Η πραγματική αιτία της προσφυγικής κρίσης είναι η έλλειψη αλληλεγγύης μεταξύ των κρατών-μελών

Standard

Συνέντευξη του Ράινερ Μπάουμπεκ στον Δημήτρη Χριστόπουλο

Μιλάει για τις πολιτικές ιθαγένειας στην Ε.Ε, την ένταξη των μεταναστών, τις προοπτικές του προσφυγικού και τον ρόλο της Ελλάδας

6-baubock-AO Rainer Bauböck είναι ένας από τους διακεκριμένους πολιτικούς επιστήμονες στην Ευρώπη στον τομέα της ιδιότητας του πολίτη και της μετανάστευσης στην Ευρώπη, την περίοδο έπειτα από τον Ψυχρό Πόλεμο. Κατέχει την έδρα Πολιτικής και Κοινωνικής Θεωρίας στο Τμήμα Πολιτικών και Κοινωνικών Επιστημών του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημια­κού Ινστιτούτου στη Φλωρεντία. Το 2009 πήρε την πρωτοβουλία για την ίδρυση του Eudo, του παρατηρητηρίου για την ιθαγένεια στην Ευρώπη, το οποίο έκτοτε συντονίζει. Το Eudo Citizenship είναι στις μέρες μας η μεγαλύτερη ακαδημαϊκή δομή τεκμηρίωσης των σπουδών ιδιότητας του πολίτη σε όλη την Ευρώπη. Ο Ράινερ Μπάουμπεκ θα μιλήσει στην Αθήνα στις 9 Μαρτίου, στις 19:00, στο Gazarte (Βουτάδων 32-34, Γκάζι· Μετρό: Κεραμεικός), με θέμα «Δημοκρατική ένταξη: οι προκλήσεις της μετανάστευσης και της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης». Θα υπάρχει ταυτόχρονη μετάφραση αγγλικά-ελληνικά. Η διάλεξη εντάσσεται στη σειρά RethinkingEurope, που οργανώνει το Παράρτημα Ελλάδας του Ιδρύματος Ρόζα Λούξεμπουργκ, σε συνεργασία με την Πρωτοβουλία για την Υπεράσπιση της Κοινωνίας και Δημοκρατίας (περισσότερες πληροφορίες στο rosalux.gr). Με την ευκαιρία αυτή, με τον με τον Ρ. Μπάουμπεκ συζήτησε ο Δημήτρης Χριστόπουλος (Πάντειο Πανεπιστήμιο, αντιπρόεδρος της Διεθνούς Ομοσπονδίας για τα δικαιώματα του Ανθρώπου-FIDH). 

Έχετε αφιερώσει το ακαδημαϊκό σας έργο στις στρατηγικές της ιδιότητας του πολίτη και στην ένταξη των μεταναστών. Πώς αξιολογείτε τον τρόπο που η Ε.Ε. αντιμετωπίζει τα εν λόγω θέματα μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου;

Η Ε.Ε. έχει πολύ περιορισμένες αρμοδιότητες σε αυτά τα θέματα. Το 1992 η Συνθήκη του Μάαστριχτ εισήγαγε μια κοινή ενωσιακή ιθαγένεια αλλά δεν υπήρξε η φυσιολογική συνέχεια της εναρμόνισης των εθνικών νομοθεσιών που ρυθμίζουν την πρόσβαση στο καθεστώς ιθαγένειας. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Τάμπερε το 1999 προώθησε μια κοινή πολιτική ασύλου και μια προσέγγιση των δικαιωμάτων των επί μακρόν διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών σε αυτά των πολιτών, αλλά την επόμενη δεκαετία η ατζέντα μετατοπίστηκε, δίνοντας έμφαση στις προϋποθέσεις και τις δοκιμασίες απόδοσης ιθαγένειας. Ο αργός και ημιτελής εξευρωπαϊσμός των πολιτικών αυτών στο παρελθόν έχει δημιουργήσει σήμερα έναν πραγματικό κίνδυνο ριζοσπαστικής εθνικής αναδίπλωσης. Η αποτυχία των κρατών-μελών να συμφωνήσουν σε έναν διαμοιρασμό ευθυνών στην προσφυγική κρίση μπορεί να πυροδοτήσει την κατάρρευση της Συμφωνίας Σένγκεν για τα ανοιχτά σύνορα, και η απειλή εξόδου της Βρετανίας χρησιμεύει ως δικαιολογία για πολλά κράτη-μέλη ώστε να προτείνουν νέους περιορισμούς της ελεύθερης μετακίνησης των Ευρωπαίων πολιτών. Το δίδαγμα που πρέπει να αντλήσουμε είναι: Δεν μπορούμε πλέον να διαχωρίζουμε τις πολιτικές που ακολουθούμε για τους μη Ευρωπαίους και τους Ευρωπαίους μετανάστες. Γιατί αν αποτύχουν οι πρώτες, θα κλονιστούν αναμφίβολα και οι δεύτερες.

