Μακεδονική σαλάτα

Standard

ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ ΕΧΟΥΝ ΤΗ ΔΙΚΗ ΤΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΑ

του Νίκου Σαραντάκου

Η λέξη που κυριάρχησε στην επικαιρότητα τον προηγούμενο μήνα, προκαλώντας αναστάτωση η οποία θα μπορούσε να έχει ακόμα και ευρύτερες πολιτικές συνέπειες και δεν έχει ακόμα εντελώς καταλαγιάσει, είναι ένα κύριο όνομα, ένα τοπωνύμιο, το πιο φορτισμένο τοπωνύμιο τις τρεις τελευταίες δεκαετίες στην ελληνική πολιτική σκηνή — η Μακεδονία.

Το ζήτημα έχει δημιουργηθεί από τότε που η ομοσπονδιακή Γιουγκοσλαβία διαλύθηκε στα συστατικά της ομόσπονδα κράτη και η έως τότε ομόσπονδη Σοσιαλιστική Δημοκρατία της Μακεδονίας ανακήρυξε την ανεξαρτησία της ως Δημοκρατία της Μακεδονίας.

Πίνακας του Νikola Martinoski

Είναι αλήθεια ότι ο τότε πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Μητσοτάκης είχε αντιμετωπίσει ρεαλιστικά το ζήτημα και είχε επιδιώξει συμβιβαστική λύση με τη βοήθεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ωστόσο το συμβούλιο των πολιτικών αρχηγών την άνοιξη του 1992 απέρριψε τις προτάσεις του πακέτου Πινέιρο (έτσι λεγόταν ο Πορτογάλος υπουργός Εξωτερικών που προέδρευε στο Συμβούλιο Υπουργών της ΕΟΚ) και υιοθέτησε αδιάλλακτη γραμμή, απορρίπτοντας οποιαδήποτε ονομασία περιείχε τη λέξη Μακεδονία ή παράγωγά της –μια μαξιμαλιστική θέση που υποτίθεται ότι εξακολουθεί να δεσμεύει τη χώρα μας και σήμερα, έστω κι αν στην πραγματικότητα, στις διαπραγματεύσεις που συνεχίζονται, η Ελλάδα έχει στόχο (και θα είναι πολύ ικανοποιημένη αν τον πετύχει) μια σύνθετη ονομασία erga omnes — μια λατινικούρα των διπλωματών που σημαίνει «για όλες τις χρήσεις» (κατά λέξη: απέναντι στους πάντες).

Ώσπου να επιτευχθεί συμφωνία, η γειτονική χώρα έχει γίνει δεκτή στους διεθνείς οργανισμούς με το σχοινοτενές όνομα «πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας», former Yugoslav Republic Of Macedonia, που δίνουν το ακρώνυμο FYROM, αν και οι περισσότερες χώρες στον κόσμο την έχουν αναγνωρίσει υπό τη «συνταγματική της ονομασία», δηλαδή «Δημοκρατία της Μακεδονίας». Ενδεικτικό της σημασίας στη λεπτομέρεια που χαρακτηρίζει τη διεθνή διπλωματία είναι ότι η γειτονική χώρα, ενώ έχει γίνει δεκτή στον ΟΗΕ με τον προσωρινό χαρακτηρισμό (και όχι όνομα) FYROM, δεν κατατάσσεται αλφαβητικά στον οργανισμό ούτε στο γράμμα Μ (αντίρρηση της Ελλάδας) ούτε στο γράμμα F (αντίρρηση των γειτόνων) αλλά στο γράμμα Τ (διότι είναι The former Yugoslav κτλ!).

Ο προσωρινός χαρακτηρισμός FYROM έχει επιβεβαιώσει το ευφυολόγημα «ουδέν μονιμότερον του προσωρινού», μια και έχει κλείσει εικοσαετία και καλά κρατεί. Από την άλλη πλευρά, μέσα στην Ελλάδα συνηθίζεται πολύ και η ονομασία «Σκόπια», από την πρωτεύουσα της χώρας, με το επίθετο «σκοπιανός» για τους κατοίκους όχι μόνο της πόλης των Σκοπίων αλλά και ολόκληρου του κράτους, ακόμα και… σκοπιανά για τη γλώσσα τους, τα σλαβομακεδόνικα. Ταυτόχρονα, τις δυο προηγούμενες δεκαετίες μια πολύ συνηθισμένη ενασχόληση απόστρατων αξιωματικών και συνταξιούχων δασκάλων ήταν να γράφουν επιστολές στις εφημερίδες και να προτείνουν ονόματα για τη γειτονική χώρα, συνήθως ξεθαμμένα από τα τοπωνυμικά της αρχαιότητας, Δαρδανία ας πούμε ή Παιονία, χωρίς να καταλαβαίνουν πόσο προσβλητικό είναι αυτό και για τον πιο καλοπροαίρετο γείτονά μας. Τουλάχιστον δεν ακούγεται πολύ το παλιότερο «γυφτοσκοπιανός» ή το αλαζονικότατο «κρατίδιο των Σκοπίων».

