Γιατί η δράση του ΝΑΤΟ στο Αιγαίο αντίκειται στο διεθνές δίκαιο

Standard

Με βάση τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου, του ΟΗΕ και τις διεθνείς συμβάσεις

 του Τόμας Σπιγκερμπόερ

μετάφραση: Αγάπιος Λάνδος, Γιάννης Χατζηδημητράκης

Την Πέμπτη 11 Φεβρουαρίου, το ΝΑΤΟ ανακοίνωσε ότι τα πλοία του θα αναπτυχθούν τάχιστα στο Αιγαίο προκειμένου να καταπολεμηθεί η παράνομη μετανάστευση, σε συνεργασία με τις αρμόδιες αρχές και τη Frontex. Στις 23 Φεβρουαρίου, ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ Γ. Στόλτενμπεργκ δήλωσε στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο: «Όταν διασώζουμε αυτούς τους ανθρώπους, εκείνο που συμφωνήσαμε με την Τουρκία, σε επίπεδο υπουργών, είναι ότι αν αυτοί οι άνθρωποι ήρθαν από την Τουρκία, τότε μπορούμε να τους επιστρέψουμε στην Τουρκία». Ο Στόλτενμπεργκ επανέλαβε τις ίδιες δηλώσεις την επόμενη μέρα. Είναι κάτι τέτοιο συμβατό με το διεθνές δίκαιο;

Syrian refugees on a dinghy drift in the Aegean sea off the Greek island of Kos in Greece

Μια διαφορετική πανσέληνος στο Αιγαίο, 11.8.2015. Σύροι πρόσφυγες αντικρίζουν το γεμάτο φεγγάρι, καταμεσής του πελάγους, καθώς το σκάφος τους έχει ξεμείνει έξω από την Κω. Φωτογραφία: Γιάννης Μπεχράκης/ Reuters

Το Politico.eu ανέφερε ότι μια ομάδα πέντε πλοίων (από τη Γερμανία, την Ιταλία, τον Καναδά, την Τουρκία και την Ελλάδα) βρίσκονται ήδη στην Ανατολική Μεσόγειο. Η Δανία και η Ολλανδία λέγεται ότι έχουν υποσχεθεί να στείλουν σκάφη. Ο γ.γ. του ΝΑΤΟ δήλωσε ότι η Τουρκία και η Ελλάδα δεν θα δρουν η μία στα χωρικά ύδατα της άλλης, αντιμετωπίζοντας έτσι ένα θέμα πολιτικά ευαίσθητο. Η εντολή της αποστολής δεν θα είναι να αναχαιτίζει ή να επιστρέφει τα σκάφη με τους πρόσφυγες αλλά να συμμετάσχει σε επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης (οι οποίες όμως, όπως κατέστησε σαφές ο Στόλτενμπεργκ στις 23 και 24 Φεβρουαρίου, μπορεί να περιλαμβάνουν την αναχαίτιση και την επιστροφή). Οι ενέργειες αυτές επρόκειτο να λάβουν χώρα εντός των τουρκικών χωρικών υδάτων.

Μια σειρά ερωτήματα ανακύπτουν, προκειμένου να εκτιμηθεί η νομιμότητα της πράξης αυτής υπό το πρίσμα του διεθνούς δικαίου: Τα κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ ασκούν δικαιοδοσία; Υπάρχουν εμπόδια που απορρέουν από το διεθνές δίκαιο; Υπάρχουν τρόποι να παρακαμφθούν οι υποχρεώσεις που απορρέουν από τη δικαιοδοσία και την τήρηση του διεθνούς δικαίου;

Τα κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ ασκούν δικαιοδοσία;

Τα κράτη δεσμεύονται από το διεθνές δίκαιο κατά την άσκηση δικαιοδοσίας. Τι ισχύει, για παράδειγμα, αν ένα γερμανικό πλοίο, που βρίσκεται στα τουρκικά χωρικά ύδατα, περισυλλέξει ανθρώπους και τους μεταφέρει στις τουρκικές ακτές; Αυτή είναι μια ερώτηση με κομβική σημασία. Αν κάποιο γερμανικό πλοίο ασκήσει τέτοια δικαιοδοσία, τότε η Γερμανία έχει μια σειρά υποχρεώσεις που απορρέουν από το διεθνές δίκαιο και αφορούν, μεταξύ άλλων, το άσυλο. Το ζήτημα της δικαιοδοσίας αποτέλεσε το αντικείμενο αρκετών υποθέσεων στα διεθνή δικαστήρια.