Ποιες θα ήταν, με δυο λόγια, οι προτάσεις σας για μια βιώσιμη και δίκαιη πολιτική ενσωμάτωσης των μεταναστών στη σημερινή Ε.Ε.;

Πρώτα απ’ όλα, δεν νοείται καμία ενσωμάτωση αν δεν υπάρχει απόδοση πλήρων πολιτικών δικαιωμάτων. Μετανάστες επί μακρόν διαμένοντες πρέπει να έχουν πρόσβαση στην ιθαγένεια και οι απόγονοί τους πρέπει να αποκτούν ιθαγένεια με τη γέννησή τους. Δεύτερον, η πολιτογράφηση όχι μόνο πρέπει να είναι εφικτή, αλλά να προωθείται με όλα τα μέσα, γιατί στέλνει κι ένα σήμα στους ντόπιους πληθυσμούς ότι οι μετανάστες είναι ευπρόσδεκτοι ως μελλοντικοί ισότιμοι πολίτες. Τρίτον, δεν είναι όλοι οι μετανάστες επί μακρόν διαμένοντες, που εγκαθίστανται σε μια «χώρα υποδοχής»: η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, ιδίως για τις νεότερες γενιές, σημαίνει κυρίως ελεύθερη μετακίνηση εντός ενός χώρου ανοιχτών συνόρων. Δεν πρέπει λοιπόν η άσκηση αυτού του δικαιώματος να συνεπάγεται αδυναμία πρόσβασης σε πλήρη πολιτικά δικαιώματα, ούτε για τους πολίτες της Ε.Ε. ούτε για τους μετανάστες από τρίτες χώρες. Αντίθετα, η περίοδος μόνιμης εγκατάστασης σε οποιαδήποτε χώρα της Ε.Ε. πρέπει να υπολογίζεται στη διαδικασία πολιτογράφησης σε οποιαδήποτε άλλη, το ίδιο και για την προστασία από απέλαση. Τέλος, η προώθηση κοινών δημοκρατικών και φιλελεύθερων αξιών είναι σημαντική για την ενσωμάτωση — τόσο για τους μετανάστες όσο και για τους ντόπιους πληθυσμούς. Η στοχοποίηση των μεταναστών ως ομάδων που χρειάζονται αξιακή εκπαίδευση και εξέταση, χωρίς παράλληλα να αποθαρρύνεται ο κοινωνικός αποκλεισμός των μεταναστών και η ξενοφοβία, είναι απολύτως άγονη γιατί ενισχύει τις προκαταλήψεις.

Σήμερα, στην Ευρώπη μπορεί κανείς να διακρίνει δύο τάσεις σε σχέση με τις πολιτικές ιθαγένειας. Η μία κινείται προς φιλελεύθερη κατεύθυνση και η άλλη περιοριστική. Μπορείτε να μας δώσετε τα πιο αντιπροσωπευτικά παραδείγματα των δύο τάσεων;