Πράγματι, η αλαζονεία χαρακτήρισε τη στάση μας απέναντι στους γείτονες, που βέβαια έχουν κι αυτοί το δικό τους μερίδιο ευθύνης, πότε με τις αλυτρωτικές τάσεις μιας μερίδας, όσο και με την πολιτική της αρχαιοποίησης που ακολουθούν τα τελευταία δέκα χρόνια, με αποτέλεσμα να έχουν γίνει καταγέλαστοι με τα τεράστια αγάλματα του Αλέξανδρου και τις άλλες κιτσαρίες που ασκημαίνουν τις πόλεις τους και φουσκώνουν τα μυαλά τους.

Αλλά εμείς εδώ λεξιλογούμε και ακόμα δεν είπαμε τίποτα για τη λέξη Μακεδονία. Το αρχαίο Μακεδών ανάγεται στο επίθετο «μακεδνός», που σήμαινε «μακρύς, ψηλός», από το οποίο οι μελετητές υποθέτουν ότι η αρχική σημασία θα ήταν «μακρινή χώρα».

Από τη Μακεδονία προέρχεται μάλλον, όπως το έχουμε ξαναγράψει, η λέξη μαϊντανός, ως αντιδάνειο, αφού το τουρκικό mağdanos (και αργότερα maydanoz) είναι πιθανότατα δάνειο από το ελληνικό μακεδονήσι (αρχικά «μακεδονήσιον πετροσέλινον»).

Αλλά η Μακεδονία έχει δώσει το όνομά της και σε έναν ολόκληρο τύπο εδεσμάτων. Όπως θα ξέρουν όσοι έχουν ζήσει στη Γαλλία, η φρουτοσαλάτα στα γαλλικά λέγεται συχνά macédoine de fruits, δηλαδή κατά λέξη «Μακεδονία φρούτων», ενώ macédoine de legumes λέγεται μια σαλάτα με ψιλοκομμένα λαχανικά, καρότα, μπιζέλια και τα λοιπά, που μοιάζει αρκετά με αυτό που λέμε ρώσικη σαλάτα. Η ονομασία δόθηκε επειδή η Μακεδονία της εποχής του Μεγαλέξαντρου ήταν μια πανσπερμία λαών. Ο όρος εμφανίζεται στα γαλλικά στα τέλη του 18ου αιώνα προκειμένου για ένα λογοτεχνικό έργο που ήταν συμπίλημα ετερόκλιτων κειμένων (macédoine littéraire), και στην αρχή χρησιμοποιήθηκε για διάφορα ανομοιογενή σύνολα πριν εξειδικευτεί στις σαλάτες φρούτων και λαχανικών –απ’ όπου πέρασε και στα ιταλικά.

Σαλάτα η Μακεδονία, αλλά σαλάτα τα έχουμε κάνει και εμείς, εννοώ η Ελλάδα και η εξωτερική πολιτική της, με το όνομα Μακεδονία, μια και η γειτονική χώρα, αν έγκαιρα λυνόταν το ζήτημα του ονόματος θα μπορούσε να είναι ο πιο καλός μας γείτονας σε σχέσεις αμοιβαία επωφελούς καλής γειτονίας. Όχι άλλη σαλάτα λοιπόν, κι αν είναι να διαλυθεί η τωρινή συγκυβέρνηση ας διαλυθεί για κάτι που θ’ αξίζει — και για το οποίο οι ερχόμενες γενεές θα μας ευγνωμονούν: την οριστική και αξιόπρεπη διευθέτηση της διένεξης για το όνομα της γειτονικής χώρας.

Ο Νίκος Σαραντάκος είναι συγγραφέας, μεταφραστής και κατοικοεδρεύει στα sarantakos.wordpress.com και www.sarantakos.com.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s