Το «Κεφάλαιο», μια διαρκής αναγνωστική πρόκληση

Standard

Για τη νέα ελληνική μετάφραση του «Κεφαλαίου» του Μαρξ (εκδ. ΚΨΜ)

Η νέα ελληνική έκδοση του Κεφαλαίου του Μαρξ (1052 σελ.) είναι, αφεαυτής, εκδοτικό και επιστημονικό γεγονός, για τα ελληνικά γράμματα. Πολύ περισσότερο που η μετάφραση, που βασίζεται στην πιο πρόσφατη και οριστική έκδοση του Κεφαλαίου από τα MEGA (2013) αξιοποιεί όλη την πρόσφατη έρευνα, και πλαισιώνεται από την εισαγωγή, τις πραγματολογικές σημειώσεις και τα Ευρετήρια και Παραρτήματα (τα τελευταία καταλαμβάνουν 300 σελίδες), αναδεικνύοντας τις διαδοχικές επεξεργασίες του μαρξικού. Ο έπαινος είναι παραπάνω από επιβεβλημένος, προς όλους τους ανθρώπους (τον μεταφραστή και την ευρύτερη ομάδα που τον πλαισίωσε, καθώς και τις εκδόσεις ΚΨΜ) που αναμετρήθηκαν χρόνια με το γιγάντιο εγχείρημα αντιμεπίζοντας όλες τις δυσκολίες: γλωσσικές, επιστημονικές, χρονικές και υλικές. Μιλήσαμε, με την ευκαιρία αυτής της σημαντικής στιγμής με τον μεταφραστή Θανάση Γκιούρα, καθηγητή πολιτικής θεωρίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης.

ΕΝΘΕΜΑΤΑ

συνέντευξη του μεταφραστή Θανάση Γκιούρα

Τη συνέντευξη πήρε ο Στρατής Μπουρνάζος

Η παρούσα ελληνική έκδοση ακολουθεί την έκδοση των ΜEGA. Ας ξεκινήσουμε από τα MEGA, αυτό το μεγάλο επιστημονικό και εκδοτικό εγχείρημα.

O Mαρξ από τον Ντέιβιντ Λιβάιν

O Mαρξ από τον Ντέιβιντ Λιβάιν

Τα MEGA αποτελούν ακρωνύμιο της ονομασίας Marx-Engels-Gesamtausgabe, δηλαδή της έκδοσης των Απάντων των δύο συγγραφέων. Συγχρόνως βέβαια –κατά διαβολική, ως είθισται να λέγεται, σύμπτωση– το ακρωνύμιο ταυτίζεται με την ελληνική λέξη «μέγα», η οποία χρησιμοποιείται εκγερμανισμένη στην καθομιλουμένη γερμανική και σε άλλες γλώσσες. Πρόκειται λοιπόν, αν ακολουθήσουμε το λογοπαίγνιο, για μια μεγαλειώδη από κάθε άποψη έκδοση, οι απαρχές της οποίας φθάνουν μέχρι τη μεσοπολεμική περίοδο χωρίς τότε να τελεσφορήσει, καθώς ο πρωτεργάτης της προσπάθειας και ένας από τους πρώτους «μαρξολόγους» του 20ού αιώνα, ο Σοβιετικός Ντάβιντ Ριαζάνοφ, εκτελέστηκε στο πλαίσιο των σταλινικών εκκαθαρίσεων, επειδή, όπως ειπώθηκε, προκαλούσε σύγχυση στο προλεταριακό κίνημα. Το εγχείρημα ξεκίνησε και πάλι μετά τον πόλεμο τη δεκαετία του 1970, γι’ αυτό και μιλάμε για MEGA2, για την δεύτερη φάση των MEGA. Πρόκειται για ένα εγχείρημα διεθνούς εμβέλειας, το οποίο συντονίζεται από την Ακαδημία Επιστημών του Βερολίνου-Βρανδεμβούργου, και έχει ως σκοπό να δημοσιεύσει σε επιστημονικά επιμελημένες εκδόσεις όλα τα κείμενα, τα χειρόγραφα και τις ευρισκόμενες επιστολές του Μαρξ και του Ένγκελς. Στην τελική μορφή προβλέπεται να περιλαμβάνει 114 τόμους. Στο Συνέδριο που οργανώνουν οι εκδόσεις ΚΨΜ στις 18 και 19 Μαρτίου θα υπάρξει εισήγηση από τον συντονιστή της Ακαδημίας, τον Γκέραλντ Χούμπμαν (Gerald Hubmann) ακριβώς για τα MEGA. Η βοήθεια της Ακαδημίας ήταν μεγάλη, τόσο αναφορικά με την ενημέρωση για την πορεία της διεθνούς έρευνας όσο και για τις διάφορες δυνατότητες προσέγγισης των μαρξικών κειμένων. Το γεγονός ότι πλέον έχουν δημοσιευθεί στα MEGA όλα τα χειρόγραφα του Μαρξ για το Κεφάλαιο, δηλαδή τόσο αυτά που επιμελήθηκε ο Ένγκελς όσο και εκείνα που δεν έλαβε υπόψη, μας επιτρέπει να σχηματίσουμε μια ολοκληρωμένη εικόνα για την πρόθεση του Μαρξ. Συνέχεια ανάγνωσης

Στόχος ζωής η έκδοση του «Κεφαλαίου»

Standard

Βασίλης Γραμέλης, Δημήτρης Γκόβας, εκ μέρους των εκδόσεων ΚΨΜ

Παραδώσαμε στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό μια νέα μετάφραση και έκδοση του πρώτου τόμου του Κεφαλαίου του Καρλ Μαρξ. Μια προσπάθεια πολλών χρόνων και ένας από τους μεγάλους στόχους μας, ένα «έργο ζωής» για τις εκδόσεις μας, πραγματοποιείται με αυτό τον τόμο. Ήταν μια εργασία με πολλές παραμέτρους, άγνωστα εμπόδια, πολλές δυσκολίες και μεγάλες προκλήσεις, την οποία οφείλουμε στην ακούραστη ομάδα των ανθρώπων που για χρόνια εργάστηκαν μεθοδικά, με επιμονή και επιστημονική αρτιότητα πάνω στο πρωτότυπο κείμενο του Μαρξ: του Θανάση Γκιούρα, του Διονύση Γράβαρη, του Θωμά Νουτσόπουλου, του Διονύση Γράβαρη, της Βάσως Μπαχούρου και του Ηλία Γεωργαντά.

Για τη σημασία του ίδιου του μαρξικού έργου δεν θέλουμε να προσθέσουμε κάτι. Ο εκπρόσωπος του Διεθνούς Ιδρύματος Μαρξ-Ένγκελς και διευθυντής του προγράμματος MEGA, Γκέραλντ Χούμπμαν, στο σημείωμα-χαιρετισμό του για τη νέα ελληνική έκδοση, όπως και ο πρόλογος των συντελεστών, παρουσιάζουν με πληρότητα την ιστορική θέση του μείζονος μαρξικού έργου, αλλά και τη σημασία που έχει μια νέα επιστημονική έκδοση του Κεφαλαίου στον 21ο αιώνα. Συνέχεια ανάγνωσης

Ο ισπανικός νόμος της ιστορικής μνήμης και οι «επιτροπές αλήθειας» (Ν. Αφρική, Χιλή κ.ά.)

Standard

Κανόνες για την ιστορία, νόμοι για τη μνήμη

 της Δήμητρας Λαμπροπούλου

Παυλ Ντελβώ, «Ένας άντρας στο δρόμο», 1940

Παυλ Ντελβώ, «Ένας άντρας στο δρόμο», 1940

Πώς προσδιορίζεται η σχέση ανάμεσα στον νόμο και τη λειτουργία της δικαιοσύνης, από τη μια μεριά, την ιστορία και τη μνήμη, από την άλλη; Το ερώτημα δεν είναι καινούργιο, ενώ οι απαντήσεις που έχει δεχτεί εξαρτήθηκαν πάντα από τις διαφορετικές προϋποθέσεις και τις ανάγκες πάνω στις οποίες αναπτύχθηκε η σχέση αυτή. Οι νομικοί που ενδιαφέρονται γι’ αυτό το διατυπώνουν ως εξής: Ποιο είναι το σημείο ισορροπίας ανάμεσα στην ελευθερία της έκφρασης και το νόμιμο δικαίωμα ενός κράτους να ελέγχει τις εκδηλώσεις μίσους, ρατσισμού, ξενοφοβίας και άρνησης των θηριωδιών που διαπράχθηκαν στο παρελθόν; Ωστόσο, από μια οπτική γωνία που αντιλαμβάνεται την ιστορία ως κριτικό λόγο και πρακτική, το πρόβλημα δεν είναι η αναζήτηση ισορροπίας αλλά η σημασία που μπορεί να έχει για την ιστορική συνείδηση και τη δημοκρατική πολιτική μια ιστορία υπό εποπτεία –δικαστική, πολιτική, στρατιωτική, εθνική, υπερεθνική–, και μάλιστα σε εκείνα ακριβώς τα ζητήματα που χρειάζονται τον πιο ανοιχτό διάλογο, καθώς συνήθως αφορούν πρόσφατες και τραυματικές εμπειρίες. Με άλλα λόγια, η κανονικοποίηση της ιστορίας και η νομικοποίηση της μνήμης, που απορρέουν από τέτοιες μορφές εποπτείας της ιστορικής αφήγησης, είναι ζητήματα διόλου μικρής σημασίας. Συνέχεια ανάγνωσης

Περί έρευνας και ερευνητικών κέντρων

Standard

του Δημήτρη Λουκά

Τζόρτζιο ντε Κίρικο, «Ο τροβαδούρος», 1946

Τζόρτζιο ντε Κίρικο,
«Ο τροβαδούρος», 1946

Πέρασε πάνω από ένας χρόνος από τις εκλογές του Ιανουαρίου. Δύσκολος χρόνος, με το μεγαλύτερο τμήμα αφιερωμένο στις διαπραγματεύσεις με τους πιστωτές. Υπάρχουν όμως τομείς, όπως η έρευνα και καινοτομία, όπου τα αρμόδια υπουργεία δεν ενεπλάκησαν άμεσα στη διαπραγμάτευση, είχαν την ίδια πολιτική ηγεσία μέχρι σήμερα, και συνεπώς σχετική άνεση να ξεδιπλώσουν το πολιτικό τους σχέδιο. Δυστυχώς, ο απολογισμός είναι φτωχός. Ουδεμία προκήρυξη ερευνητικών προγραμμάτων έγινε, με αποτέλεσμα να υπάρχει σοβαρό πρόβλημα στη συνέχεια των ερευνητικών δραστηριοτήτων σε ερευνητικά κέντρα και πανεπιστήμια. Η οικονομική στενότητα και η χρήση των αποθεματικών για την αποπληρωμή του χρέους αποτελούν πιθανώς μια αιτιολογία, δεν είδαμε όμως ως αντιστάθμισμα, στις υπαρκτές χρηματοδοτικές δυσκολίες, ένα σχέδιο μεταρρυθμίσεων και τον αντίστοιχο οδικό χάρτη. Και τούτο είναι κρίσιμο για μια κυβέρνηση της Αριστεράς: αφού, εν μέσω Μνημονίων, αδυνατεί να εφαρμόσει το οικονομικό της πρόγραμμα, μόνο στα πεδία των μεταρρυθμίσεων του κράτους, της υγείας, της παιδείας και έρευνας μπορεί να διατηρήσει τους δεσμούς της με τα κοινωνικά στρώματα που θέλει να εκφράσει.