Σε αντίθεση με τη διαδεδομένη τη δεκαετία του 1990 επιστημονική αντίληψη, δεν προκύπτει καμία γενική τάση· ούτε προς τη φιλελευθεροποίηση ούτε προς τον περιορισμό. Σε σχέση με τη διπλή ιθαγένεια, για παράδειγμα, η γενική τάση είναι ξεκάθαρα προς τη διεύρυνση της ανοχής της, τόσο από τα κράτη προέλευσης όσο και από τα κράτη υποδοχής. Αλλά ακόμα κι εδώ, πρόσφατα, αναδύθηκε μια τάση προς τη διάκριση μεταξύ αυτών που έχουν μονή και διπλή ιθαγένεια σε ό,τι αφορά τη στέρησή της. Το Ηνωμένο Βασίλειο εφάρμοσε πρώτο μια τέτοια πολιτική και τώρα η γαλλική κυβέρνηση προσπαθεί να αναθεωρήσει το Σύνταγμα προκειμένου να γίνει δυνατό να «ξεφορτώνεται» σε άλλες χώρες Γάλλους πολίτες που είναι ύποπτοι για τρομοκρατία, αν αυτοί έχουν διπλή ιθαγένεια. Ένα τέτοιο μέτρο, ενώ είναι εντελώς ατελέσφορο από άποψη ασφάλειας, δυστυχώς μπορεί να δουλέψει καλά σε συμβολικό επίπεδο. Σε σχέση με την εφαρμογή του δικαίου του εδάφους για τα παιδιά «δεύτερης γενιάς», υπήρχε μια αδύναμη τάση προς την ενδυνάμωση και διεύρυνσή της, όπως έδειξαν οι μεταρρυθμίσεις στην Πορτογαλία το 2006 και στην Ελλάδα το 2010 και το 2015, ωστόσο, σε άλλες χώρες όπως η Ιταλία, έχουν αποτύχει επανειλημμένες προσπάθειες μέχρι τώρα. Αναφορικά με την κανονική πολιτογράφηση, βλέπουμε μια τάση αφαίρεσης της διακριτικής ευχέρειας που είχε ο εκάστοτε διοικητικός μηχανισμός, όπως συνέβη στην Ελλάδα το 2010, αλλά ταυτόχρονα και μια τάση διευκόλυνσης ειδικών κατηγοριών (όπως οι επενδυτές ή ειδικές εθνοτικές ομάδες), τη στιγμή που από όλο και περισσότερους μετανάστες απαιτείται να περάσουν ειδικά τεστ στα οποία να αποδεικνύουν την κοινωνική τους ενσωμάτωση.

Με βάση τη συγκριτική ευρωπαϊκή εμπειρία, πώς εξηγείτε το γεγονός ότι η ελληνική νομοθεσία για την ιθαγένεια υπέστη μια τόσο ριζοσπαστική μεταρρύθμιση, η οποία, όπως αναφέρατε, ξεκίνησε το 2010 και ολοκληρώθηκε το 2015; Πώς επιτεύχθηκε μια τέτοια μεταρρύθμιση σε τόσο δύσκολες συνθήκες για την ελληνική οικονομία;

Δεν γνωρίζω αρκετά τις πολιτικές διεργασίες που έφεραν αυτή τη μεταρρύθμιση, αλλά μοιάζει σε γενικές γραμμές να ταιριάζει με την υπόθεση ότι οι κεντροαριστερές κυβερνήσεις είναι πιθανότερο να εισαγάγουν φιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις στο ζήτημα της ιθαγένειας. Το 2010 η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ εισήγαγε το δίκαιο του εδάφους υπό προϋποθέσεις (οι γονείς να έχουν κλείσει πέντε χρόνια νόμιμης διαμονής), και το δικαίωμα του εκλέγειν για αλλοδαπούς υπηκόους. Και οι δύο μεταρρυθμίσεις εμποδίστηκαν από το Συμβούλιο της Επικρατείας, το οποίο με την απόφασή του το 2013 μετέτρεψε το ιδεολόγημα ότι το ελληνικό έθνος βασίζεται στην καταγωγή σε συνταγματική αρχή. Η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ (και ΑΝΕΛ) αναβίωσε τη μεταρρύθμιση βάσει του δικαίου του εδάφους σε τροποποιημένη μορφή, έτσι ώστε τα γεννημένα στην Ελλάδα παιδιά μεταναστών να μπορούν να πάρουν την ελληνική ιθαγένεια με μια απλή δήλωση όταν ξεκινούν το δημοτικό σχολείο. Αυτή η εφαρμογή του δικαίου του εδάφους μετά τη γέννηση σέβεται την άποψη του ΣτΕ ότι μια πρόσβαση στην ιθαγένεια που βασίζεται στον τόπο γέννησης δεν μπορεί να είναι άμεση και αυτόματη, αλλά ταυτόχρονα επιτυγχάνει τον στόχο της απόδοσης ιθαγένειας στα παιδιά μεταναστών που έχουν εγκατασταθεί στην Ελλάδα. Από την άποψη αυτή, μπορεί να συγκριθεί με τον σουηδικό νόμο, σύμφωνα με τον οποίο ανήλικα παιδιά (ακόμα και αν έχουν γεννηθεί στο εξωτερικό) μπορούν να πάρουν τη σουηδική ιθαγένεια με δήλωσή τους μετά από πέντε χρόνια μόνιμης διαμονής. Μπορεί λοιπόν να συνάγει κανείς ότι, για την τωρινή κυβέρνηση στην Ελλάδα, η δεδομένη μεταρρύθμιση επέδειξε τη δυνατότητά της να υπηρετήσει μια πολιτισμικά προοδευτική ατζέντα παρόλη την οικονομική κρίση.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση αντιμετωπίζει μια μεγάλη πρόκληση στις μέρες μας αναφορικά με τη διαχείριση των μεικτών ροών. Στην πραγματικότητα όμως πρόκειται για μια «προσφυγική κρίση» (όταν έχουμε ένα εκατομμύριο πρόσφυγες για μισό δισεκατομμύριο Ευρωπαίους) ή για μια κρίση υποδοχής;