Μια από τις πρώτες υποθέσεις σχετικά με το θέμα αυτό είναι μια απόφαση της Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ στις αρχές της δεκαετίας του 1980. Η υπόθεση «Burgos κατά Ουρουγουάης» αφορούσε Ουρουγουανούς πρόσφυγες στους οποίους είχε δώσει άσυλο Αργεντινή. Μετά το στρατιωτικό πραξικόπημα στην Αργεντινή, απήχθησαν από τις μυστικές υπηρεσίες τις Ουρουγουάης, κρατήθηκαν στην Αργεντινή για δύο εβδομάδες, και μεταφέρθηκαν στην Ουρουγουάη, όπου και βασανίστηκαν. Το ζήτημα ήταν αν o Λ. Μπούργος τελούσε υπό ουρουγουανή δικαιοδοσία κατά την αρχική σύλληψή του. Η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ έκρινε ότι θα ήταν παράλογο να ερμηνευθεί το Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα κατά τρόπο ώστε να μπορεί ένα κράτος να προβαίνει σε πράξεις τις οποίες δεν επιτρέπεται να διαπράττει στη δική του επικράτεια, αρκεί να τις κάνει στο έδαφος άλλου κράτους. Η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων διατύπωσε έναν θεμελιώδη κανόνα: Ό,τι απαγορεύεται ένα κράτος να κάνει στην επικράτειά του, δεν επιτρέπεται να το κάνει κάπου αλλού.

Μια υπόθεση της Επιτροπής κατά των Βασανιστηρίων εμφανίζει περισσότερες ομοιότητες με τα σημερινά σχέδια του ΝΑΤΟ. Η υπόθεση «Marine I» του 2007 αφορούσε ένα εμπορικό πλοίο που μετέφερε 369 μετανάστες, το οποίο εξέπεμψε σήμα κινδύνου σε διεθνή ύδατα. Ένα ισπανικό σκάφος διάσωσης προσέγγισε το Marine Ι και το ρυμούλκησε στις ακτές της Μαυριτανίας. Μετά από ένα δεκαήμερο διαπραγματεύσεων, οι αρχές της Μαυριτανίας έδωσαν την άδεια να ρυμουλκηθεί το πλοίο σε ένα λιμάνι της χώρας. Οι μετανάστες συνελήφθησαν υπό την εποπτεία του ισπανικού πληρώματος. Οι περισσότεροι από αυτούς επέστρεψαν κατά ομάδες στη χώρα καταγωγής τους, ενώ ελάχιστοι έλαβαν άδεια παραμονής για ανθρωπιστικούς λόγους. Οι καταγγελίες αφορούσαν τις συνθήκες κράτησης και την απέλαση στη χώρα καταγωγής τους. Ένα από τα επιχειρήματα που προέβαλαν οι ισπανικές αρχές ήταν ότι όλα αυτά συνέβησαν εκτός της ισπανικής επικράτειας. Η Επιτροπή κατά των Βασανιστηρίων υποστήριξε ότι ένα κράτος ασκεί δικαιοδοσία όταν έχει, άμεσα ή έμμεσα, συνολικά ή εν μέρει, de jure ή de facto, αποτελεσματικό έλεγχο. Η Επιτροπή έκρινε ότι η Ισπανία ασκούσε δικαιοδοσία από τη στιγμή που προέβη στη διάσωση του Marine I.