Το σχέδιο νόμου που προωθεί το Υπουργείο Παιδείας, Έρευνας και Θρησκευμάτων παρουσιάζεται ως ουσιαστική μεταρρυθμιστική πράξη. Στην ουσία, αποτελεί κείμενο διορθωτικών παρεμβάσεων, με λεκτικές τροποποιήσεις και οριακές μεταβολές, στον νόμο περί έρευνας που ψήφισε το 2014 η κυβέρνηση ΝΔ-ΠΑΣΟΚ. Αυτό δεν είναι κατ’ ανάγκην κακό σε μια χώρα όπου η εκάστοτε κυβέρνηση κραδαίνει τη ρομφαία της αλλαγής των πάντων — πολύ περισσότερο που οι συγκεκριμένες παρεμβάσεις εμπεριέχουν και στοιχεία μιας πιο δημοκρατικής λειτουργίας του ερευνητικού συστήματος, όπως η διεύρυνση των αρμοδιοτήτων των επιστημονικών γνωμοδοτικών συμβουλίων των ινστιτούτων ή η συμμετοχή ερευνητών στις επιτροπές επιλογής διευθυντών. Επειδή όμως στα συγκεκριμένα ζητήματα οι θέσεις του επικεφαλής υπουργού δεν είναι σαφείς, εάν αυτά δεν περιληφθούν στο τελικό κείμενο, το σχέδιο νόμου θα καταντήσει άδειο πουκάμισο. Συνέχεια ανάγνωσης

Πού βρίσκεται και πού πηγαίνει η διανοητική ιστορία σήμερα;

Standard

Συνέντευξη της Ανν Τομσον στην Αλεξάντρα Ορτόγια-Μπερντ και τον Γιώργο Σουβλή

 Μετάφραση: Γιώργος Σουβλής

3-ann thomsonΗ Ann Thomson σπούδασε Ιστορία και γαλλικές σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Δίδαξε στην École Normale Supérieure στο Παρίσι και στη συνέχεια βρετανική ιστορία στο Πανεπιστήμιο του Αλγερίου. Επέστρεψε στη Γαλλία ως επίκουρη καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Καν όπου και ολοκλήρωσε μεταδιδακτορικό τίτλο υφηγεσίας. Από το 1998 είναι καθηγήτρια βρετανικής ιστορίας στο Université Paris 8 Vincennnes – Saint Denis και σήμερα κατέχει την έδρα διανοητική ιστορίας στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο της Φλωρεντίας. Η Ann Thomson μιλάει στην Alexandra Ortolja-Baird (μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο EUI) και τον Γιώργο Σουβλή (υποψήφιο δρ στο EUI). H συνέντευξη δημοσιεύθηκε στο www.hsozkult.de, την 1.6.2015.

 

Πώς ασχοληθήκατε με τη διανοητική ιστορία;

Πάντα δυσκολευόμουν να ταιριάξω τα ενδιαφέροντά μου στους υπάρχοντες, περιχαρακωμένους, επιστημονικούς κλάδους. Ξεκίνησα τις σπουδές μου στην Οξφόρδη στη φιλοσοφία, την πολιτική και την οικονομία, αλλά γρήγορα έκανα το πέρασμα στην ιστορία και τις γαλλικές σπουδές. Τη συγκεκριμένη περίοδο τα διατμηματικά πτυχία ήταν αρκετά καινούργια και αντιμετωπίζονταν με αρκετή καχυποψία. Επέλεξα να εκπονήσω την διπλωματική μου πάνω σε έναν Γάλλο «φιλόσοφο» (Julien Offray de La Mettrie), αντικείμενο το οποίο μπορούσε να γίνει μόνο αποδεκτό από Τμήμα Γαλλικών Σπουδών, αν και ακόμη κι εκεί υπήρχαν ορισμένες ενστάσεις επί αυτού. Ξεκινώντας την έρευνά μου συνειδητοποίησα ότι η μόνη κατηγορία που περιέγραφε αυτό το οποίο επιχειρούσα να κάνω ήταν εκείνη της διανοητικής ιστορίας, αλλά όχι ως μέρος κάποιας συγκεκριμένης σχολής. Τότε στην Οξφόρδη υπήρχε ένα σεμινάριο διανοητικής ιστορίας το οποίο οργανωνόταν κατά βάση από Aμερικανούς μεταπτυχιακούς φοιτητές, κάτι που μας έδωσε τη δυνατότητα να συζητάμε τις θεματικές με τις οποίες είχαμε καταπιαστεί χωρίς ωστόσο να κυριαρχεί καμία συγκεκριμένη παράδοση. Δεν συμπαθούσα ιδιαιτέρως την παραδοσιακή ιστορία των ιδεών αλλά δεν είχα γνώση της σχολής της συγκειμενοποίησης ή του έργου του Κουέντιν Σκίνερ. Όταν πήγα στη Γαλλία, ένιωσα μια εγγύτητα με ορισμένους –μα όχι όλους– από αυτούς που εξειδικεύονταν στη γαλλική λογοτεχνία του 19ου αιώνα, αλλά υπό το πρίσμα της ιστορίας των ιδεών και με κάποιους που έκαναν ιστορία της φιλοσοφίας. Πιο πρόσφατα, διαφοροποιήθηκα από τους ιστορικούς της φιλοσοφίας και βρίσκομαι εγγύτερα στους ιστορικούς. Όπως βλέπετε, η εμπειρία μου είναι αρκετά διαφορετική σε σχέση με εκείνους που ασχολούνται με τη διανοητική ιστορία στον αγγλόφωνο κόσμο. Συνέχεια ανάγνωσης

Το ISIS προϊόν της διάλυσης του κράτους και της κατάρρευσης της κοινωνίας

Standard

Συνέντευξη του Χαμίτ Μποζαρσλάν στον Πολυμέρη Βόγλη

 Μιλάει για το ISIS, τη Συρία, την Τουρκία, το προσφυγικό

8-bozarslanΟ Hamit Bozarslan, που διδάσκει σήμερα στην EHESS στο Παρίσι θεωρείται ένας από τους κορυφαίους ιστορικούς και πολιτικούς επιστήμονες, που ασχολούνται με τη σύγχρονη Τουρκία, τη Μέση Ανατολής και το Κουρδικό. Ο Χ. Μποζαρσλάν βρέθηκε στην Αθήνα, προσκεκλημένος του Ιδρύματος Ρόζα Λούξεμπουργκ (Παράρτημα Ελλάδας). Μίλησε, στη σειρά «Rethinking Europe», στις 5 Φεβρουαρίου, με θέμα «Όταν οι κοινωνίες καταρρέουν: βία και κοινωνική αποσύνθεση στη Μέση Ανατολή και οι επιπτώσεις της στην Ευρώπη». Ο ιστορικός Πολυμέρης Βόγλης (Παν. Θεσσαλίας) του έθεσε μερικά ερωτήματα για το ISIS, την κατάσταση στη Συρία και την Τουρκία, την προσφυγική κρίση.

Οι εικόνες και οι πληροφορίες για τη δράση του ISIS στη Συρία και το Ιράκ έχουν προκαλέσει διεθνώς ένα σοκ και την αίσθηση ότι πρόκειται για μια πρωτοφανή νέα απειλή. Είναι, όντως, το ISIS ένα νέο φαινόμενο; Ποια, κατά τη γνώμη σου, είναι η διαφορά του σε σχέση με προηγούμενες μορφές ισλαμικής τρομοκρατίας, όπως η Αλ Κάιντα;

To ISIS, πρώτα απ’ όλα, είναι προϊόν της διάλυσης του κράτους και της κατάρρευσης της κοινωνίας, κατά κύριο λόγο στη Συρία και εν μέρει στο Ιράκ, τη Λιβύη, και ορισμένες χώρες της υποσαχάριας Αφρικής. Αναδύθηκε σε μια περίοδο κατά την οποία οι διεθνείς μετακινούμενες ομάδες τζιχαντιστών είχαν ενισχυθεί σημαντικά και υπήρχε αλληλεπίδραση μεταξύ των διαφόρων μορφών ριζοσπαστισμού που δημιουργούνταν αφενός στον μουσουλμανικό κόσμου και αφετέρου στο περιθώριο των ευρωπαϊκών κοινωνιών. Σε αντίθεση με τα τζιχαντιστικά κινήματα του παρελθόντος, συμπεριλαμβανομένης της Αλ-Κάιντα, το ISIS ανέπτυξε ταυτόχρονα μια διπλή δυναμική: μια εν πολλοίς ορθολογική διαδικασία οικοδόμησης κράτους σε διαλυμένες κοινωνίες, μαζί με μια ακραία βία και μια βία αυτοθυσίας που καταστρέφουν κάθε ορθολογισμό, συμπεριλαμβανομένου αυτού που απαιτείται για την οικοδόμηση ενός κράτους. Στην πραγματικότητα, παρά τις μεγάλες διαφορές μεταξύ των δύο ιστορικών περιόδων, θα μπορούσε κανείς να συγκρίνει το ISIS με το ναζιστικό φαινόμενο, το οποίο ήταν ταυτόχρονα ορθολογικό και αυτοκαταστροφικό, ένα παράδοξο που κέντρισε το ενδιαφέρον στοχαστών όπως η Χάνα Άρεντ, ο Βάλτερ Μπένγιαμιν, ο Ερνστ Μπλοχ, ο Καρλ Κράους, ο Σεμπάστιαν Χάφνερ και ο Σίγκμουντ Φρόιντ την δεκαετία του ’30 και του ’40. Συνέχεια ανάγνωσης

Η συμφωνία Ε.Ε.-Τουρκίας απαιτεί βία. Το θέλουμε;

Standard

Η προκαταρκτική συμφωνία Ε.Ε.-Τουρκίας για το προσφυγικό-3

της Μαίρυ Ντεζέφσκι

μετάφραση: Γιάννης Χατζηδημητράκης

Ένα αεράκι ευφορίας έπνευσε στην αίθουσα. Η συμφωνία που επιτεύχθηκε στις Βρυξέλλες, μετά από οκτώ ώρες συνομιλιών, προσέφερε την πρώτη ελπίδα εδώ και έξι μήνες ότι η ΕΕ θα μπορούσε να βρει ένα λειτουργικό σχέδιο για την αντιμετώπιση της κατάστασης έκτακτης ανάγκης που εκτυλίσσεται στις ακτές της.

