Γκούναρ Χέρινγκ, ιστορικός και πολίτης

Standard

Η δράση του στη Γερμανία κατά της Χούντας

του Βαγγέλη Καραμανωλάκη

Μακης Θεοφυλακτοπουλος - Άτιτλο (1993)

Μακης Θεοφυλακτοπουλος – Άτιτλο (1993)

Πανεπιστήμιο του Φράιμπουργκ, 28 Νοεμβρίου 1969. Ο τριανταπεντάχρονος επιστημονικός βοηθός στην Ιστορία της Ανατολικής Ευρώπης, Γκούναρ Χέρινγκ, με δήλωσή του στα μέσα ενημέρωσης ανακοίνωνε ότι ξεκινάει απεργία πείνας. Στόχος του ήταν να πιέσει την κυβέρνηση της Ομοσπονδιακής Γερμανίας να ψηφίσει υπέρ της προσφυγής που είχαν καταθέσει τέσσερις χώρες (Δανία, Νορβηγία, Σουηδία, Ολλανδία), εναντίον της ελληνικής χούντας στο Συμβούλιο της Ευρώπης. Οι τέσσερις κυβερνήσεις ζητούσαν την καταδίκη της Ελλάδας και την αποπομπή της από το Συμβούλιο για τους βασανισμούς κρατουμένων και την κατάφωρη παραβίαση των ατομικών δικαιωμάτων και ελευθεριών. Η κίνηση του Χέρινγκ ήταν μια ιδιαίτερα σημαντική ενέργεια, με έντονο πραγματικό και συμβολικό βάρος, η οποία συμπύκνωνε, τρόπον τινά, τον αγώνα χιλιάδων ανθρώπων, εντός και εκτός Ελλάδας, εναντίον του δικτατορικού καθεστώτος.

Στη σχετική δήλωσή του, ο Χέρινγκ κατηγορούσε τη γερμανική κυβέρνηση ότι σιωπούσε και έμενε άπραγη απέναντι σε ένα καθεστώς βίας, αδικίας και καταπίεσης – ενώ, με δεδομένα τα εγκλήματα και τις καταστροφές, που είχαν διαπραχθεί κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής στην Ελλάδα, η αλληλεγγύη προς τον ελληνικό λαό και η αποφασιστική υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αποτελούσε ηθικό χρέος και ιδιαίτερο καθήκον της. Σύμφωνα με τις γερμανικές εφημερίδες, ο Χέρινγκ θα παρέμενε καθ’ όλη τη διάρκεια της απεργίας στον χώρο του σεμιναρίου Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο, πίνοντας μόνο νερό και τσάι, έως ότου η γερμανική κυβέρνηση άλλαζε στάση.

Η απεργία πείνας αποτελούσε την κορωνίδα μιας σειράς δράσεων και επαφών που είχε αναλάβει με πείσμα ο Γερμανός ιστορικός εναντίον της χούντας στην Ελλάδα, μιας χώρας με την οποία είχε αναπτύξει στενούς επιστημονικούς και προσωπικούς δεσμούς. Άλλωστε, η 21η Απριλίου 1967 τον είχε βρει στη Θεσσαλονίκη, στο πλαίσιο ενός πολύμηνου ταξιδιού του με σκοπό την έρευνα για τη συγγραφή της μεταδιδακτορικής του εργασίας. Μετά την επιστροφή του στη Γερμανία, ο Χέρινγκ έκανε βασικό του στόχο (με δηλώσεις, παρεμβάσεις, άρθρα στον Τύπο, επιστολές σε προσωπικότητες, διαλέξεις σε διάφορες πόλεις) να ενημερώσει τη γερμανική κοινή γνώμη για τα όσα συνέβαιναν στην Ελλάδα. Επιχείρησε, ακόμη, να συγκροτήσει δίκτυα υποστήριξης για τον αντιδικτατορικό αγώνα στην Ελλάδα, εμπλέκοντας συναδέλφους και φοιτητές του, όπως αποτυπώνεται και στην αλληλογραφία που έχει διασωθεί στο προσωπικό του αρχείο, το οποίο φιλοξενείται σήμερα στα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ). Παράλληλα, ο Γερμανός βοηθός επιχείρησε από την πρώτη κιόλας στιγμή να συγκεντρώσει πληροφορίες για το καθεστώς, κυρίως σχετικά με τις συλλήψεις και τους βασανισμούς, ώστε στη συνέχεια να τις δημοσιοποιήσει στον γερμανικό Τύπο με τον οποίο βρισκόταν σε συνεχή επικοινωνία. Σημειώνω, έτσι, τις επιστολές του σε γερμανικά μέσα για τις συλλήψεις του κλιμακίου της Δημοκρατικής Άμυνας στη Θεσσαλονίκη (Παύλος Ζάννας, Στέλιος Νέστωρ κ.ά.) ή για τη σύλληψη και τον σκληρό βασανισμό του Γεράσιμου Νοταρά. Καμπάνιες όπως αυτή του Χέρινγκ δεν είχαν διάσταση μόνο συμβολική. Ιδίως τα τρία ιδιαίτερα πρώτα χρόνια της Χούντας, όταν στην Ελλάδα βασίλευε η λογοκρισία και η σιωπή, κινήσεις όπως αυτές εξασφάλιζαν ότι οι συλληφθέντες δεν θα εξαφανίζονταν στα κρατητήρια της Ασφάλειας.