Έργο του Κυριάκου Κατζουράκη, από την ενότητα «Ο δρόμος προς τη Δύση»

Έργο του Κυριάκου Κατζουράκη, από την ενότητα «Ο δρόμος προς τη Δύση»

Το αν οι αριθμοί φαίνονται μικροί ή τεράστιοι εξαρτάται από το μέτρο σύγκρισής τους. Αυτοί που πήραν τον βαλκανικό διάδρομο προς τα βορειοδυτικά είναι λίγοι σε σχέση με τους πρόσφυγες που έχουν συγκεντρωθεί στην Τουρκία, τον Λίβανο και την Ιορδανία, αλλά είναι πάρα πολλοί σε σύγκριση με προηγούμενες ροές αιτούντων άσυλο προς τα κράτη της Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης. Η αίσθηση της κατάστασης ως κρίσης ή όχι σχετίζεται επίσης με τις διαφορετικές απαιτήσεις που έχει κανείς από τα διαφορετικά κράτη: οι διαδικασίες απόδοσης ασύλου και οι προδιαγραφές της κοινωνικής πρόνοιας ή της εργατικής νομοθεσίας συνεπάγονται πολύ μεγαλύτερη πίεση στα ευρωπαϊκά κράτη ανά πρόσφυγα. Η πραγματική αιτία της κρίσης είναι, ωστόσο, η έλλειψη αλληλεγγύης μεταξύ των κρατών-μελών και η ουσιαστική αδυναμία της Ε.Ε. να υπερκεράσει τα παιχνίδια τύπου «διλήμματος του φυλακισμένου» που αυτά παίζουν, ρυθμίζοντας την κατανομή των προσφύγων ανάμεσά τους και αναγκάζοντας όσα κράτη δεν δέχονται να συμμετάσχουν, να πληρώσουν. Χωρίς την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, το ευρώ δεν θα είχε διασωθεί όταν ξέσπασε η κρίση του ελληνικού χρέους. Ωστόσο, στο πεδίο της προσφυγικής κρίσης δεν υπάρχει κάτι αντίστοιχο με την ΕΚΤ. Αυτή που αποφάσισε να παίξει έναν παρόμοιο ρόλο ήταν η Γερμανία, αλλά μοιάζει να μην πετυχαίνει. Το δίδαγμα είναι πως οι ευρωπαϊκές κρίσεις τέτοιων διαστάσεων δεν μπορούν να επιλύονται μέσω του διακυβερνητισμού, ούτε καν όταν η Γερμανία αποφασίζει να πάρει έναν ανοιχτά ηγετικό ρόλο.

Τι μπορεί να γίνει βραχυπρόθεσμα και τι μακροπρόθεσμα; Μπορεί η Ε.Ε. να «ανοίγει» ή να «κλείνει» τα σύνορά της;

Το φθινόπωρο του 2015, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και η γερμανική κυβέρνηση θα μπορούσαν να έχουν αυξήσει την πίεση προς τα απρόθυμα κράτη μέλη, αν είχαν ξεκινήσει επίσημα την επαναδιαπραγμάτευση της Συμφωνίας του Δουβλίνου. Είναι προφανές ότι η Ελλάδα, η Ιταλία και όλα τα κράτη του «διαδρόμου» προς τη Γερμανία και τη Σουηδία δεν έχουν, εκ των πραγμάτων. κανένα κίνητρο να καταγράφουν τους πρόσφυγες, μια και αυτοί μπορούν ανά πάσα στιγμή να τους σταλούν πίσω από οποιοδήποτε κράτος προορισμού. Οι μηχανισμοί μετεγκατάστασης και επανεγκατάστασης μπορούν να ξεκολλήσουν μόνο αν τα κράτη-μέλη γνωρίζουν ότι δεν μπορούν πια να παίξουν το χαρτί του Δουβλίνου για να ενισχύσουν μια κατάφωρα άδικη κατανομή των προσφύγων και των βαρών που συνεπάγεται η υποδοχή τους. Φοβάμαι ότι το «παράθυρο ευκαιρίας» για μια τέτοια ριζοσπαστική μεταρρύθμιση έχει ήδη κλείσει. Αυτό που μοιάζει πλέον πιο πιθανό είναι τα κράτη-μέλη να συντονιστούν στο θέμα του ελέγχου των εξωτερικών συνόρων, επιμένοντας παράλληλα στη διακριτική ευχέρεια του καθενός να αποφασίζει από μόνο του πόσους και ποιους πρόσφυγες θα υποδέχεται.