Συκαμνιά Λέσβου, 24.11.2015. Φωτογραφία: Giles Duley/UNHCR

Συκαμνιά Λέσβου, 24.11.2015. Φωτογραφία: Giles Duley/UNHCR

Η κεντρική ιδέα είναι ότι όλοι οι «παράτυποι μετανάστες», συμπεριλαμβανομένων των Σύρων, οι οποίοι φθάνουν στην ελληνική επικράτεια από την Τουρκία, θα σταλούν πίσω. Για κάθε ένα άτομο που θα επιστρέφει στην Τουρκία, ένας Σύρος πρόσφυγας που αναγνωρίζεται ως τέτοιος εκεί, θα επανεγκατασταθεί στην ΕΕ. Είναι ένα ευφυές σύστημα, σχεδιασμένο για να καταστρέψει το επιχειρηματικό μοντέλο των διακινητών και να σπάσει το σύνδεσμο –όπως το έθεσε ο Ντέιβιντ Κάμερον– μεταξύ επιβίβασης σε πλοίο και άφιξης στην Ε.Ε. Εκείνοι που θα επιστραφούν στην Τουρκία θα μπουν στο τέλος της λίστας επανεγκατάστασης. Συνέχεια ανάγνωσης

Oκτώ ερωτήσεις και απαντήσεις για τη συμφωνία Ε.Ε.-Τουρκίας

Standard

Η προκαταρκτική συμφωνία Ε.Ε.-Τουρκίας για το προσφυγικό-2

του Πάτρικ Κίνγκσλεϋ και της Τζένιφερ Ράνκιν

μετάφραση: Δημήτρης Ιωάννου

Είναι νόμιμη η επιστροφή στην Τουρκία των ανθρώπων που φτάνουν στην Ελλάδα;

Συκαμνιά Λέσβου, 24.11.2015. Φωτογραφία: Giles Duley/UNHCR

Συκαμνιά Λέσβου, 24.11.2015. Φωτογραφία: Giles
Duley/UNHCR

Η Συνθήκη του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες του 1951 απαγορεύει τις απελάσεις, εκτός αν γίνονται για λόγους δημόσιας τάξης. Οι διεθνείς κανόνες ασύλου ορίζουν πως όλες οι αιτήσεις πρέπει να εξετάζονται κανονικά, και πως δεν επιτρέπεται οι αιτούντες άσυλο να επιστρέφονται σε μια χώρα που δεν προσφέρει την προσήκουσα προστασία. Για την πρόσφατη συμφωνία, ο Μπιλ Φρέλικ, εκ μέρους του Human Rights Watch, είπε τα εξής: «Τα συμβαλλόμενα μέρη άφησαν αδιευκρίνιστο το πώς οι εξατομικευμένες ανάγκες διεθνούς προστασίας θα αξιολογηθούν με δίκαιο τρόπο κατά τη διάρκεια των μαζικών και γρήγορων απελάσεων που συμφωνήθηκαν».

Το σχέδιο δεν είναι καν συμβατό με τους κανόνες της ίδιας της Ε.Ε.: το άρθρο 19 του Χάρτη της Ε.Ε. για τα Θεμελιώδη Δικαιώματα απαγορεύει τις μαζικές απελάσεις. Συνέχεια ανάγνωσης

Ε.Ε.-Τουρκία: Μια μη συμφωνία

Standard

Η προκαταρκτική συμφωνία Ε.Ε.-Τουρκίας για το προσφυγικό-1

του Πωλ Μέισον

μετάφραση: Γιάννης Χατζηδημητράκης

Παραθέτω τα κύρια σημεία από τη δήλωση των αρχηγών κρατών και κυβερνήσεων, μαζί με τον δικό μου σχολιασμό, σημεία που αναφέρονται ως «αρχές»:

«Να εξασφαλίζουν την επιστροφή όλων των νέων παράτυπων μεταναστών που μεταβαίνουν από την Τουρκία στα ελληνικά νησιά· το σχετικό κόστος θα καλύπτεται από την ΕΕ».

Αυτό δεν είναι νόμιμο. Εάν αυτοί οι «παράτυποι μετανάστες» αιτηθούν άσυλο, θεωρούνται πρόσφυγες και το διεθνές δίκαιο τους προστατεύει από την επιστροφή, έως ότου εξεταστεί το αίτημά τους. Η διάταξη θα προσβληθεί στα δικαστήρια αμέσως.

«Για κάθε Σύρο που θα γίνεται εκ νέου δεκτός στην Τουρκία από τα ελληνικά νησιά, ένας άλλος Σύρος θα επανεγκαθίσταται από την Τουρκία στα κράτη μέλη της ΕΕ, στο πλαίσιο των υφισταμένων δεσμεύσεων».

Συκαμνιά Λέσβου, 24.11.2015. Φωτογραφία: Giles Duley/UNHCR

Συκαμνιά Λέσβου, 24.11.2015. Φωτογραφία: Giles Duley/UNHCR

Αυτό ξεκινά κατά πάσα πιθανότητα κατά την εφαρμογή της συμφωνίας και δεν έχει αναδρομική ισχύ. Αφήνει περίπου 30.000 πρόσφυγες και μετανάστες εγκαταλελειμμένους στην Ελλάδα, κατάσταση η οποία είναι διαχειρίσιμη. Αλλά αυτό αντικαθιστά το νόμο με την αυθαιρεσία της εξουσίας. Ποιος αποφασίζει ποιους πρόσφυγες θα πάρει από την Τουρκία για να έρθουν στην Ευρώπη; Γιατί να μην βάλουμε, απλά, αυτούς που θέλουν να εγκαταλείψουν την Τουρκία και να πάνε στην Ευρώπη σε ένα λεωφορείο ή σε μια πτήση προς το Βερολίνο, αποφεύγοντας το ρίσκο του περάσματος στη Λέσβο, την επιστροφή πίσω και -προφανώς– την ένταξη στη συνέχεια σε μια αυθαίρετη λίστα ανθρώπων στην Τουρκία; Το όλο πράγμα θα μπορούσε να οργανωθεί καλύτερα μέσω του ασφαλούς περάσματος που απαιτούν οι ΜΚΟ. Συνέχεια ανάγνωσης

Στα «Ενθέματα» εκτάκτως αύριο Σάββατο 12 Μαρτίου

Standard

 

Κείμενα των Πωλ Μέισον, Πάτρικ Κίνγκσλεϋ και Τζένιφερ Ράνκιν, Μαίρυ Ντεζέφσκι, Βασίλη Γραμέλη και Δημήτρη Γκόβα, Θανάση Γκιούρα, Χαμίτ Μποζαρσλάν, Δημήτρη Λουκά, Δήμητρας Λαμπροπούλου, Ανν Τομσον

Η προκαταρκτική συμφωνία Ε.Ε.-Τουρκίας για το προσφυγικό. Τρία κείμενα

Rafael Zabaleta -Οικογένεια κουκλοπαικτών (1934)

Rafael Zabaleta -Οικογένεια κουκλοπαικτών (1934)

Ε.Ε.-Τουρκία: Μια μη συμφωνία, του Πωλ Μέισον. «Παραθέτω τα κύρια σημεία από τη δήλωση των αρχηγών κρατών και κυβερνήσεων, μαζί με τον δικό μου σχολιασμό, σημεία που αναφέρονται ως «αρχές»: «Να εξασφαλίζουν την επιστροφή όλων των νέων παράτυπων μεταναστών που μεταβαίνουν από την Τουρκία στα ελληνικά νησιά· το σχετικό κόστος θα καλύπτεται από την ΕΕ» Αυτό δεν είναι νόμιμο. Εάν αυτοί οι «παράτυποι μετανάστες» αιτηθούν άσυλο, θεωρούνται πρόσφυγες και το διεθνές δίκαιο τους προστατεύει από την επιστροφή, έως ότου εξεταστεί το αίτημά τους. Η διάταξη θα προσβληθεί στα δικαστήρια αμέσως. […] Και αυτό είναι όλο. Ούτε λέξη για τα ανθρώπινα δικαιώματα σε ολόκληρο το έγγραφο. Καμιά κουβέντα για το σταμάτημα των βομβαρδισμών κατά των Κούρδων, ούτε για το σταμάτημα της φυλάκισης εκδοτών εφημερίδων. Καμιά πίεση για να σταματήσουν οι εμπρησμοί των κατά τόπους γραφείων των κομμάτων της αντιπολίτευσης. […] Αυτά τα κύρια σημεία, που αντικατοπτρίζουν εντελώς τις απαιτήσεις της Τουρκίας, δεν θα υλοποιηθούν ποτέ, διότι οι ηγέτες της Ε.Ε, αντιπροσωπεύουν δημοκρατίες, στις οποίες ισχύει το διεθνές δίκαιο και η ανάληψη δεσμεύσεων — σχετικά με τις βίζες, την ένταξη στην ΕΕ κλπ.– αποτελεί αντικείμενο κοινοβουλευτικής συζήτησης. Ας σοβαρευτούμε». (μετάφραση: Γιάννης Χατζηδημητράκης)

Oκτώ ερωτήσεις και απαντήσεις για τη συμφωνία Ε.Ε.-Τουρκίας, του Πάτρικ Κίνγκσλεϋ και της Τζένιφερ Ράνκιν«Ποια είναι τα νομικά και πρακτικά προβλήματα; Με νομικούς όρους, η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες δήλωσε ότι η συμφωνία θα αποδειχθεί ανεφάρμοστη, γιατί αντίκειται σε βασικές αρχές της Συνθήκης του 1951. Υπό τους όρους της Συνθήκης, οι αιτήσεις ασύλου πρέπει να εξετάζονται σε ατομική βάση και όχι να υπόκεινται σε καθολικές πολιτικές. Επίσης, οι πρόσφυγες δεν πρέπει να επιστρέφονται σε χώρες που δεν μπορούν να εγγυηθούν τα δικαιώματά τους –ανάμεσα στις χώρες αυτές, σύμφωνα με τους διεθνείς οργανισμούς, περιλαμβάνεται και η Τουρκία. […] Με πρακτικούς όρους, το σχέδιο θα μπορούσε τελικά να ενθαρρύνει τους πρόσφυγες να περνούν στην Ελλάδα και να αποθαρρύνει την Τουρκία από το να τους εμποδίζει. Αν η Ε.Ε. δεχθεί μόνο όσους πρόσφυγες φτάσουν σε ευρωπαϊκό έδαφος και μετά επιστραφούν στην Τουρκία, τότε τόσο οι πρόσφυγες όσο και οι Τούρκοι έχουν μεγαλύτερο κίνητρο να διασφαλίσουν ότι θα φτάσουν στην Ελλάδα όσο περισσότεροι πρόσφυγες γίνεται. […] Επιπλέον, ακόμα και αν ο αποτρεπτικός παράγοντας λειτουργήσει απολύτως ικανοποιητικά, μπορεί απλώς να ενθαρρύνει τους πρόσφυγες να δοκιμάσουν διαφορετικούς δρόμους — μέσω της Βουλγαρίας, της Μαύρης Θάλασσας ή διαμέσου της Μεσογείου προς την Ιταλία. Όταν τον περασμένο χειμώνα κάποιοι Σύροι έφτασαν μέχρι τον Αρκτικό Κύκλο προκειμένου να περάσουν στη Νορβηγία, καταλαβαίνει κανείς πόσο απίθανο είναι να αποθαρρυνθούν για πολύ οι πρόσφυγες». (μετάφραση: Δημήτρης Ιωάννου) Συνέχεια ανάγνωσης

Εγκλωβισμένοι στα χοτ σποτ

Standard

OΙ ΛΕΞΕΙΣ ΕΧΟΥΝ ΤΗ ΔΙΚΗ ΤΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΑ

του Νίκου Σαραντάκου

Φωτογραφία: Γιάννης Μπεχράκης/Reuters

Φωτογραφία: Γιάννης Μπεχράκης/Reuters

Το άρθρο μας του περασμένου μήνα ήταν αφιερωμένο στους πρόσφυγες, αλλά και το σημερινό γύρω από το ίδιο θέμα θα περιστραφεί, καθώς η πρωτόγνωρη αυτή κρίση έχει κυριαρχήσει στην επικαιρότητα και απειλεί να κλονίσει συθέμελα το εγχείρημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μιας Ένωσης που μέχρι τώρα έχει σταθεί ανήμπορη να δώσει μιαν ευρωπαϊκή απάντηση σε ένα πρόβλημα που, κοιταγμένο συνολικά, δεν θα έπρεπε να είναι και τόσο δυσεπίλυτο, αφού μια ένωση εύπορων κρατών με πληθυσμό πάνω από 500 εκατομμύρια εύκολα μπορεί να απορροφήσει ένα ή δύο ή τρία εκατομμύρια κατατρεγμένους –πολύτιμο νέο αίμα, στην πραγματικότητα.