Εκτός όμως από τη νόμιμη διαμαρτυρία ο Χέρινγκ προχώρησε και σε άλλες ενέργειες ασυνήθιστες για έναν ακαδημαϊκό. Επέστρεψε παράνομα στην Ελλάδα, αμέσως μετά την εγκαθίδρυση της δικτατορίας, προκειμένου να διεξάγει έρευνα και να συντάξει εκθέσεις αναφορικά με τις συνθήκες κράτησης των πολιτικών κρατουμένων για λογαριασμό της Διεθνούς Αμνηστίας. Στο ταξίδι του αυτό, σύμφωνα με τις πληροφορίες που δημοσιεύθηκαν στις γερμανικές εφημερίδες, γύρισε δυο μικρά φιλμ, σε συνεργασία με έναν ρεπόρτερ, στα οποία περιλαμβάνονταν μαρτυρίες πολιτικών κρατουμένων που είχαν απελευθερωθεί ή βρίσκονταν στις φυλακές.

H απεργία πείνας προκάλεσε ένα μεγάλο κύμα συμπαράστασης, όπως αποτυπώνεται στα δημοσιεύματα του Τύπου, σε δεκάδες τηλεγραφήματα και επιστολές που σώζονται στο Αρχείο Χέρινγκ. Οι αποστολείς τους ήταν πολίτες, Έλληνες και Γερμανοί, ενώσεις Ελλήνων μεταναστών, εργατικά σωματεία κ.ά., ενώ υπάρχει και αλληλογραφία με πολιτικούς, ιδιαίτερα με στελέχη του γερμανικού Σοσιαλδημοκρατικού κόμματος που βρισκόταν την περίοδο αυτή στην εξουσία. Σημειώνω, λ.χ., τις συλλογές υπογραφών συμπαράστασης των φοιτητών της Παιδαγωγικής Σχολής του Βούρτσμπουργκ ή μαθητών από γερμανικά λύκεια. Τελικά, και μετά από αρκετές ημέρες –εντοπίζουμε σχετικά δημοσιεύματα για συνέχιση της απεργίας έως τουλάχιστον τις 6 Δεκεμβρίου– ο Χέρινγκ τη διέκοψε, μετά την απόφαση της γερμανικής κυβέρνησης να ψηφίσει υπέρ της πρότασης αποπομπής. Στις 12 Δεκεμβρίου ο υπουργός Εξωτερικών της χούντας Παναγιώτης Πιπινέλης ανακοίνωσε στους δημοσιογράφους την αποχώρηση της Ελλάδας από το Συμβούλιο της Ευρώπης, ώστε να αποφύγει τη βέβαιη πλέον αποπομπή της. Έως την πτώση της δικτατορίας ο Χέρινγκ συνέχισε τη δράση του εναντίον του καθεστώτος, ενημερώνοντας τη γερμανική κοινή γνώμη και συντρέχοντας τον αντιδικτατορικό αγώνα στην Ελλάδα.