Η πιο κοντινή περίπτωση είναι η απόφαση Hirsi Jamaa του 2012, στην οποία το Τμήμα Μείζονος Συνθέσεως του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων απεφάνθη για τις ιταλικές επαναπροωθήσεις, οι οποίες συνίσταντο στη μετεπιβίβαση μεταναστών από τα σκάφη τους σε σκάφη του ιταλικού ναυτικού και την επιστροφή τους στη Λιβύη χωρίς καμία διαδικασία. Το Δικαστήριο έκρινε ότι ένα κράτος ασκεί de jure δικαιοδοσία στα πλοία που φέρουν τη σημαία του και, ως εκ τούτου, οι μετανάστες βρίσκονταν υπό ιταλική δικαιοδοσία. Προσέθεσε ότι η Ιταλία δεν θα μπορούσε να αποφύγει τις υποχρεώσεις που απορρέουν από την άσκηση δικαιοδοσίας με το επιχείρημα ότι οι δραστηριότητές της συνιστούσαν επιχείρηση έρευνας και διάσωσης — ακριβώς όπως κάνει το ΝΑΤΟ κάνει σήμερα.

Το Δικαστήριο αναφέρθηκε σε μια άλλη υπόθεση, στην οποία κρίθηκε ότι οι Γάλλοι πράκτορες, οι οποίοι κατέλαβαν ένα σκάφος (ύποπτο για συμμετοχή σε διακίνηση ναρκωτικών) με σημαία Καμπότζης, ασκούσαν de facto δικαιοδοσία. Εν κατακλείδι, οι ιταλικές αρχές είχαν ασκήσει δικαιοδοσία κατά τη διάρκεια των επαναπροωθήσεων, επειδή οι μετανάστες είχαν μεταφερθεί με ιταλικά σκάφη (de jure δικαιοδοσία) και επειδή το Ιταλικό Ναυτικό είχε τον έλεγχό τους πραγματικά (de facto δικαιοδοσία).

Η νομική θεωρία υποστηρίζει ότι το ίδιο ισχύει και για τη σύμβαση του 1951 για τους Πρόσφυγες. Πρέπει να σημειωθεί ότι το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ απεφάνθη ότι η Σύμβαση για τους Πρόσφυγες δεν εφαρμόζεται εκτός του εδάφους των Ηνωμένων Πολιτειών. Ωστόσο, αυτή η ερμηνεία του Ανωτάτου Δικαστηρίου είναι άκρως αμφισβητούμενη και σχετίζεται περισσότερο με το συνταγματικό δίκαιο των ΗΠΑ παρά με το διεθνές δίκαιο. Το Ανώτατο Δικαστήριο πρόβαλε ένα κομμάτι του αμερικανικού συνταγματικού δικαίου στη Διεθνή Σύμβαση για τους Πρόσφυγες. Είναι μάλλον απίθανο τα ευρωπαϊκά δικαστήρια να αλλάξουν τη θέση τους και να υιοθετήσουν αυτή την αμερικανική ερμηνεία, αν και αυτό δεν μπορεί να αποκλειστεί πλήρως.

Mε λίγα λόγια: Είναι προφανές ότι τα πλοία του ΝΑΤΟ, όταν επιστρέφουν τους μετανάστες στις τουρκικές ακτές, ασκούν δικαιοδοσία, με την έννοια που ορίζει η Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, το Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα, και η Σύμβαση κατά των Βασανιστηρίων – ακόμη και όταν η όλη δράση τους λαμβάνει χώρα εντός των τουρκικών χωρικών υδάτων. Το ότι αυτό είναι προφανές προκύπτει από το γεγονός ότι η απόφαση του Τμήματος Μείζονος Συνθέσεως του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων ήταν ομόφωνη σε όλα τα σημαντικά σημεία. Το γεγονός αυτό υπογραμμίζει ότι η ερμηνεία του Δικαστηρίου δεν είναι διασταλτική ή ακτιβιστική, αλλά αντανακλούσε μια ευρεία συναίνεση. Το Δικαστήριο δεν έκανε τίποτα άλλο από το να επαναδιατυπώσει τον προφανή και βασικό κανόνα, ο οποίος διατυπώθηκε στην υπόθεση «Burgos κατά Ουρουγουάης»: εκείνο που ένα κράτος δεν επιτρέπεται να το κάνει στην επικράτειά του, δεν μπορεί να το κάνει οπουδήποτε αλλού. Αυτός είναι ένας θεμελιώδης κανόνας. Αν οι ΗΠΑ δεν επιτρέπεται να υποβάλλουν τους κρατούμενους στο μαρτύριο του εικονικού πνιγμού, τότε δεν επιτρέπεται να το πράττουν ούτε στο Γκουαντάναμο, που βρίσκεται εκτός της επικράτειάς τους. Αν οι μυστικές υπηρεσίες της Ρωσίας δεν επιτρέπεται να δηλητηριάσουν έναν πολιτικό αντίπαλο με πολώνιο, δεν επιτρέπεται να το πράξουν ούτε στο Λονδίνο. 