Η προσφυγική κρίση που περνάμε μάς έχει δώσει και καινούργιες λέξεις, και μια από αυτές θα μας απασχολήσει σήμερα· πιο σωστά, δεν είναι μία λέξη, αλλά σύμπλοκος όρος δύο λέξεων, και επιπλέον πρόκειται για δάνειο από τα αγγλικά, που έχει μπει ασυμμόρφωτο και ατελώνιστο στα ελληνικά· θα το είδατε στον τίτλο, εννοώ τον όρο «χοτ σποτ» ή hot spot αν προτιμάτε στα αγγλικά. Συνέχεια ανάγνωσης

Στο εβραϊκό νεκροταφείο του Βάισενζε

Standard

του Ντάνιελ Τρίλινγκ

μετάφραση: Δανάη Καρυδάκη (για το Ohne Binde)

Το Εβραϊκό νεκροταφείο στο Weissensee στο Βερολίνο όπως το φωτογράφησε ο Daniel Trilling

Το Εβραϊκό νεκροταφείο στο Weissensee στο Βερολίνο όπως το φωτογράφησε ο Daniel Trilling

Αυτό είναι το εβραϊκό νεκροταφείο στο Βάισενζε., στο Βερολίνο. Ο προπάππους μου Ilya B. είναι θαμμένος εκεί. Γεννήθηκε γύρω στο 1880 σε μια μεσοαστική οικογένεια του Κιέβου, που ήταν τότε τμήμα της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Όπως και πολλοί άλλοι Εβραίοι του Κιέβου εκείνη την εποχή, μιλούσε ρωσικά και όχι ουκρανικά. Τα ρωσικά ήταν άλλωστε η γλώσσα της εξουσίας και, ως εκ τούτου, ήταν απαραίτητα για τις μειονότητες που ήθελαν να έχουν πρόσβαση σε δουλειές ή εκπαίδευση στο πλαίσιο της αυτοκρατορίας. Εκεί, όπως και σε άλλες περιοχές της Ευρώπης σε διάφορες ιστορικές περιόδους, οι Εβραίοι ήταν αποκλεισμένοι από συγκεκριμένα επαγγέλματα· έτσι, πολλοί από αυτούς ασχολούνταν με το εμπόριο. Η καταγωγή από μια κοινότητα διασποράς σε συνδυασμό με μια παράδοση εκμάθησης ξένων γλωσσών έδινε σε κάποιους από αυτούς τις διεθνείς διασυνδέσεις ώστε να ακολουθήσουν μια τέτοια καριέρα με επιτυχία. Ο Ilya B. εμπορευόταν ιατρικό εξοπλισμό, και στο πλαίσιο της δουλειάς του ταξίδευε συχνά στη Γερμανία και σε άλλες χώρες.

Το 1918, κατά τη διάρκεια του εμφύλιου πολέμου που ακολούθησε την Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917, έφυγε διά παντός από το Κίεβο. Ουκρανοί εθνικιστές είχαν σπάσει το γραφείο του επειδή είχε ρωσική επιγραφή στην πόρτα. Το οικογενειακό του διαμέρισμα είχε επιταχθεί από την κομμουνιστική πολιτοφυλακή και οι γείτονες στο διπλανό σπίτι είχαν εξαφανιστεί. Φίλοι και συγγενείς εκτελούνταν κατά τύχη στον δρόμο. Ο Ilya B. κατάφερε να ξεφύγει επειδή είχε διασυνδέσεις που του εξασφάλισαν βίζα με το πρόσχημα του επαγγελματικού ταξιδιού· η γυναίκα και η κόρη του μπόρεσαν να τον ακολουθήσουν λίγο αργότερα, μια και η οικογένεια είχε χρήματα για να αγοράσουν πλαστές άδειες, ταξιδιωτικά έγγραφα και ταυτότητες, αλλά και επειδή ήταν αρκετά τυχερές ώστε να μην τις συλλάβουν ή να τους επιτεθούν όταν πέρασαν με τα πόδια τα σύνορα με την Πολωνία. Συνέχεια ανάγνωσης

Η πραγματική αιτία της προσφυγικής κρίσης είναι η έλλειψη αλληλεγγύης μεταξύ των κρατών-μελών

Standard

Συνέντευξη του Ράινερ Μπάουμπεκ στον Δημήτρη Χριστόπουλο

Μιλάει για τις πολιτικές ιθαγένειας στην Ε.Ε, την ένταξη των μεταναστών, τις προοπτικές του προσφυγικού και τον ρόλο της Ελλάδας

6-baubock-AO Rainer Bauböck είναι ένας από τους διακεκριμένους πολιτικούς επιστήμονες στην Ευρώπη στον τομέα της ιδιότητας του πολίτη και της μετανάστευσης στην Ευρώπη, την περίοδο έπειτα από τον Ψυχρό Πόλεμο. Κατέχει την έδρα Πολιτικής και Κοινωνικής Θεωρίας στο Τμήμα Πολιτικών και Κοινωνικών Επιστημών του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημια­κού Ινστιτούτου στη Φλωρεντία. Το 2009 πήρε την πρωτοβουλία για την ίδρυση του Eudo, του παρατηρητηρίου για την ιθαγένεια στην Ευρώπη, το οποίο έκτοτε συντονίζει. Το Eudo Citizenship είναι στις μέρες μας η μεγαλύτερη ακαδημαϊκή δομή τεκμηρίωσης των σπουδών ιδιότητας του πολίτη σε όλη την Ευρώπη. Ο Ράινερ Μπάουμπεκ θα μιλήσει στην Αθήνα στις 9 Μαρτίου, στις 19:00, στο Gazarte (Βουτάδων 32-34, Γκάζι· Μετρό: Κεραμεικός), με θέμα «Δημοκρατική ένταξη: οι προκλήσεις της μετανάστευσης και της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης». Θα υπάρχει ταυτόχρονη μετάφραση αγγλικά-ελληνικά. Η διάλεξη εντάσσεται στη σειρά RethinkingEurope, που οργανώνει το Παράρτημα Ελλάδας του Ιδρύματος Ρόζα Λούξεμπουργκ, σε συνεργασία με την Πρωτοβουλία για την Υπεράσπιση της Κοινωνίας και Δημοκρατίας (περισσότερες πληροφορίες στο rosalux.gr). Με την ευκαιρία αυτή, με τον με τον Ρ. Μπάουμπεκ συζήτησε ο Δημήτρης Χριστόπουλος (Πάντειο Πανεπιστήμιο, αντιπρόεδρος της Διεθνούς Ομοσπονδίας για τα δικαιώματα του Ανθρώπου-FIDH). 

Έχετε αφιερώσει το ακαδημαϊκό σας έργο στις στρατηγικές της ιδιότητας του πολίτη και στην ένταξη των μεταναστών. Πώς αξιολογείτε τον τρόπο που η Ε.Ε. αντιμετωπίζει τα εν λόγω θέματα μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου;

Η Ε.Ε. έχει πολύ περιορισμένες αρμοδιότητες σε αυτά τα θέματα. Το 1992 η Συνθήκη του Μάαστριχτ εισήγαγε μια κοινή ενωσιακή ιθαγένεια αλλά δεν υπήρξε η φυσιολογική συνέχεια της εναρμόνισης των εθνικών νομοθεσιών που ρυθμίζουν την πρόσβαση στο καθεστώς ιθαγένειας. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Τάμπερε το 1999 προώθησε μια κοινή πολιτική ασύλου και μια προσέγγιση των δικαιωμάτων των επί μακρόν διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών σε αυτά των πολιτών, αλλά την επόμενη δεκαετία η ατζέντα μετατοπίστηκε, δίνοντας έμφαση στις προϋποθέσεις και τις δοκιμασίες απόδοσης ιθαγένειας. Ο αργός και ημιτελής εξευρωπαϊσμός των πολιτικών αυτών στο παρελθόν έχει δημιουργήσει σήμερα έναν πραγματικό κίνδυνο ριζοσπαστικής εθνικής αναδίπλωσης. Η αποτυχία των κρατών-μελών να συμφωνήσουν σε έναν διαμοιρασμό ευθυνών στην προσφυγική κρίση μπορεί να πυροδοτήσει την κατάρρευση της Συμφωνίας Σένγκεν για τα ανοιχτά σύνορα, και η απειλή εξόδου της Βρετανίας χρησιμεύει ως δικαιολογία για πολλά κράτη-μέλη ώστε να προτείνουν νέους περιορισμούς της ελεύθερης μετακίνησης των Ευρωπαίων πολιτών. Το δίδαγμα που πρέπει να αντλήσουμε είναι: Δεν μπορούμε πλέον να διαχωρίζουμε τις πολιτικές που ακολουθούμε για τους μη Ευρωπαίους και τους Ευρωπαίους μετανάστες. Γιατί αν αποτύχουν οι πρώτες, θα κλονιστούν αναμφίβολα και οι δεύτερες. Συνέχεια ανάγνωσης

Η «μεταεθνικιστική» Ευρωπαϊκή Ένωση ως ζωτικός χώρος του εθνικισμού

Standard

του Γιάννη Στουραΐτη

Δεν πρωτοτυπεί ασφαλώς κανείς, μιλώντας για τη ραγδαία αύξηση του ευρωσκεπτικισμού λόγω της οικονομικής κρίσης, αλλά και της έκρηξης του προσφυγικού. Η αύξηση αυτή είναι κάτι αδιαμφισβήτητο, όσο και οι διαφορετικές προσεγγίσεις επ’ αυτού – και εδώ είναι που αξίζει να σταθούμε. Στον ευρωσκεπτισμό ενός σημαντικού μέρους της ριζοσπαστικής Αριστεράς, που προηγήθηκε κατά πολύ της κρίσης και αφορά μια συνολική δομική κριτική στην Ε.Ε., ένας ευρύς και πολιτικά πολυσυλλεκτικός χώρος, που αυτοπροσδιορίζεται ως φιλευρωπαϊκός, απαντά αποδομητικά επιχειρώντας –πονηρά– να τον εξισώσει με την ακροδεξιά αντιευρωπαϊκή ρητορική. Ένα βασικό επιχείρημα καθολικής καταδίκης του ευρωσκεπτικισμού, απ’ όπου κι αν προέρχεται, είναι ότι καμία προοδευτική πολιτική δύναμη δεν μπορεί να επιδιώκει την αποδόμηση της Ε.Ε., εφόσον η τελευταία εγγυάται την περιθωριοποίηση των εθνικισμών και, ως εκ τούτου, τη διατήρηση της ειρήνης στην ευρωπαϊκή ήπειρο.