Θα οδηγήσει αυτό σε ένα πλήρες σφράγισμα των ευρωπαϊκών συνόρων; Σε αντίθεση με τον Καναδά και την Αυστραλία, η Ευρώπη θα είναι πάντα εκτεθειμένη στις μετακινήσεις μεταναστών και προσφύγων που δεν θα μπορεί να ελέγχει πλήρως. Ωστόσο, οι πολιτικές αποτροπής από ορισμένους προορισμούς μπορούν να είναι πολύ αποτελεσματικές στη μείωση των εισροών. Αν δεν υπάρχει καμία προοπτική επί μακρόν διαμονής και οικογενειακής επανένωσης, πολλοί πρόσφυγες μπορεί να αποφασίσουν ότι δεν αξίζει τον κόπο να επενδύσουν τις οικονομίες τους και να ρισκάρουν τις ζωές τους για ένα αβέβαιο πέρασμα προς της Ευρώπη.

Το προβλέψιμο αποτέλεσμα θα είναι πολύ μεγαλύτερες ανθρωπιστικές κρίσεις στη Συρία, τις γειτονικές της χώρες και τη Μεσόγειο, δηλαδή ακριβώς το ίδιο είδος συμβάντων που πυροδότησαν την αρχική αλλαγή στους ευρωπαϊκούς χειρισμούς στις αρχές του 2015. Πώς θα αντιδράσουν τα ευρωπαϊκά κράτη όταν τους τεθούν οι ίδιες ερωτήσεις για δεύτερη φορά; Είναι πολύ πιθανό, αυτή τη φορά να απαντήσουν έχοντας στο μυαλό περισσότερο τον εσωτερικό πολιτικό φόβο των ανερχόμενων ξενοφοβικών κομμάτων παρά τις όποιες ανθρωπιστικές τους ανησυχίες.

Λέμε συχνά εδώ ότι η Ελλάδα είναι μια χώρα που αντιμετωπίζει μια «κρίση μέσα στην κρίση», εννοώντας φυσικά την οικονομική και την προσφυγική. Ποια είναι η άποψή σας;

Η προσφυγική κρίση μπορεί να πρόσφερε στην ελληνική κυβέρνηση λίγο χρόνο σε σχέση με την πίεση που δέχεται από τα κράτη-πιστωτές και το «κουαρτέτο». Απ’ την άλλη μεριά, φαντάζομαι, η υποχρέωσή της να επιβάλει όλα αυτά τα σκληρά μέτρα λιτότητας στον ίδιο της τον πληθυσμό, δεν βοήθησε στην προθυμία της να συνεργαστεί με την Ε.Ε. για την ανέγερση των κέντρων καταγραφής και την ενίσχυση των ελέγχων στις ακτές της. Η απάντηση της Αυστρίας και κάποιων άλλων κρατών με τις απειλές για αναστολή της συμμετοχής της Ελλάδας στη Ζώνη Σένγκεν ενεργοποίησαν έναν κόκκινο συναγερμό. Συναντάμε, εδώ, ένα ανοίκειο επαναλαμβανόμενο μοτίβο. Και στις δύο κρίσεις (οικονομική και προσφυγική), οι κραυγές «να πετάξουμε έξω τους Έλληνες» (από την Ευρωζώνη στη μία περίπτωση, από τη Ζώνη Σένγκεν στη δεύτερη) δεν πληγώνουν μόνο την Ελλάδα, αλλά και το ίδιο το ευρωπαϊκό εγχείρημα.

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Η πραγματική αιτία της προσφυγικής κρίσης είναι η έλλειψη αλληλεγγύης μεταξύ των κρατών-μελών

  1. Πίνγκμπακ: Η πραγματική αιτία της προσφυγικής κρίσης είναι η έλλειψη αλληλεγγύης μεταξύ των κρατών-μελών | Alexius DIAKOGIANNIS

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s