Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και η Βρετανία: η κατασκευή της μνήμης

Standard

 του Νταν Τόντμαν

μετάφραση: Αγάπιος Λάνδος

 bp-ww1-posterΥπάρχει μια διάσταση μεταξύ του δημόσιου και του ακαδημαϊκού λόγου σχετικά με τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η δημόσια εικόνα για το τι ήταν ο Πόλεμος (αίμα και λάσπη) και ποιος ο σκοπός του (μάταιος) έχει παραμείνει ακλόνητη τις τελευταίες τέσσερις δεκαετίες. Ωστόσο, εδώ και πολλά χρόνια –από τα τέλη της δεκαετίας του 1980– είχαμε μια εντυπωσιακή παραγωγή μελετών νέων επιστημόνων για τον Α΄ Παγκόσμιο, που εισήγαγε νέες οπτικές.

Το ρευστό και το ακίνητο. Η έρευνα στο τεράστιο αρχειακό υλικό για τον Πόλεμο –το οποίο παρέμεινε ανεκμετάλλευτο μέχρι πρόσφατα, παρά τα σχετικά βιβλία που εκδόθηκαν κατά τη διάρκεια αυτών των εννέα δεκαετιών– έχει αναδείξει μια πολυδιάστατη άποψη για πολλές πτυχές του Πολέμου: για τις στρατιωτικές τακτικές, τις σχέσεις μεταξύ του πεδίου της μάχης και του «εσωτερικού μετώπου», την κινητοποίηση του πληθυσμού, το φαινόμενο του «πολεμικού ενθουσιασμό». Η έρευνα επίσης επισήμανε ότι οι προηγούμενες ακαδημαϊκές γενιές θεωρούσαν εσφαλμένα τη μεταπολεμική ρητορική ως τεκμήριο για τις πραγματικότητες του Πολέμου — λ.χ. σε θέματα όπως η σημασία του πολέμου για τις γυναίκες, η πεποίθηση ότι ο πόλεμος ήταν «μάταιος» και η φύση του πένθους:

* Η επί μακρόν επικρατούσα ιδέα ότι η συμβολή των γυναικών στον Πόλεμο τις έκανε να κερδίσουν το δικαίωμα ψήφου παραγνωρίζει τους αγώνες που έδωσαν οι σουφραζέτες προπολεμικά και αποκρύπτει την πολιτική επιλογή να δοθούν πολιτικά δικαιώματα στις μεγαλύτερες γυναίκες, σε μια προσπάθεια ανακοπής του ριζοσπαστισμού. Η ιδέα μπορεί να έτυχε ευρείας αποδοχής μετά το 1918, αλλά αυτό δεν συνιστά αποδεικτικό στοιχείο για το ότι ο πόλεμος αποτέλεσε ορόσημο — πολλώ δε μάλλον κάτι «καλό» για τις Βρετανίδες.

* Το πένθος εκατομμυρίων ανθρώπων καθώς και οι ακρωτηριασμοί πολλών από τους επιζώντες έκανε πολλούς Βρετανούς να αναρωτηθούν αν ο πόλεμος άξιζε αυτές τις θυσίες. Η απάντησή τους φαίνεται ότι συχνά ήταν καταφατική. Ήταν ένας πόλεμος με πλατιά λαϊκή υποστήριξη, και ίσως περισσότερο καθώς πλησίαζε στο τέλος παρά στο ξεκίνημά του. Μονάχα όταν είχαμε πια απομακρυνθεί κάπως από τον Πόλεμο, αλλά και λόγω της οικονομικής ύφεσης της δεκαετίας του 1920, η πίστη στη ματαιότητα του πολέμου άρχισε να κερδίσει ευρεία αποδοχή.

www-1* Η βρετανική εμπειρία του θανάτου φαίνεται διαφορετική αν την εντάξουμε σε μια ευρωπαϊκή προοπτική — και μάλιστα καθιστά σαφές ότι η Βρετανία βγήκε με σχετικά ελαφρές απώλειες από έναν ολοκληρωτικό πόλεμο. Αυτό, βέβαια, δεν υποβαθμίζει την τραγωδία των νέων που χάθηκαν ούτε ακυρώνει τη θλίψη που συνέτριψε τους οικείους τους. Αλλά υποδηλώνει ότι ένα βασικό πρόβλημα για τη μεταπολεμική μνήμη δεν ήταν να θεραπεύσει το τραύμα του πένθους, αλλά να γεφυρώσει το χάσμα ανάμεσα σε εκείνους που είχαν χάσει κοντινούς συγγενείς και εκείνους που δεν είχαν.