Κέες βαν Ντόνγκεν, «Το άλογο και ο ακροβάτης», 1904

Κέες βαν Ντόνγκεν, «Το άλογο και ο ακροβάτης», 1904

Βασικό πρόβλημα του εν λόγω επιχειρήματος, καταρχάς, είναι ότι εργαλειοποιεί το βεβαρημένο ιστορικό παρελθόν της Ευρώπης, ως «σκοτεινής ηπείρου» του φασισμού και των δύο παγκοσμίων πολέμων, για να αποσπάσει την προσοχή από το γεγονός ότι το ευρωενωσιακό σύστημα εμφανίζει όλο και περισσότερο χαρακτηριστικά και λειτουργίες ενός κλασικού τύπου αυτοκρατορικού συστήματος: μια ευρύτερη περιφέρεια καθίσταται οικονομικά, πολιτικά και πολιτισμικά υποτελής σε ένα κυρίαρχο δυτικοευρωπαϊκό κέντρο. Μια εξέλιξη που αντανακλάται και στον κυρίαρχο λόγο περί ανώτερης (δυτικο)ευρωπαϊκής ταυτότητας, ο οποίος έχει μια σαφή οριενταλιστική διάσταση στην αντιμετώπιση λαών και ευρύτερων πολιτισμικών ζωνών, τόσο εντός όσο και εκτός Ε.Ε. Συνέχεια ανάγνωσης

Ο Τσε, ο «άνθρωπος-μάρτυρας» και άλλες σκέψεις για την Αριστερά του σήμερα

Standard

της Μαρίας Χαϊδοπούλου-Βρυχέα

Ι. Μήπως ήρθε η ώρα να αποκαθηλώσουμε τον Τσε;

Γκούσταβ Κλίμτ, «Η λαχτάρα για την Ευτυχία βρίσκει απαντοχή στην Ποίηση (από τη «ζωφόρο του Μπετόβεν»), 1902

Γκούσταβ Κλίμτ, «Η λαχτάρα για την Ευτυχία βρίσκει απαντοχή στην Ποίηση (από τη «ζωφόρο του Μπετόβεν»), 1902

Μετά από δεκαετίες συζητήσεων για πολλαπλές ταυτότητες, όταν έρθουν τα δύσκολα, μοιάζει η αριστερά σε όλες τις αποχρώσεις της και ο χώρος εν γένει (ας επιτραπούν τα πεζά) να αναδιπλώνονται και να επιστρέφουν σε μια παλιότερη εποχή: το «υπέρτατο υποκείμενο» είναι οι εργαζόμενοι-εργάτες, κινητοποίηση σημαίνει (μόνο) πορεία / συγκέντρωση / απεργία, δυνατοί είναι όσοι αντέχουν περισσότερο χρόνο σε διαδικασίες. Σαν να έχουμε ανάγκη να γυρίσουμε μέσα μας, στον πυρήνα της σκέψης μας, εκεί που αισθανόμαστε σίγουροι/ες και ασφαλείς.

Καταρχάς, είναι εξοργιστικό σε μια τέτοια εποχή να πρέπει για άλλη μια φορά να αυτοπροσδιοριστούμε με ένα μόνο κομμάτι της καθημερινότητάς μας και του εαυτού μας, την έμμισθη εργασία, που μπορεί και να μην το έχουμε (και αυτό όχι μόνο λόγω κοινωνικών συνθηκών, αλλά και άλλων παραγόντων, όπως η ηλικία).

Δεν είναι δυνατόν το 2016 να σκεφτόμαστε με βάση τα πολιτικά υποκείμενα του παρελθόντος, τότε που οι γυναίκες δεν μίλαγαν, δεν υπήρχαν ομοφυλόφιλοι, λεσβίες, ανάπηροι, περίεργοι, τρανς και άλλες… παρά μόνο ένας νέος λευκός εργάτης εξαρτώμενος ως προς τη φροντίδα από μια σύζυγο νοικοκυρά, τα παιδιά στο μπαγκράουντ – και μετά, το κενό. Συνέχεια ανάγνωσης

Από τον «Γεροστάθη» μέχρι το βιβλίο ιστορίας της ΣΤ΄ Δημοτικού

Standard

Τα αποσυρθέντα σχολικά βιβλία, 1858-2008

 συνέντευξη του Χάρη Αθανασιάδη

Μιλάει για τη δημόσια, τη σχολική και την εθνική ιστορία, με την ευκαιρία της μελέτης του για τα αποσυρθέντα σχολικά βιβλία

 

Τα αποσυρθέντα βιβλία. Έθνος και σχολική Ιστορία στην Ελλάδα, 1858-2008» επιγράφεται η μελέτη του Χάρη Αθανασιάδη (Αλεξάνδρεια 2015). Για αυτήν θα συζητήσουν την Τρίτη 8 Μαρτίου, ώρα 19.00 (στο Polis Art Cafè (Πεσμαζόγλου 5, αίθριο Στοάς του Βιβλίου), ο συγγραφέας Χάρης Αθανασιάδης (ιστορικός της εκπαίδευσης, Παν. Ιωαννίνων), Πολυμέρης Βόγλης (ιστορικός, Παν. Θεσσαλίας), Στρατής Μπουρνάζος, Νίκος Βαφέας (κοινωνιολόγος, Παν. Κρήτης). Η συζήτηση εντάσσεται στον δεύτερο Κύκλο Συζητήσεων για την Ιστορία, που οργανώνουν το Φόρουμ Κοινωνικής Ιστορίας και το ηλεκτρονικό περιοδικό «Χρόνος». Με την ευκαιρία αυτή συζητήσαμε με τον Χάρη Αθανασιάδη.

Θα ξεκινήσω με μια ερώτηση που αφορά τη δομή της αφήγησης. Σε αντίθεση με τα ειωθότα, το βιβλίο ξεκινάει αντίστροφα: από το 2008 προχωράει προς τα πίσω φτάνοντας στο 1858. Γιατί;

3-athanasiadis-aΓια δυο λόγους. Ο πρώτος επιστημολογικός. Υπενθυμίζω διαρκώς στον αναγνώστη ότι η πυξίδα που κρατάει στα χέρια του ο ιστορικός όταν επισκέπτεται την ξένη χώρα που ονομάζουμε παρελθόν είναι ένα ερώτημα που ανέκυψε στο παρόν. Με τα προβλήματα της δικής του εποχής αναμετριέται κι αυτός, όπως κάθε ενεργός πολίτης, μα η ιδιαίτερη μορφωτική του σκευή τον ωθεί να αναζητά απαντήσεις ή ομόλογα φαινόμενα στο παρελθόν. Γι’ αυτό, άλλωστε, η κάθε γενιά ξαναγράφει την Ιστορία. Όχι μόνο διότι νέα στοιχεία ολοκληρώνουν ή τροποποιούν μια πτυχή της, ούτε μόνο διότι προτείνονται διαφορετικές συσχετίσεις ανάμεσα σε ήδη γνωστά στοιχεία, άρα διαφορετικές εξηγήσεις σε γνωστά ερωτήματα. Κυρίως, διότι κάθε γενιά θέτει νέα ερωτήματα, που σχετίζονται με το δικό της παρόν. Κάνοντάς το, φωτίζει διαφορετικές όψεις του παρελθόντος, οι οποίες δεν ενδιέφεραν τους παλιότερους. Έτσι κατασκευάζονται νέα αντικείμενα έρευνας, αναπτύσσονται διαφορετικές περιοχές μελέτης, καμιά φορά ολόκληρα επιστημονικά πεδία που δεν υπήρχαν ως τότε. Υπ’ αυτήν την οπτική, η Ιστορία είναι μια διαρκής συνομιλία του παρόντος με το παρελθόν.

Ο δεύτερος λόγος είναι, θα έλεγα, υφολογικός, ίσως και λιγάκι υπαρξιακός. Αποτυπώνω στο χαρτί, όσο είναι δυνατό να γίνει αυτό, την ερευνητική μου πορεία. Ξεναγώ τον αναγνώστη από τη μια εποχή στην άλλη με την ίδια σειρά που τις επισκέφτηκα κι εγώ. Προσπαθώ, μάλιστα, ν’ αφήσω σε κάθε κεφάλαιο αναπάντητα όσα ερωτήματα συνέχιζαν να με βασανίζουν και δίνω τη λύση στο κεντρικό πρόβλημα την ώρα που κι εγώ ένιωσα αρκετά σίγουρος γι’ αυτή. Είναι σαν να προσκαλώ τον αναγνώστη στο εργαστήριό μου — η δουλειά του ιστορικού, άλλωστε, είναι μοναχική, χρειάζεται παρέα πού και πού. Μα για να μας αντέξει κάποιος, χρειάζεται να κρατήσουμε κάτι από την καλή παράδοση της αφήγησης. Ίσως δεν είναι τυχαίο ότι η αφήγηση άντεξε, παρότι κάποιες ιστορικές σχολές προσπάθησαν να την εξοβελίσουν εν ονόματι της επιστημοσύνης. Κι αφού αφηγούμαστε, ας προσπαθήσουμε να το κάνουμε γοητευτικά — θυμηθείτε τον τρόπο που επινόησε η Αγκάθα Κρίστι για να απαντήσει στο ερώτημα Ποιος σκότωσε τον Ρότζερ Ακρόυντ. Η Ιστορία απαντά κι αυτή σε κρίσιμα ερωτήματα που σχετίζονται με το μεγάλο μυθιστόρημα της δράσης των ανθρώπων, τους φόβους, τις εμμονές, τα συμφέροντα και τις προσδοκίες τους και, από αυτή την άποψη, δεν είναι τόσο άσχετη με το αστυνομικό μυθιστόρημα όσο από πρώτη άποψη μοιάζει.