Μπορεί ένα κράτος να αποφύγει τη διεθνή δικαιοδοσία;

Η φρεγάτα «Ηamburg» (άκρα αριστερά) της νατοϊκής Ναυτικής Ομάδας 2, ανεφοδιάζεται σε καύσιμα (Πηγή: www.independent.co.uk)

Η φρεγάτα «Ηamburg» (άκρα αριστερά) της νατοϊκής Ναυτικής Ομάδας 2, ανεφοδιάζεται σε καύσιμα (Πηγή: http://www.independent.co.uk)

Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε υποθετικά τη νομική κατασκευή που η Ισπανία φέρεται να εφαρμόζει στη συνεργασία της με μερικές χώρες της Δυτικής Αφρικής. Ας φανταστούμε ότι στο κατάστρωμα των πλοίων τα οποία συμμετέχουν στην επιχείρηση του ΝΑΤΟ είναι τοποθετημένος ένας Τούρκος αξιωματούχος ο οποίος –ακόμη και όταν παίρνει τον υπνάκο του– είναι υποχρεωμένος να κυβερνά το πλοίο. Σ’ αυτή την περίπτωση, θα ήταν καθαρά μια κατασκευή να κρύψουμε την δικαιοδοσία που το κράτος-μέλος του ΝΑΤΟ ασκεί πίσω από ένα πέπλο φορμαλισμού. Αλλά, ακόμη και γι’ αυτούς που το αποδέχονται, απλώς θα σήμανε ότι η de jure δικαιοδοσία του ΝΑΤΟ θα εξαφανιζόταν. Δεν θα συνέβαινε όμως το ίδιο με την de facto άσκηση δικαιοδοσίας. Η παρουσία του Τούρκου αξιωματούχου θα μπορούσε πιθανώς να σημαίνει ότι η Τουρκία ασκεί de jure δικαιοδοσία επιπρόσθετα με την άσκηση της δικαιοδοσίας που αφορά το εκάστοτε κράτος-μέλος του ΝΑΤΟ. Και είναι γεγονός ότι μοιάζει εξαιρετικά δύσκολο να σκεφτεί κανείς ένα πιο καθαρό παράδειγμα από την άσκηση δικαιοδοσίας που έχει ένα κράτος επί των δικών του πλοίων.

Ποιες υποχρεώσεις απορρέουν από το διεθνές δίκαιο;

Όπως έχουν εξηγήσει ο Steve Peers και η Emanuela Roman, ένας μετανάστης που ενδέχεται να θέλει να αιτηθεί άσυλο μπορεί να επιστραφεί σε κάποια τρίτη χώρα, υπό τις προϋποθέσεις ότι: α) Η τρίτη χώρα είναι ασφαλής, β) έχει τεκμηριωθεί, σε προσωποποιημένη βάση, ότι η χώρα είναι ασφαλής για το πρόσωπο αυτό, γ) ο μετανάστης έχει τη δυνατότητα να προσβάλλει αυτή την απόφαση με ένδικα μέσα.

Όπως έχουν εξηγήσει οι Emanuela Roman, Theodore Baird και Talia Radcliffe, είναι εξαιρετικά αμφίβολο το κατά πόσον η Τουρκία μπορεί να θεωρηθεί «ασφαλής τρίτη χώρα». Για μια ακόμα φορά, μόλις στις 15 Δεκεμβρίου 2015, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων απεφάνθη ότι η Τουρκία παραβιάζει τα δικαιώματα όσων αιτούνται άσυλο (bit.ly/20ZNiOy). Εκτός αυτού, η δράση του ΝΑΤΟ αποκλείει το ενδεχόμενο ατομικών αποφάσεων και προσφυγής σε ένδικα μέσα. Ως εκ τούτου, η δράση του ΝΑΤΟ θα αντίκειτο προς την απαγόρευση της επαναπροώθησης.

