά προτίμησης, είτε τους έριξε σ’ αυτό η μοίρα των πανελλήνιων εξετάσεων, πολλοί φεύγουν από το Ρέθυμνο, έρχονται μόνον για τις εξετάσεις και πάντως επικαλούνται την κρίση και τη μετεγκατάστασή τους για επιτύχουν διάφορες διευκολύνσεις.

Η άλλη συνέπεια είναι η αποψίλωση του διδακτικού προσωπικού με ό,τι αυτό συνεπάγεται όχι μόνο για το πρόγραμμα σπουδών, την αναλογία διδασκόντων/διδασκομένων και εντέλει την ίδια την εκπαιδευτική διαδικασία (για παράδειγμα στο Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας, ενώ το 2010 ήμασταν 26 μέλη ΔΕΠ συν 4 που εκλέχτηκαν εκείνη τη χρονιά, 1 δεν αποδέχτηκε τον καθυστερημένο διορισμό του, πολλοί συνταξιοδοτήθηκαν και τώρα έχουμε απομείνει 23), αλλά και για τη δυναμική που μπορεί να αναπτυχθεί στις σχέσεις ενός Πανεπιστημίου με το περιβάλλον του, όταν ενταχθούν επαγγελματικά νεώτεροι και νεοφερμένοι διδάσκοντες που έχουν διαφορετικές αφετηρίες. Σημαντική επίπτωση της κρίσης είναι τόσο οι περικοπές στα λειτουργικά έξοδα (βιβλιοθήκες, συνδρομές σε περιοδικά) όσο και σε πράξεις δημοσιότητας που προάγουν ακριβώς τις σχέσεις με την πόλη.

Και άλλοι παράγοντες όμως συντελούν μακροπρόθεσμα σε αλλαγές. Το Πανεπιστήμιο Κρήτης, που στην τριακονταετή ιστορία του έχει επιδείξει χωρίς αμφιβολία σοβαρό έργο, με Τμήματα τα οποία είναι σημεία αναφοράς στα αντίστοιχα επιστημονικά πεδία, είναι κρίμα ότι σήμερα λειτουργεί ως συνάρθρωση ατόμων. Και φαντάζομαι ότι δεν είναι το μόνο. Ο νόμος Διαμαντοπούλου-Αρβανιτόπουλου έπαιξε καταλυτικό ρόλο προς αυτήν την κατεύθυνση με σοβαρές συνέπειες στα πανεπιστήμια της περιφέρειας – ή πάντως διαφορετικές από ό,τι στα κεντρικά πανεπιστήμια. Καταρχάς, αποδυναμώνοντας τα συλλογικά όργανα (π.χ. τη Σύγκλητο) βόλεψε όσους τα αντιμετώπιζαν ως μια άσκοπη χρονοβόρα διαδικασία και ένα εμπόδιο σε ατομικές στρατηγικές και εξατομικευμένες πρακτικές ή άστοχες ενέργειες, οι οποίες γίνονται πιο ορατές και πιο φθοροποιές στη μικρή κλίμακα.

Επίσης, ιδιαίτερη σημασία για ένα περιφερειακό πανεπιστήμιο έχουν οι διατάξεις που δυστυχώς ακόμη δεν έχουν αλλάξει και αφορούν τις εκλογές των μελών ΔΕΠ. Οι περίφημες τηλεδιασκέψεις των επταμελών επιτροπών έχουν γραφειοκρατικοποιήσει τη διαδικασία των κρίσεων, η οποία με το πάγωμα της προκήρυξης νέων θέσεων αφορά προς το παρόν τη μονιμοποίηση ή την εξέλιξη υπηρετούντων μελών ΔΕΠ. Ενώ παλαιότερα γίνονταν συχνά έντονες (και γόνιμες) συζητήσεις για επιστημονικά και επιστημολογικά ζητήματα, σήμερα οι συνεδριάσεις των εκλεκτορικών είναι σύντομες. Επιμένω στις τηλεδιασκέψεις, γιατί με τη μείωση του διδακτικού προσωπικού και τον περιορισμό των εκλεκτόρων στις δυο πρώτες βαθμίδες είναι πάντοτε αναγκαίο τα περισσότερα μέλη ενός εκλεκτορικού σώματος να προέρχονται από άλλα πανεπιστήμια. Με την ως τώρα εμπειρία μπορούμε εύκολα να φανταστούμε το χάος που θα δημιουργηθεί αν και όταν γίνουν προκηρύξεις νέων θέσεων χωρίς να έχει αλλάξει ο νόμος για τις εκλογές. Και μέσα σε αυτό το χάος με δεδομένη την ανεργία των νεότερων επιστημόνων, και επομένως τη συρροή πολλών υποψηφίων για κάθε νέα θέση, οι εκλογές «εξ αποστάσεως» από τα ολιγομελή εκλεκτορικά θα αποτελέσουν την ταφόπλακα για όσα τμήματα  προσπαθούν να εκτιμήσουν τις ανάγκες τους, να εμβαθύνουν στην αξιολόγηση των υποψηφίων και να διαφοροποιηθούν ως προς τα κυρίαρχα επιστημονικά ρεύματα. Να φτιάξουν, με άλλα λόγια, όσο είναι δυνατόν μια ιδιαίτερη φυσιογνωμία που θα τα καταστήσει πιο παραγωγικά. Δεν πρωτοτυπώ βεβαίως, υποστηρίζοντας ότι ο αποκλεισμός της πλειoψηφίας των μελών ΔΕΠ ενός Τμήματος από τις διαδικασίες των κρίσεων αποδυναμώνει κι άλλο τη συνοχή του, η οποία αποτελεί, κατά τη γνώμη μου, και το μόνο μέσο για να μην καταρρεύσει τελείως το σύστημα και για να ξαναχτιστεί σιγά-σιγά από την αρχή μια κουλτούρα συλλογικότητας και συμμετοχής.

Είναι κοινός τόπος ότι η κρίση έπληξε (ανεπιστρεπτί;) τα πανεπιστήμια. Πιο οδυνηρό όμως είναι να ελλοχεύει ο κίνδυνος, λόγω της κρίσης και της προϊούσας απογοήτευσης των μελών του, ένα περιφερειακό πανεπιστήμιο να μετατραπεί σε τοπικό. Τότε, η επιστήμη δεν θα μπορεί παρά να σηκώσει τα χέρια ψηλά.

 

H Τόνια Κιουσοπούλου διδάσκει Βυζαντινή Ιστορία στο Πανεπιστήμιο Κρήτης

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s