Το βιβλίο καλύπτει ένα μεγάλο χρονικό εύρος, από το 1858 μέχρι το 2008. Διατρέχει, δηλαδή, εποχές πολύ διαφορετικές μεταξύ τους από πολιτική, κοινωνική και ειδικότερα εκπαιδευτική άποψη. Υπάρχει κάποιο κόκκινο νήμα, που διατρέχει αυτό τον ενάμιση αιώνα «αποσύρσεων» και λογοκρισίας, σε τόσο διαφορετικά συμφραζόμενα κάθε φορά;

Στην Ιστορία υπάρχουν τομές και συνέχειες. Ή, καλύτερα, εμείς, ανάλογα με το αντικείμενό μας, διακρίνουμε εκ των υστέρων τομές και συνέχειες. Με κριτήριο τις διαμάχες για τη σχολική Ιστορία, που είναι το θέμα του βιβλίου, ο τελευταίος αιώνας μπορεί να ιδωθεί ως καταρχήν ενιαία περίοδος: Από το 1919, όταν εκτυλίχθηκε η πρώτη διαμάχη με αφορμή το πασίγνωστο αναγνωστικό του Ζαχαρία Παπαντωνίου Τα Ψηλά Βουνά ως το 2008, όταν καταλάγιασε ο θόρυβος που προξένησε το εγχειρίδιο Ιστορίας της ΣΤ΄ Δημοτικού — μα και μέχρι σήμερα, εκτιμώ, εφόσον ευρύτερες διαμάχες όπως αυτή για τον ιστορικό Χάιντς Ρίχτερ μοιάζουν και εν πολλοίς είναι ομόλογες με αυτές που το βιβλίο ανατέμνει. Βέβαια, κάθε διαμάχη είχε τις δικές της ιδιαίτερες αιτίες και τα δικά της διακυβεύματα που συνδέονταν πολλαπλά με την εκάστοτε συγκυρία. Δεν μπορούμε να καταλάβουμε την οξύτατη αντιπαράθεση για τα Ψηλά Βουνά δίχως να λάβουμε υπόψη την πανσπερμία των εθνοτήτων που κλήθηκε να ενσωματώσει η Ελλάδα ύστερα από τους Βαλκανικούς Πολέμους, ούτε να καταλάβουμε την πολεμική σε ένα βιβλίο βυζαντινής Ιστορίας του 1965 δίχως να τη συσχετίσουμε με την ήττα της Αριστεράς στον Εμφύλιο και την επιστροφή της το 1958.

3-athanasiadis-bΚάτω όμως από τους διαφορετικούς αριθμητές υπάρχει ένας κοινός παρονομαστής, μια κεντρική παραδοχή που συγκροτεί το ευνοϊκό πλαίσιο εντός του οποίου ξετυλίγονται οι συμβολικοί πόλεμοι για τη σχολική Ιστορία. Πρόκειται για το σχήμα της αδιάλειπτης συνέχειας του ελληνικού έθνους, όχι ακριβώς όπως το σκιαγράφησε ο Παπαρρηγόπουλος, αλλά όπως εκλαϊκευμένο και φορτωμένο με μύθους αποτυπώθηκε στα σχολικά βιβλία. Τούτο συνέβη κατά τη δεκαετία του 1890, άρα εκείνη τη συγκυρία ορίζουμε ως τομή. Έκτοτε οποιαδήποτε απόκλιση από το τρίσημο σχήμα ξεσηκώνει θύελλες. Το κεντρικό αυτό επιχείρημα επιβεβαιώνεται αντιστικτικά με την ανάδειξη μιας προγενέστερης συνέχειας, που ξεκινά ήδη από τα χρόνια της Επανάστασης. Πρόκειται για το σχήμα του Διαφωτισμού, το οποίο αποτυπώνεται ανάγλυφα στο τεκμήριο που ξεδιάλεξα, στον Γεροστάθη του Λέοντα Μελά. Ένα αφήγημα που αν εισαγόταν σήμερα στα σχολεία θα προκαλούσε εξίσου αν όχι μεγαλύτερες διαμάχες απ’ όσες γνωρίσαμε. Δύο συνέχειες, λοιπόν, και ανάμεσά τους μία τομή ορίζουν την αρχιτεκτονική του βιβλίου, εντελώς απαραίτητες και οι τρεις προκειμένου να υποστηριχθεί το κεντρικό επιχείρημα. Γι’ αυτό και το μεγάλο χρονικό εύρος.

Ποιες είναι οι βασικές έννοιες-εργαλεία που θεωρείς χρήσιμες για να προσεγγίσουμε το θέμα του βιβλίου;

Αρκούν δύο: η έννοια Δημόσια Ιστορία και η έννοια έθνος. Η πρώτη, επειδή είναι καινοφανής και μάλλον ασαφής, αναλύεται εξαντλητικά στην εισαγωγή του βιβλίου — ίσως περισσότερο εξαντλητικά απ’ όσο μπορεί να αντέξει ο μη ειδικός αναγνώστης, που για τούτο θα τον παρότρυνα να καταπιαστεί μ’ αυτήν αφού ξεμπερδέψει με τα κανονικά κεφάλαια του βιβλίου. Εδώ, αρκεί να πούμε πως ως δημόσια Ιστορία ορίζονται αφενός οι πολλαπλές αποτυπώσεις και χρήσεις του παρελθόντος στο δημόσιο χώρο (στην εκπαίδευση, τη λογοτεχνία, τον κινηματογράφο, την πόλη, τον Τύπο και το διαδίκτυο), και, αφετέρου, η συστηματική μελέτη του φαινομένου αυτού, το ιδιαίτερο πεδίο που αναπτύσσεται χαράσσοντας τις δικές του ερευνητικές προτεραιότητες και τις δικές του εξειδικευμένες μεθοδολογικές πρακτικές.

Η έννοια έθνος αναλύεται αποσπασματικά, όπου χρειάζεται και όσο χρειάζεται ώστε να παρακολουθήσει ο αναγνώστης τα εκατέρωθεν επιχειρήματα και τις διακριτές γραμμές σκέψης όσων μετέχουν στις διαμάχες. Στο βιβλίο, βέβαια, δεμένοι οργανικά με τις συγκεκριμένες διαμάχες παρελαύνουν οι πάντες: οι αρχεγονιστές, που κατανοούν τα έθνη ως διαχρονικές, αναλοίωτες ή και υπερβατικές ακόμα οντότητες που εδράζονται στη φύση ή τη βιολογία· οι μοντερνιστές, που προσεγγίζουν τα έθνη ως γενήμματα των αναγκών και των συνθηκών της νεωτερικότητας και δίνουν έμφαση στις πολιτικές του διαστάσεις· οι εθνοσυμβολιστές, που τα βλέπουν ως πολιτισμικές κοινότητες γερά θεμελιωμένες στους μύθους και την ιστορία. Φυσικά, αυτές είναι αναλυτικές κατηγορίες και ως τέτοιες δεν παύουν να είναι σχηματικές. Χρήσιμες για να προσανατολιζόμαστε, προκρούστειες ενόσω υποκαθιστούν την πραγματική ανάλυση της πραγματικής ιδεολογικής και πολιτικής διαπάλης.

Ας μιλήσουμε, τέλος, για την έννοια της σχολικής Ιστορίας. Πώς συγκροτείται και ποια σημασία έχει;

Η σχολική Ιστορία είναι η επίσημη Δημόσια Ιστορία. Επηρεάζεται, αναμφίβολα, από τις προόδους της ακαδημαϊκής Ιστορίας και, υπ’ αυτήν την έννοια εξελίσσεται διαρκώς προς μια πιο επιστημονική κατεύθυνση. Δεν μπορεί όμως να αγνοήσει τις κυρίαρχες συλλογικές αναπαραστάσεις για το εθνικό μας παρελθόν, ούτε να χειραφετηθεί από τις ιδεολογικές στοχεύσεις του κράτους. Κι ενόσω οι δύο αυτοί δεσμώτες της επιφυλάσσουν ακόμη ρόλο φρονηματιστικό και εθνοποιητικό, η σχολική Ιστορία θα μένει καθηλωμένη στις ρομαντικές προδιαγραφές του 19ου αιώνα. Ζούμε όμως πλέον στην σύνθετη και αντιφατική Ευρώπη του 21ου. Και για να επιβιώσουμε σε αυτήν (πόσο μάλλον για να την αλλάξουμε) χρειαζόμαστε αυξημένες ικανότητες κοινωνικής ανάλυσης. Σε αυτόν τον στόχο η σχολική Ιστορία έχει κάμποσα να προσφέρει. Αν κάποιος μάθει να αναλύει και να κατανοεί το παρελθόν, οικοδομεί εκείνα τα νοητικά εργαλεία που θα του επιτρέψουν ενδεχομένως κάτι να καταφέρει και με το παρόν.

Το τέλος του «δημοκρατικού καπιταλισμού» στην Ευρώπη

Standard

Συνέντευξη του Βόλφγκανγκ Στρέεκ στον Τζόνας Μπιρτς και τον Γιώργο Σουβλή

Μιλάει για τη μεταδημοκρατία,  την ευρωπαϊκή νομισματική ένωση, τον ΣΥΡΙΖΑ, το μέλλον της πλήρους απασχόλησης

μετάφραση:Γιάννης Χατζηδημητράκης

 

Ο Γερμανός οικονομολόγος και  κοινωνιολόγος Wolfgang Streeck βρέθηκε συχνά στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης, τα τελευταία χρόνια,  με τις παρεμβάσεις του για τη λιτότητα, τα αίτια της παγκόσμιας κρίσης και το μέλον της Ε.Ε. Δημοσιεύουμε σήμερα, με μικρές περικοπές, τη συνέντευξη που έδωσε στον Jonah Birch (New York University) και τον Γιώργο Σουβλή (Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο της Φλωρεντίας) και δημοσιεύθηκε στην ηλεκτρονική έκδοση του περιοδικού Jacobin», στις 26.2.2016.

ΕΝΘΕΜΑΤΑ

 

Έχετε υποστηρίξει τα τελευταία χρόνια ότι ο «δημοκρατικός καπιταλισμός» στην Ευρώπη κινείται όλο και περισσότερο προς την κατεύθυνση ενός κοινωνικού και οικονομικού μοντέλου που ιεραρχεί τις επιταγές της αγοράς και την επιχειρηματική κερδοφορία πάνω από τις απαιτήσεις για δημοκρατική ισότητα και κοινωνική αλληλεγγύη. Πώς εξελίχθηκε αυτή η διαδικασία και πώς δένει με αυτήν η κρίση που ξέσπασε μετά το 2008 στην Ευρωζώνη;

Η δημοκρατία στον καπιταλισμό είναι δημοκρατία στον βαθμό που διορθώνει τα αποτελέσματα των δράσεων των αγορών προς την κατεύθυνση της ισότητας. Η οικονομική απελευθέρωση αποσυνδέει τη δημοκρατία από την οικονομία — την καθιστά στεγνή. Το αποτέλεσμα είναι αυτό που ονομάζουμε μεταδημοκρατία: η πολιτική ως μαζικό θέαμα, ως κομμάτι της βιομηχανίας του θεάματος. Ένας τρόπος αποσύνδεσης της δημοκρατίας από την οικονομία είναι η μεταβίβαση της οικονομικής πολιτικής από τα χέρια των εθνικών κοινοβουλίων και των κυβερνήσεων στα χέρια «ανεξάρτητων» θεσμών όπως οι κεντρικές τράπεζες και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, και Διεθνών Οργανισμών όπως το ΔΝΤ. Το ευρώ, όπως θεσπίστηκε με τη Συνθήκη του Μάαστριχτ, έχει με αυτό τον τρόπο αποδημοκρατικοποιήσει –αλλά σε καμία περίπτωση αποπολιτικοποιήσει– τη νομισματική και οικονομική πολιτική στα κράτη-μέλη της Ευρωζώνης. Ουσιαστικά, έχει επιβληθεί μια πολιτική σκληρού νομίσματος στο σύνολο της Ευρωζώνης, υπό την οποία μερικές χώρες, όπως η Γερμανία, μπορεί να ευημερούν, ενώ πολλές άλλες όχι. Συνέχεια ανάγνωσης