Μπορούν κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ να απαλλαγούν από τις υποχρεώσεις τους;

Η επιχείρηση που σχεδιάζει το ΝΑΤΟ είναι αντίθετη προς αποφάσεις που έχει εκδώσει το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (Hirsi Jamaa), τη Σύμβαση κατά των Βασανιστηρίων (Marine Ι) και το Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα (Burgos). Tα κράτη μπορούν βέβαια να καταγγείλουν (δηλαδή να σταματήσουν να μετέχουν σε) αυτές τις συμβάσεις, αλλά κάτι τέτοιο δεν είναι απλό. Η νομοθεσία της Ε.Ε. ορίζει ότι τα κράτη-μέλη της είναι συμβαλλόμενα μέρη αυτών των συμβάσεων. Ως εκ τούτου, η καταγγελία των συμβάσεων θα απαιτούσε τροποποίηση των συνθηκών της Ε.Ε. (καθώς και όλων των δευτερευουσών νομοθεσιών που αφορά την απαγόρευση της επαναπροώθησης).

Ένα επιπλέον πρόβλημα είναι ότι η απαγόρευση της επαναπροώθησης, την οποία θα παραβίαζαν στην περίπτωση που συζητάμε τα κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ, είναι μέρος του διεθνούς εθιμικού δικαίου, σύμφωνα με τους περισσότερους εδικούς. Το διεθνές εθιμικό δίκαιο δεσμεύει τα κράτη, ακόμη και αν δεν έχουν κυρώσει καμία διεθνή συνθήκη. Έτσι, πιθανόν, δεν θα αρκούσε να καταγγείλουν αυτές τις συμβάσεις. Από την άλλη πλευρά, θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι η άποψη πως η απαγόρευση της επαναπροώθησης ανήκει στο εθιμικό δίκαιο βασίζεται κατά κύριο λόγο στο γεγονός ότι έχει ενσωματωθεί σε μια σειρά συνθηκών (εκτός από αυτές που ήδη αναφέρθηκαν, και σε περιφερειακές συνθήκες στην Αφρική και την Αμερική). Έτσι, εφόσον όλα τα κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ αποσύρονταν από τις διεθνείς συνθήκες, θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι το εθιμικό δίκαιο θα έχει, αλλάξει.

Συμπέρασμα

Οι ενέργειες του ΝΑΤΟ παραβιάζουν το διεθνές δίκαιο και ότι τα σχετικά τμήματα του διεθνούς δικαίου είναι δεσμευτικά για τα κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ, επειδή ασκούν δικαιοδοσία σε μετανάστες. Η επιστροφή των μεταναστών στην Τουρκία, όπως προβλέπεται στη νατοϊκή επιχείρηση, παραβιάζει την απαγόρευση της επαναπροώθησης, ακόμα και αν αυτή συμβεί με τη μορφή της έρευνας και διάσωσης.

O Thomas Spijkerboer είναι καθηγητής μεταναστευτικού δικαίου στο Vrije Universiteit του Άμστερνταμ, και ειδικεύεται σε θέματα συνόρων, ασφάλειας, εθνικής κυριαρχίας και δικαιωμάτων. Το κείμενο, με τίτλο «The NATO pushbacks in the Aegean and international law» δημοσιεύθηκε στο thomasspijkerboer.eu, στις 26.2.2016

2 thoughts on “Γιατί η δράση του ΝΑΤΟ στο Αιγαίο αντίκειται στο διεθνές δίκαιο

  1. Παράθεμα: Γιατί η δράση του ΝΑΤΟ στο Αιγαίο αντίκειται στο διεθνές δίκαιο | Ώρα Κοινής Ανησυχίας

  2. Παράθεμα: Η αποστυχία του Ευρωπαϊκού Συστήματος Ασύλου και η Συμφωνία Ε.Ε. Τουρκίας. | ΕΝΘΕΜΑΤΑ

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s