Αυτή η ακαδημαϊκή επανάσταση είχε ελάχιστη επίδραση στη συλλογική μνήμη. Η κυρίαρχη εκδοχή του πολέμου που ανακυκλώνεται στην τηλεόραση, σε κύρια άρθρα εφημερίδων και διαδικτυακά φόρουμ είναι σταθερή: Ο πόλεμος ήταν μάταιος, και όσον αφορά τον τρόπο που διεξήχθη και όσον αφορά το αποτέλεσμά του. Ήταν μια μοναδική φρίκη: μια βρετανική τραγωδία (τείνοντας να ξεχάσουμε όλα τα άλλα ευρωπαϊκά κράτη). Μια γενιά χάθηκε. Ο καλύτερος μάρτυρας της εμπειρίας τους είναι το έργο των ποιητών του πολέμου. Ο πόλεμος άλλαξε τα πάντα.

Ο κακός πόλεμος. Τίποτα απ’ όλα αυτά δεν συνιστά πλήρη διαστρέβλωση των γεγονότων και των αντιλήψεων της περιόδου του Α΄ Παγκοσμίου· αποτελούν όμως μια επιλεκτική και μεροληπτική ανάγνωση. Αυτά τα σύμβολα και οι ερμηνείες μπορούν να αναχθούν σε πραγματικές εμπειρίες του πολέμου, και ήταν σίγουρα ισχυρά στα χρόνια του Μεσοπολέμου. Ωστόσο, από τα τέλη της δεκαετίας του 1970 άρχισαν να περιβάλλονται με το κύρος της αδιαμφισβήτητης αλήθειας. Έχουν καταστεί πλέον η «προεπιλεγμένη ρύθμιση» για κάθε δημόσια συζήτηση. Για τους Βρετανούς, ο Α΄ Παγκόσμιος είναι ο «κακός πόλεμος», σε αντίθεση με τον Β΄ Παγκόσμιο. Και εκπληρώνει την εν λόγω λειτουργία τόσο καλά, που οι μελέτες είναι ανίκανες να τον μετακινήσουν απ’ αυτή τη συμβολική του θέση. Το μάλλον μελαγχολικό συμπέρασμα –για μια κοινωνία που έχει εμμονή με τον πόλεμο, καθώς και με την ιστορία– είναι ότι μια βαθύτερη κατανόηση της ιστορίας της δεν τη βοηθάει να διαυγάσει τις πράξεις της σήμερα. Συνέχεια ανάγνωσης

ΑΦΙΕΡΩΜΑ-7: Οι ξεχασμένες φωνές που ξαναζωντανεύουν

Standard

του Τρίστραμ Χαντ

Προς πώλησιν («Guardian», 22.1.2011)

Στους πρόποδες του Χάμπστεντ Χιθ, όπου ο Καρλ Μαρξ και ο Φρίντριχ Έγκελς συνήθιζαν να κάνουν τον απογευματινό τους περίπατο, βρίσκεται το σπίτι του Έρικ και της Μαρλίν Χομπσμπάουμ. Η είσοδος στο σαλόνι της οδού Νάσινγκτον, για μια συζήτηση με τον Χομπσμπάουμ, ήταν παράλληλα και ένα ταξίδι στους μεγάλους ιδεολογικούς αγώνες του 20ού αιώνα των άκρων. Εδώ οι ιδέες είχαν σημασία, η ιστορία σκοπό, και η πολιτική έπαιζε κεντρικό ρόλο.

Το εύρος του έργου και η εμβέλεια της πνεύματός του με εντυπωσίαζαν πάντα. Έως το τέλος της ζωής του, επέμεινε να συναντά διανοούμενους, ποτέ δεν απέτυχε να «βασανίσει» έναν αντίπαλο και συνέχισε να γράφει. Σε ένα απογευματινό τσάι με τον Χομπσμπάουμ η συζήτηση θα μπορούσε να απλωθεί από τα επιτεύγματα του προέδρου Λούλα στη Βραζιλία και τα όρια του Ισάια Μπερλίν ως ιστορικού, μέχρι την κατάρρευση του Κομμουνιστικού Κόμματος στη Δυτική Βεγγάλη και το τι έπρεπε να είχε κάνει ο Ραλφ Μίλιμπαντ με τους γιους του, τον Ντέιβιντ και τον Εντ. Συνέχεια ανάγνωσης