Ο μεταναστευτικός «ηθικός πανικός» και οι (κατα)χρήσεις του

Standard

του Ζύγκμουντ Μπάουμαν

μετάφραση: Δημήτρης Ιωάννου

Οι τηλεοπτικές ειδήσεις, τα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων, οι ομιλίες των πολιτικών, τα «τιτιβίσματα», όλα τα μέσα που χρησιμοποιούνται για να εστιάσουν ή να εκτονώσουν τα άγχη και τις φοβίες του κοινού, ξεχειλίζουν πλέον από αναφορές στη «μεταναστευτική κρίση» –η οποία υποτίθεται πως πλημμυρίζει την Ευρώπη και προμηνύει την κατάρρευση και τον χαμό του τρόπου ζωής που αυτή γνωρίζει, εξασκεί και λατρεύει. Αυτή η κρίση χρησιμεύει προς το παρόν ως ένα είδος πολιτικώς ορθού κωδικού ονόματος για την τρέχουσα φάση του αέναου αγώνα που διεξάγουν οι καθοδηγητές της κοινής γνώμης για την κατάκτηση και την υποταγή των σκέψεων και των συναισθημάτων των ανθρώπων. Ο αντίκτυπος των ειδήσεων που μεταδίδονται από το εν λόγω πεδίο μάχης κοντεύει πια να προκαλέσει έναν πραγματικό «ηθικό πανικό» (φαινόμενο το οποίο, σύμφωνα με τον πιο κοινά αποδεκτό ορισμό που καταγράφει η Wikipedia, είναι «ένα αίσθημα φόβου που εξαπλώνεται σε μεγάλο αριθμό ανθρώπων ότι κάτι κακό απειλεί την κοινωνική ευημερία»).[1]

Πειραιάς. Φωτογραφία Vadim Ghirda

Καθώς γράφω αυτές τις λέξεις, μια ακόμα τραγωδία –συνοδευόμενη από σκληρή αδιαφορία και ηθική τύφλωση- είναι έτοιμη να ξεσπάσει. Ολοένα και πυκνώνουν τα σημάδια ότι η κοινή γνώμη, σε αγαστή σύμπνοια με τα εντυπωσιοθηρικά ΜΜΕ, σταδιακά αλλά αναπόδραστα πλησιάζουν το σημείο της «κούρασης με την προσφυγική τραγωδία». Τα πνιγμένα παιδιά, τα βιαστικά υψωμένα τείχη, τα αγκαθωτά συρματοπλέγματα, τα υπερπλήρη στρατόπεδα συγκέντρωσης («κέντρα υποδοχής») και οι κυβερνήσεις που διαγωνίζονται στη ρίψη αλατιού στις πληγές της εξορίας, του παρά τρίχα γλυτωμού και των εξουθενωτικών κινδύνων του ταξιδιού προς την ασφάλεια αντιμετωπίζοντας τους πρόσφυγες σαν καυτές πατάτες – όλα αυτά τα ηθικά αίσχη αποτελούν ολοένα και λιγότερο «ειδήσεις» και πετιούνται ολοένα και συχνότερα κάπου «μέσα στις ειδήσεις». Αλίμονο, η μοίρα όλων των συγκλονισμών είναι η μετατροπή τους σε μια βαρετή ρουτίνα κανονικότητας –κι η μοίρα των ηθικών πανικών είναι η περιτύλιξή τους σ’ ένα πέπλο λησμοσύνης, η κατανάλωση και η εξαφάνισή τους από τα μάτια και τις συνειδήσεις μας. Ποιος θυμάται πια τους Αφγανούς πρόσφυγες που ζητούσαν άσυλο στην Αυστραλία κι έριχναν τα κορμιά τους πάνω στα συρματοπλέγματα της Woomera ή έλιωναν κλεισμένοι στα μεγάλα κέντρα κράτησης που η Αυστραλιανή κυβέρνηση έχτισε στο Nauru και το Νησί των Χριστουγέννων «για να εμποδίσει την είσοδό τους στα χωρικά της ύδατα»; Ή τους δεκάδες Σουδανούς εξόριστους που σφαγιάστηκαν από την αστυνομία στο κέντρο του Καΐρου «αφού απεκδύθηκαν των δικαιωμάτων τους από την Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ»;[2] Συνέχεια ανάγνωσης

Στα Ενθέματα αύριο 6 Μαρτίου

Standard

Στα «Ενθέματα» αύριο Κυριακή 6 Μαρτίου

Στα περίπτερα εντός της «Αυγής», στο μπλογκ τους (enthemata.wordpress.com), στο facebook (Enthemata Avgis)και στο twitter: @enthemata

Κείμενα των: Ζύγκμουντ Μπάουμαν, Χάρη Αθανασιάδη, Ράινερ Μπάουμπεκ, Μαρίας Χαϊδοπούλου-Βρυχέα, Βόλφγκανγκ Στρέεκ, Νίκου Σαραντάκου, Γιάννη Στουραΐτη, Ντάνιελ Τρίλινγκ

Α. Μοντιλιάνι, "Καρυάτιδα"

Α. Μοντιλιάνι, «Καρυάτιδα»

Ο μεταναστευτικός «ηθικός πανικός» και οι (κατα)χρήσεις του. Ο Ζύγκμουντ Μπάουμαν γράφει για τον φόβο που προκαλούν στις δυτικές κοινωνίες οι μεταναστευτικές ροές. «Η πρώτη παρόρμηση ακολουθεί, έστω και σε σύγχρονη μορφή, το σχήμα που περιέγραφε ο Αίσωπος στον μύθο με τους λαγούς και τα βατράχια. Οι λαγοί του μύθου δεν ήξεραν πλέον πού να καταφύγουν για να γλιτώσουν από το κυνηγητό των άλλων ζώων. Με το που έβλεπαν έστω κι ένα ζώο να τους πλησιάζει, το έβαζαν στα πόδια. Μια μέρα συνάντησαν μια αγέλη αφηνιασμένων αλόγων, και πανικόβλητοι έτρεξαν για μια κοντινή λίμνη, αποφασισμένοι να πνιγούν παρά να συνεχίσουν να ζουν μέσα στο φόβο. Αλλά καθώς πλησίαζαν στην όχθη, κάποιοι βάτραχοι, τρομαγμένοι με τη σειρά τους απ’ τους επερχόμενους λαγούς, πήδηξαν βιαστικά μες στο νερό. “Τελικά”, είπε ένας λαγός, “τα πράγματα δεν είναι και τόσο άσχημα”. Το ηθικό δίδαγμα του μύθου είναι ξεκάθαρο: η ικανοποίηση που ένιωσε ο λαγός –ένα ευπρόσδεκτο διάλειμμα από την καθημερινή απόγνωση του θηράματος– προήλθε από τη συνειδητοποίηση ότι υπάρχει πάντα κάποιος που κουβαλάει βαρύτερο σταυρό από τον ίδιο. […]

Η πολιτική του αμοιβαίου διαχωρισμού και της τήρησης αποστάσεων, η οικοδόμηση τειχών αντί για γέφυρες και η καταφυγή σε ηχομονωμένους «ηχοθαλάμους» αντί για ανοιχτές γραμμές απαραμόρφωτης επικοινωνίας (ακόμα και η νίψη των χειρών ή η διακήρυξη της αδιαφορίας, μεταμφιεσμένης έστω σε ανεκτικότητα) δεν οδηγούν πουθενά, παρά μόνο στην έρημο της αμοιβαίας δυσπιστίας, αποξένωσης και επιδείνωσης. Παρότι μοιάζει βραχυπρόθεσμα καθησυχαστική (γιατί διώχνει την πρόκληση εκτός πεδίου), αυτή η απατηλή, αυτοκτονική πολιτική συσσωρεύει εκρηκτικές ύλες που είναι έτοιμες να εκραγούν στην πρώτη φυτιλιά. Κι έτσι, ένα συμπέρασμα πρέπει να είναι εξίσου ξεκάθαρο: ο μόνος δρόμος που μας απομακρύνει από την τωρινή δυσφορία και τη μελλοντική συμφορά περνά μέσα από την απόρριψη του ύπουλου πειρασμού του διαχωρισμού. Ακόμα καλύτερα, μέσα από την ακύρωσή του, την αποσυναρμολόγηση των φραχτών των «κέντρων υποδοχής και φιλοξενίας» και το πλησίασμα των ενοχλητικών διαφορών, ανομοιοτήτων και των αυτοεπιβαλλόμενων χασμάτων σε στενή, καθημερινή και όλο και πιο άμεση επαφή –η οποία ελπίζω ότι θα έχει ως αποτέλεσμα την ανάπτυξη μιας γόνιμης σχέσης των δύο μερών αντί για την τωρινή, αυτοτροφοδοτούμενη σχάση ανάμεσά τους». (μετάφραση Δημήτρης Ιωάννου).

Η πραγματική αιτία της προσφυγικής κρίσης είναι η έλλειψη αλληλεγγύης μεταξύ των κρατών-μελών. Συνέντευξη του Ράινερ Μπάουμπεκ στον Δημήτρη Χριστόπουλο. Μιλάει για τις πολιτικές ιθαγένειας στην Ε.Ε, την ένταξη των μεταναστών, τις προοπτικές του προσφυγικού και τον ρόλο της Ελλάδας. «Το φθινόπωρο του 2015, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και η γερμανική κυβέρνηση θα μπορούσαν να έχουν αυξήσει την πίεση προς τα απρόθυμα κράτη-μέλη, αν είχαν ξεκινήσει επίσημα την επαναδιαπραγμάτευση της Συμφωνίας του Δουβλίνου. Είναι προφανές ότι η Ελλάδα, η Ιταλία και όλα τα κράτη του “διαδρόμου” προς τη Γερμανία και τη Σουηδία δεν έχουν, εκ των πραγμάτων. κανένα κίνητρο να καταγράφουν τους πρόσφυγες, μια και αυτοί μπορούν ανά πάσα στιγμή να τους σταλούν πίσω από οποιοδήποτε κράτος προορισμού. Οι μηχανισμοί μετεγκατάστασης και επανεγκατάστασης μπορούν να ξεκολλήσουν μόνο αν τα κράτη-μέλη γνωρίζουν ότι δεν μπορούν πια να παίξουν το χαρτί του Δουβλίνου για να ενισχύσουν μια κατάφωρα άδικη κατανομή των προσφύγων και των βαρών που συνεπάγεται η υποδοχή τους. Φοβάμαι ότι το «παράθυρο ευκαιρίας» για μια τέτοια ριζοσπαστική μεταρρύθμιση έχει ήδη κλείσει. Αυτό που μοιάζει πλέον πιο πιθανό είναι τα κράτη-μέλη να συντονιστούν στο θέμα του ελέγχου των εξωτερικών συνόρων, επιμένοντας παράλληλα στη διακριτική ευχέρεια του καθενός να αποφασίζει από μόνο του πόσους και ποιους πρόσφυγες θα υποδέχεται» (μετάφραση: Δημήτρης Ιωάννου).