Αν αναφέρθηκα σε αυτή τη μικρή ιστορία, για την οποία ξέρουμε πολύ λιγότερα από όσα αγνοούμε, δεν το έκανα μόνο για να αναδείξω την ηρωική πραγματικά δράση του ιστορικού — μια δράση για την οποία ο ίδιος σπάνια μίλαγε και την οποία όλο και λιγότερο θυμόμαστε πια. Τη δράση ενός Γερμανού που παιδί είχε ζήσει τον βομβαρδισμό της Δρέσδης από τους Συμμάχους, την ισοπέδωση της πόλης, την καταστροφή, τον θάνατο και, παρ’ όλα αυτά, θύμιζε μέχρι το τέλος της ζωής του τις ευθύνες των συμπατριωτών του για τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Τι είναι, άραγε, αυτό που μετατρέπει την προσωπική οδύνη και την αίσθηση της αδικίας σε οργή και μίσος για κάποιους, και για κάποιους άλλους στην ανάγκη της κατανόησης και της κριτικής στάσης; Ο Χέρινγκ σίγουρα ανήκε στους δεύτερους.

Αν αναφέρθηκα σε αυτή την ιστορία δεν το έκανα, επίσης, μόνο για να εντάξω το ατομικό στο γενικό, για να επισημάνω την αλληλεγγύη ενός σημαντικού μέρους του γερμανικού λαού αλλά και γενικότερα των Ευρωπαίων στον ελληνικό λαό. Περισσότερο από όλα αυτά, το έκανα γιατί ήθελα να αναφερθώ στην απαρέγκλιτη πίστη του ιστορικού Γκούναρ Χέρινγκ σε ένα δίπολο που καθόρισε και τη ζωή του. Κι αυτό είναι το ο δίπολο ιστορικός – πολίτης τη ιδέα, το πρόταγμα –ένα πρόταγμα βαθιά ανθρωπιστικό– ότι ο ιστορικός δεν μπορεί παρά να είναι ενεργός πολίτης, εκείνος που οφείλει όχι μόνο να ερμηνεύει αλλά και να υπερασπίζεται με πάθος έννοιες όπως δημοκρατία, ελευθερία, αξιοπρέπεια.

Είκοσι χρόνια μετά την αποδημία του σκέφτομαι συχνά με συγκίνηση τον Γκούναρ Χέρινγκ και τη μικρή μου μαθητεία κοντά του. Όχι νομίζω εξιδανικευτικά, παρόλο που ο χρόνος, όπως περνά, σκεπάζει με τη δική του δικαιοσύνη τις πράξεις και τις παραλείψεις, τα μεγαλόπνοα σχέδια και τις μικρότητες σε συμφιλιώνει με πλευρές των ανθρώπων που δεν κατανόησες ή αμφισβήτησες. Ούτε πάλι γιατί καθώς περνούν τα χρόνια και πληθαίνουν οι κριτές που σε καταδικάζουν, όπως θα έλεγε ο ποιητής, αναζητάς όλο και πιο πολύ τις φωνές που συντρόφεψαν τη δική σου μαθητεία, την ενηλικίωση της γνώσης. Αλλά γιατί σκέφτομαι τον Γκούναρ Χέρινγκ ως κρίκο μιας αλυσίδας. Μιας αλυσίδας που ξεκινάει από πολύ παλιά για να μας φέρει εδώ απόψε, μιας αλυσίδας της οποίας όλοι αποτελέσαμε και αποτελούμε κρίκους της, και που θα τη λέγαμε επιστήμη, επάγγελμα, μαστοριά. Αυτή την αλυσίδα σκέφτομαι και αναρωτιέμαι για τη δική μας ευθύνη: Τι είναι αυτό το οποίο, τελικά, σε αυτούς τους δυσοίωνους καιρούς, οφείλουμε να δώσουμε σε όσους ακολουθούν; Μήπως δεν είναι μόνο η γνώση και η μέθοδος, μα και η πίστη σε έναν καλύτερο και πιο ανθρώπινο κόσμο, η πίστη ότι η προσπάθεια να κατανοήσεις το παρελθόν δεν μπορεί παρά να συνδέεται με την αγάπη για τον άνθρωπο και τα δικαιώματά του; Αν αυτό είναι κάτι που πρέπει να σκεφτούμε, τότε ο δάσκαλος που τιμούμε σήμερα αποτελούσε ένα έξοχο παράδειγμα, όχι μόνο για όσους ευεργετηθήκαμε από τη φυσική του παρουσία, αλλά και για όσους έρχονται και θα έλθουν μετά από εμάς.

Ο Βαγγέλης Καραμανωλάκης είναι ιστορικός (Πανεπιστήμιο Αθηνών, ΑΣΚΙ).

Το άρθρο βασίζεται στο κείμενο που εκφώνησε στην τελετή απονομής του βραβείου για μεταπτυχιακή εργασία που θέσπισε το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, στη μνήμη του Gunnar Hering (22.5.2015)

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s