Περί «αξιοποιήσεων», «αποκρατικοποιήσεων» και άλλων δαιμονίων

Standard

της Έλλης Σιαπκίδου

 Στην πρόσφατη ομιλία του στη Βουλή, κατά τη διάρκεια των προγραμματικών δηλώσεων, ο νυν υπουργός Οικονομικών και πρώην σύμβουλος του Κ. Σημίτη, Γιάννης Στουρνάρας, ανακοίνωσε έναν μακρύ κατάλογο αποκρατικοποιήσεων και αξιοποίησης της περιουσίας του δημοσίου. Όπως ανέφερε, υπάρχουν εννέα αποκρατικοποιήσεις (sales leaseback 28 ακινήτων, ΕΥΑΘ, ΕΛΠΕ, ΕΓΝΑΤΙΑ, ΕΛΤΑ, ΟΠΑΠ, ΛΑΡΚΟ, ΟΔΙΕ, ΕΥΔΑΠ) που βρίσκονται σε προχωρημένο στάδιο προετοιμασίας και δεκατρείς ακόμη (λιμάνια, αεροδρόμια, μαρίνες, ΤΡΑΙΝΟΣΕ κ.ά.) που διαμορφώνονται τώρα.

Ας ξεκινήσουμε από τα βασικά. Ο όρος «αποκρατικοποίηση» είναι συνώνυμος του όρου «ιδιωτικοποίηση», αλλά ακούγεται καλύτερα. Είναι δε ελληνική πατέντα, καθώς στις περισσότερες γλώσσες η μετάφραση της «αποκρατικοποίησης» είναι παραλλαγές του privatisation, που σημαίνει ιδιωτικοποίηση. Όσον αφορά την «αξιοποίηση», είναι μια εύηχη λέξη, που μέσα στην όμορφη αοριστία της μπορεί να συμπεριλαμβάνει από το ενοίκιο που εισπράττει ο Δήμος από τις καφετέριες για τα τραπεζάκια τους στο πεζοδρόμιο μέχρι την πώληση ακινήτων και επιχειρήσεων του δημοσίου. Συνέχεια ανάγνωσης

Η επίθεση στα Πανεπιστήμια: ένα βρετανικό μανιφέστο αντίστασης

Standard

Στα τέλη Αυγούστου, κυκλοφόρησε από τον βρετανικό εκδοτικό οίκο Pluto Press ο  συλλογικός τόμος The Assault on Universities: A Manifesto for Resistance, σε επιμέλεια τoυ Michael Bailey (Essex University) και του Des Freedman (Goldsmiths, University of London). Στον απόηχο του περσινού θερμού βρετανικού χειμώνα, με τις μαζικές διαδηλώσεις και τις καταλήψεις ενάντια στην αύξηση των διδάκτρων, ο τόμος περιέχει άρθρα πανεπιστημιακών και φοιτητών που πρωτοστάτησαν στον κίνημα αυτό. Όπως γράφουν  οι επιμελητές, είναι μια συνεισφορά στον αγώνα για τη σωτηρία της ψυχής της ανώτατης εκπαίδευσης στη Βρετανία.

Ξεκινώντας από την κριτική στην πολιτική της κυβέρνησης Κάμερον, τα άρθρα επικεντρώνονται όχι μόνο στο ζήτημα σε ποιο πανεπιστήμιο εναντιωνόμαστε, αλλά και για ποιο πανεπιστήμιο παλεύουμε, ενώ εξετάζουν στρατηγικές με τις οποίες μπορεί να προχωρήσει η καμπάνια το τρέχον ακαδημαϊκό έτος, καθώς τα προβλήματα οξύνονται: οι περικοπές της χρηματοδότησης συνεχίζονται, ενώ πολλά ιδρύματα  αυξάνουν τα ετήσια δίδακτρά τους μέχρι το ανώτατο όριο των 9.000 λιρών,  καθιστώντας έτσι την πανεπιστημιακή εκπαίδευση απλησίαστη για όλο και περισσότερους. Συνέχεια ανάγνωσης