Από τον «Γεροστάθη» μέχρι το βιβλίο ιστορίας της ΣΤ΄ Δημοτικού. Τα αποσυρθέντα σχολικά βιβλία, 1858-2008. Συνέντευξη του Χάρη Αθανασιάδη. Μιλάει για τη δημόσια, τη σχολική και την εθνική ιστορία, με την ευκαιρία της κυκλοφορίας της μελέτης του «Τα αποσυρθέντα βιβλία. Έθνος και σχολική Ιστορία στην Ελλάδα, 1858-2008. «Στην Ιστορία υπάρχουν τομές και συνέχειες. Ή, καλύτερα, εμείς, ανάλογα με το αντικείμενό μας, διακρίνουμε εκ των υστέρων τομές και συνέχειες. Με κριτήριο τις διαμάχες για τη σχολική Ιστορία, που είναι το θέμα του βιβλίου, ο τελευταίος αιώνας μπορεί να ιδωθεί ως καταρχήν ενιαία περίοδος: Από το 1919, όταν εκτυλίχθηκε η πρώτη διαμάχη με αφορμή το πασίγνωστο αναγνωστικό του Ζαχαρία Παπαντωνίου Τα Ψηλά Βουνά ως το 2008, όταν καταλάγιασε ο θόρυβος που προξένησε το εγχειρίδιο Ιστορίας της ΣΤ΄ Δημοτικού – μα και μέχρι σήμερα, εκτιμώ, εφόσον ευρύτερες διαμάχες όπως αυτή για τον ιστορικό Χάιντς Ρίχτερ μοιάζουν και εν πολλοίς είναι ομόλογες με αυτές που το βιβλίο ανατέμνει. Βέβαια, κάθε διαμάχη είχε τις δικές της ιδιαίτερες αιτίες και τα δικά της διακυβεύματα που συνδέονταν πολλαπλά με την εκάστοτε συγκυρία. Δεν μπορούμε να καταλάβουμε την οξύτατη αντιπαράθεση για τα Ψηλά Βουνά δίχως να λάβουμε υπόψη την πανσπερμία των εθνοτήτων που κλήθηκε να ενσωματώσει η Ελλάδα ύστερα από τους Βαλκανικούς Πολέμους, ούτε να καταλάβουμε την πολεμική σε ένα βιβλίο βυζαντινής Ιστορίας του 1965 δίχως να τη συσχετίσουμε με την ήττα της Αριστεράς στον Εμφύλιο και την επιστροφή της το 1958».

Το τέλος του «δημοκρατικού καπιταλισμού» στην Ευρώπη. Συνέντευξη του Βόλφγκανγκ Στρέεκ στον Τζόνας Μπιρτς και τον Γιώργο Σουβλή (από το περ. Jacobin). Μιλάει για τη μεταδημοκρατία, την ευρωπαϊκή νομισματική ένωση, τον ΣΥΡΙΖΑ, το μέλλον της πλήρους απασχόλησης. «Η δημοκρατία στον καπιταλισμό είναι δημοκρατία στον βαθμό που διορθώνει τα αποτελέσματα των δράσεων των αγορών προς την κατεύθυνση της ισότητας. Η οικονομική απελευθέρωση αποσυνδέει τη δημοκρατία από την οικονομία – την καθιστά στεγνή. Το αποτέλεσμα είναι αυτό που ονομάζουμε μεταδημοκρατία: η πολιτική ως μαζικό θέαμα, ως κομμάτι της βιομηχανίας του θεάματος. Ένας τρόπος αποσύνδεσης της δημοκρατίας από την οικονομία είναι η μεταβίβαση της οικονομικής πολιτικής από τα χέρια των εθνικών κοινοβουλίων και των κυβερνήσεων στα χέρια «ανεξάρτητων» θεσμών όπως οι κεντρικές τράπεζες και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, και Διεθνών Οργανισμών όπως το ΔΝΤ. Το ευρώ, όπως θεσπίστηκε με τη Συνθήκη του Μάαστριχτ, έχει με αυτό τον τρόπο αποδημοκρατικοποιήσει –αλλά σε καμία περίπτωση αποπολιτικοποιήσει– τη νομισματική και οικονομική πολιτική στα κράτη-μέλη της Ευρωζώνης. […] Η ιστορική ψευδαίσθηση του μεταπολεμικού κεϋνσιανισμού ήταν η πίστη ότι αυτό που στην πραγματικότητα παρέμεινε μια καπιταλιστική οικονομία είχε μετατραπεί σε μια πολιτικά ουδέτερη μηχανή δημιουργίας πλούτου και απασχόλησης, έτοιμης να λειτουργεί από επαγγελματίες μηχανικούς που ονομάζονταν “οικονομολόγοι”». (μετάφραση Γιάννης Χατζηδημητράκης)

Εγκλωβισμένοι στα χοτ σποτ. Ο Νίκος Σαραντάκος στη στήλη του «Oι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία» γράφει για τα χοτ σποτ: «Όσο για το αγγλικό hot spot, κι αυτός ο όρος έχει ήδη χρησιμοποιηθεί αρκετές φορές και σε διάφορους τομείς. Ας πούμε, πριν από καναδυό χρόνια, σε πιο ξένοιαστους καιρούς, αρκετοί αναζητούσαν πώς και πώς να βρουν ένα χοτ σποτ, διότι έτσι ονομάζονται (και) τα σημεία όπου μπορεί κανείς να συνδέσει το κινητό του με ένα ασύρματο δίκτυο (wi-fi), ενώ στη γεωλογία ο όρος δηλώνει τα σημεία έντονης ηφαιστειακής δραστηριότητας, θερμά σημεία δηλαδή, ενώ ακόμα πιο παλιά ο όρος σήμαινε ένα «καυτό» κέντρο διασκέδασης ή ακόμα και μια δερματική φλεγμονή. Ωστόσο, τώρα κυριαρχεί η νιόφερτη σημασία, των κέντρων υποδοχής προσφύγων στις χώρες πρώτης γραμμής, και κυρίως στην Ελλάδα. Στα κέντρα αυτά θα γίνεται λοιπόν η καταγραφή των προσερχομένων, η διαλογή των προσφύγων από τους μετανάστες – αλλά δεν είναι σαφές τι θα γίνεται στη συνέχεια, αφού η προώθηση των προσφύγων στις χώρες όπου επιθυμούν να εγκατασταθούν γίνεται με το σταγονόμετρο, ενώ ακόμα πιο δύσκολη έχει αποδειχτεί, τουλάχιστον ως τώρα, η επιστροφή εκείνων που δεν μπορούν να χαρακτηριστούν πρόσφυγες στην Τουρκία ή στις χώρες καταγωγής τους».

Ο Τσε, ο «άνθρωπος-μάρτυρας» και άλλες σκέψεις για την Αριστερά του σήμερα. Γράφει η Μαρία Χαϊδοπούλου-Βρυχέα: «Αν το πρότυπο του καπιταλισμού είναι ο οικονομικός άνθρωπος, τότε η δικιά μας πρόταση δεν μπορεί να είναι ο «άνθρωπος-μάρτυρας». Όσο αφηρημένος είναι ο οικονομικός άνθρωπος άλλο τόσο αφηρημένος είναι και ο “άνθρωπος-μάρτυρας”: ένας άνθρωπος, δηλαδή, εκτός πρακτικών μιας συλλογικής καθημερινότητας, χωρίς σώμα, χωρίς σχέσεις, χωρίς «προσωπική» ζωή, χωρίς ανάγκες, φίλους και συγγενείς, εκτός πολιτισμικών πλαισίων. Οι συνήθεις ήρωες μόνο την υπέρτατη στιγμή τα καταφέρνουν και εξυψώνονται πέρα από τα ιδιαίτερά τους χαρακτηριστικά. Τον υπόλοιπο καιρό αποτυγχάνουν να αντεπεξέλθουν ως πατέρες, ως φίλοι, ως σύντροφοι. Δεν μπορεί να είναι αυτή η δικιά μας πρόταση. Ο δικός μας άνθρωπος ή «ανθρώπισσα» ή άτομο ή ό,τι άλλο αποφασίσουμε να το ονομάσουμε, έχει καθημερινότητα και σχέσεις και ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και ανάγκες και επιθυμίες.. Και μέσα από αυτή την επαφή με το συλλογικό ονειρεύεται έναν καλύτερο κόσμο. (Γι’ αυτό κι ο τόπος, όπου μεγαλώνουμε, όπου ζούμε, έχει σημασία – αλλά αυτό είναι μια άλλη συζήτηση)».

Η «μεταεθνικιστική» Ευρωπαϊκή Ένωση ως ζωτικός χώρος του εθνικισμού. Ο Γιάννης Στουραΐτης σχολιάζει ο επιχείρημα ότι η Ε.Ε λειτουργεί ως παράγοντας ανάσχεσης των εθνικισμών. «Ο πολιτικός λόγος που επικαλείται τον μεταεθνικιστικό χαρακτήρα της Ε.Ε. βασίζεται, έτσι, σε μια επιφανειακή προσέγγιση. Η διάβρωση της οικονομικής και πολιτικής κυριαρχίας των εθνικών κρατών από έναν ιεραρχικό υπερκρατικό μηχανισμό σαφώς και συνέβαλε στην περιθωριοποίηση του πολέμου ως εν δυνάμει μέσου επίλυσης των διαφορών ισχύος μεταξύ τους και, ως εκ τούτου, υποβάθμισε τον ρόλο του εθνικισμού ως ιδεολογικού εργαλείου προώθησης και δικαιολόγησης πολεμικών συγκρούσεων. Παρά τη διακηρυγμένη ανησυχία των απανταχού επαγγελματιών πατριωτών, όμως, ελάχιστα αποδόμησε τις εθνικές ιδεολογίες και τις πραγμοποιημένεςθνοπολιτισμικές ταυτότητες που συνδέονται με αυτές. Αντιθέτως, αποδεδειγμένα τις ενίσχυσε, με αποτέλεσμα, έπειτα από πλείστες συνθήκες «ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης» ο εθνικισμός να παραμένει η κατεξοχήν κυρίαρχη λειτουργική ιδεολογία των σύγχρονων ευρωπαϊκών κοινωνιών, γεγονός με το οποίο συνδέεται η ολική επαναφορά του ρατσισμού, που αντικατοπτρίζεται στην άνοδο της ακροδεξιάς στα περισσότερα κράτη-μέλη».

WEBONLY. Στο εβραϊκό νεκροταφείο της Βάνζεε του Ντάνιελ Τρίλινγκ. Ο δημοσιογράφος και ερευνητής Daniel Trilling επισκέφτηκε το εβραϊκό νεκροταφείο της Βάνζεε, όπου είναι θαμμένος ο προ-προπάππους του Ilya B, γενημμένος γύρω στο 1880 σε μια μεσοαστική οικογένεια του Κιέβου. Με αφορμή την επίσκεψη αυτή, μας αφηγείται την ιστορία των προγόνων του, από το Κίεβο στο Βερολίνο και μετά στην Αγγλία και μας θυμίζει μια «όχι και τόσο καινούργια ιστορία»: πώς η κραυγή «Οι πρόσφυγες φταίνε!» ήταν πάντα η εύκολη λύση (μετάφραση: Δανάη Καρυδάκη· η μετάφραση πρωτοδημοσιεύτηκε στο ohnebinde.wordpress.com, από όπου και την αναδημοσιεύουμε).