Ταραχές, πολιτική, επανάσταση

Standard

του Micah White

Το θεμελιώδες ερώτημα για μένα είναι: Από ποιο σημείο και πέρα οι ταραχές μετατρέπονται σε επανάσταση; Πρέπει πρώτα η λονδρέζικη νεολαία να βάλει τις φορεσιές του μπλακ μπλοκ και να βροντοφωνάζει ουτοπικά αναρχικά συνθήματα καίγοντας ταυτόχρονα τα αυτοκίνητα των μπάτσων, προκειμένου οι πράξεις τους να αναγνωριστούν ως ένα είδος πολιτικής εξέγερσης; Πρέπει να φτιάξουν τον εαυτό τους με τρόπο που να είναι κατανοητός στους αναγνώστες του Αλαίν Μπαντιού, του Τζόρτζιο Αγκάμπεν και του Αντόνιο Νέγκρι, ώστε οι πράξεις τους να αναγνωριστούν ως η υψηλότερη μορφή δικτυωμένης εξέγερσης που έχει επιτευχθεί;

Υποψιάζομαι ότι όταν καταφθάσει η επανάσταση, αυτοί που τόσο καιρό την περίμεναν θα είναι εκείνοι ακριβώς που θα τη χάσουν. Γιατί, ακριβώς, έχουν μάθει τόσο πολύ να κοιτάζουν στη λάθος κατεύθυνση, περιμένοντας τα λάθος λόγια, τους λάθος πρωταγωνιστές, το λάθος είδος πολιτικών πράξεων.

Βρισκόμαστε σε μια επαναστατική στιγμή. Ετοιμαστείτε: αυτή η παγκόσμια εξέγερση θα ξεδιπλωθεί με τρόπους που, σε εμάς τους αριστερούς, μπορεί να μην αρέσουν. Μπορεί να εκδηλωθεί βίαια, παρόλο που είμαστε οπαδοί της τη μη βίας, μπορεί να έχουμε λεηλασίες, παρόλο που επιθυμούμε την ειρηνική μεταβίβαση του πλούτου. Αλλά ας κάνουμε μια στάση για να σκεφτούμε, πριν τις απορρίψουμε μετά βδελυγμίας, τις δυνάμεις που απελευθερώνονται, ακόμα κι αν δεν λειτουργούν με τον τρόπο που θα προτιμούσαμε. […] Συνέχεια ανάγνωσης

Το λυκαυγές της αντίστασης

Standard

του Jeff Sparrow 

μετ. Στρ. Μπουλαλάκης

«Ο καπιταλισμός είναι», εξηγούσε ο Μαρκ Φίσερ πριν από λίγα χρόνια, «αυτό που απομένει όταν τα πιστεύω έχουν καταρρεύσει, στο επίπεδο της τελετουργικής ή συμβολικής επεξεργασίας, και το μόνο που απομένει είναι ο καταναλωτής-θεατής, που σέρνεται ανάμεσα στα ερείπια και τα χαλάσματα». Δεν θα μπορούσα να σκεφτώ καλύτερη περιγραφή των πρόσφατων γεγονότων στη Βρετανία.

Οι ταραχές του Λονδίνου δεν ήταν απόδειξη μιας «κατεστραμμένης κοινωνίας». Αντίθετα, στο βαθμό που οι φτωχοί και όσοι στερούνται πολιτικών δικαιωμάτων εφορμούν ενάντια στις ίδιες τους τις κοινότητες, η συμπεριφορά τους δεν απεικονίζει μια αποτυχία, αλλά μια επιτυχία: αποτελεί μια εντυπωσιακή απόδειξη της εσωτερίκευσης του νεοφιλελευθερισμού. […]

Όταν αντικρίζουμε έναν τέτοιο ηθικό αυτισμό του συστήματος [όταν η κατάρρευση των αγορών καταστρέφει τις ζωές εκατομμυρίων ανθρώπων], υπάρχει κανένας που να περιμένει να επιδείξουν υπευθυνότητα οι κάτοικοι των γκέτο; Όπως έχει πει κάποτε ο Πωλ Φουτ, τίποτα δεν διαφθείρει όσο η έλλειψη εξουσίας, και διαφθείρει απόλυτα. Δεν μπορούμε λοιπόν να κατηγορούμε τους απλούς ανθρώπους της πόλης του Λονδίνου επειδή είναι διεφθαρμένοι, όπως και οι χρηματιστές του.

Αλλά εδώ έγκειται το όλον ζήτημα: δεν είναι.

Πράγματι, συνέβησαν φοβερά πράγματα κατά τη διάρκεια των ταραχών. Αλλά ας μην ξεχνάμε ότι η εξέγερση ξεκίνησε ως απάντηση στο θάνατο του Μαρκ Ντάγκαν. Με άλλα λόγια, εκείνο που ξεχωρίζει όσους μετείχαν στις ταραχές δεν ήταν ο αμοραλισμός που έδειξαν κάποιοι απ’ αυτούς. Δεν υπάρχει τίποτα αξιοσημείωτο σ’ αυτό: πρόκειται για την προεπιλεγμένη ρύθμιση (defaut setting) του καπιταλισμού. Εκείνο που τους ξεχωρίζει είναι ότι, σε πείσμα όλων αυτών, απαιτούσαν δικαιοσύνη.

Αυτή η εξέγερση πιθανόν μοιάζει συγκεχυμένη και αντιφατική, από κάθε άποψη. Αλλά γιατί να μην είναι; «Η κρίση», έγραφε ο Γκράμσι, «συνίσταται ακριβώς στο γεγονός ότι, ενώ το παλιό πεθαίνει, το νέο δεν μπορεί να γεννηθεί. Σε αυτό το μεσοδιάστημα κάνει την εμφάνισή της μια μεγάλη ποικιλία νοσηρών συμπτωμάτων».

Καθώς οδεύουμε προς νέα ύφεση, ζούμε, προφανώς, μια εποχή της νοσηρότητας. Οι ταραχές αποτελούν αντανάκλαση αυτού του γεγονότος. Αλλά επίσης αφήνουν να φανεί, τρεμάμενη και αχνή, η αναλαμπή κάτι πιο υγιούς: της διάθεσης για αντίσταση.

Ο Jeff Sparrow είναι εκδότης του περιοδικού Overland και συγγραφέας του βιβλίου Killing: Misadventures in Violence. Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο «Counterpunch», στις 12.8.2011 http://www.counterpunch.org/2011/08/12/fighting-back-in-london

Η βλακώδης αντίληψη του νεοφιλελεύθερου μπαμπούλα

Standard

του Brendan O’Neill

μετ. Στρ. Μπουλαλάκης

Υπάρχει άραγε οποιοδήποτε κακό στον κόσμο για τον οποίο δεν ευθύνεται ο «νεοφιλελευθερισμός»; Το βιβλίο συμβάντων μεγαλώνει μέρα με τη μέρα. Αυτή η νεφελώδης αλλά προφανώς απεχθής ιδεολογία κατηγορείται ότι έχει προξενήσει δύο πολέμους στη Μέση Ανατολή, μια οικονομική Ύφεση, και τη γενική αποσύνθεση της ανθρώπινης ηθικότητας. Και τώρα βρίσκεται στο εδώλιο για την καταστροφή τμημάτων του Τότεναμ, του Χάκνεϋ και άλλων προαστίων του Λονδίνου, καθώς οι αναλυτές σπεύδουν να υποστηρίξουν ότι οι πρόσφατες ταραχές είναι νόθα τέκνα της ένθερμης προώθησης των αξιών της αγοράς. Όσοι μετείχαν στις ταραχές είναι «εγγόνια της Θάτσερ» έγραψε ένας σχολιαστής: η ζωή τους έγινε σμπαράλια και οι εγκέφαλοί τους έχουν υποστεί πλύση από την «ανηθικότητα του νεοφιλελεύθερου πιστεύω», το οποίο «αδιαμφισβήτητα ηγεμόνευσε από την εποχή της Θάτσερ».

Αυτός ο ισχυρισμός, το πλήρες οργής αλλά κενό περιεχομένου επιχείρημα ότι η εξέγερση είναι προϊόν της απελευθέρωσης των δυνάμεων της αγοράς σε όλα τα πεδία του βίου, απεικονίζει πολύ εύγλωττα το τι σημαίνει ο όρος «νεοφιλελευθερισμός» στη δημόσια συζήτηση της εποχής: όχι μια σοβαρή προσπάθεια να αναλύσουμε ή να περιγράψουμε τα γεγονότα, αλλά μια έκφραση της πολιτικής αγανάκτησης, μια εντελώς παιδαριώδη πεποίθηση ότι ένας μπαμπούλας, φορώντας μια θατσερική μάσκα ευθύνεται για οτιδήποτε τρομακτικό που συμβαίνει. Η κραυγή «Νεοφιλελευθερισμός!» θέλει να ακούγεται διεκδικητική, ακόμα και ριζοσπαστική, αλλά στην πραγματικότητα απευθύνεται σε ένα εντελώς παθητικό πνεύμα, απρόθυμο να αντιμετωπίσει τις αληθινές δυνάμεις που οδηγούν στην καταστροφή τις κοινότητες της Βρετανίας. […] Συνέχεια ανάγνωσης