Παρόν και παρελθόν: οι αρχαίοι Έλληνες και εμείς

Standard

Η αρχαία και η νέα Ελλάδα, το έθνος και η γλώσσα τις παραμονές του 1821

 του Βασίλη Κάλφα

Φώτης Κόντογλου, «Αρματολοί και κλέφτες»

Φώτης Κόντογλου, «Αρματολοί και κλέφτες»

Ο Ευγένιος Βούλγαρης (1716-1806), ο σπουδαιότερος εκπρόσωπος του Νεοελληνικού Διαφωτισμού κατά τον 18ο αιώνα, θα πρέπει να είναι ο πιο μορφωμένος Έλληνας της γενιάς του. Αφού έχει συγγράψει τη δική του Λογική, αφού έχει διδάξει μαθηματικά και φυσικές επιστήμες στις περισσότερες από τις φημισμένες σχολές του υπόδουλου ελληνισμού, αφού έχει μεταφράσει στα ελληνικά τον Λοκ, τον Βολταίρο και τον Βολφ, το 1791-92 εκδίδει στην Αγία Πετρούπολη μια μετάφραση της Αινιάδας του Βιργιλίου «εν ηρωικώ τω μέτρω»: σε δακτυλικό εξάμετρο, δηλαδή, και στη γλώσσα του Ομήρου.[1] Η Αινιάδα έχει περίπου 11.000 στίχους, υπολογίστε λοιπόν πόσο καιρό θέλει κανείς, ακόμη κι αν αυτός είναι ο ακαταπόνητος Βούλγαρης, για να τη μεταφράσει σε ομηρικό δακτυλικό εξάμετρο. Ο δυσθεώρητος αυτός μόχθος καταβλήθηκε για να μεταφραστεί ένα σημαντικό ποίημα από τα λατινικά, από μια γλώσσα δηλαδή που καταλάβαιναν κατά τον 18ο αιώνα όλοι οι μορφωμένοι Ευρωπαίοι αλλά και οι Έλληνες, στην ομηρική γλώσσα που δεν καταλάβαινε σχεδόν κανένας. Η στάση του Βούλγαρη, όσο κι αν μας φαίνεται σήμερα παράλογη, είναι σαφής: η γλώσσα του ελεύθερου από την τουρκική σκλαβιά Έλληνα πρέπει να είναι η αρχαία ελληνική.

Από τον Βούλγαρη στον Κοραή και την έκδοση των Πολιτικών του Αριστοτέλη

Μια γενιά αργότερα, ο πολύ πιο συνετός και προσγειωμένος Αδαμάντιος Κοραής, επίσης ο πιο μορφωμένος Έλληνας του καιρού του, τον Σεπτέμβρη του 1821 εκδίδει στο Παρίσι τα Πολιτικά του Αριστοτέλη. Με τον τρόπο αυτό ο Κοραής θεωρεί ότι συμμετέχει από μακριά στην Ελληνική Επανάσταση που μόλις είχε ξεσπάσει — την οποία ωστόσο θεωρεί πρόωρη και άκαιρη με βάση το μορφωτικό επίπεδο των υπόδουλων Ελλήνων. Στα «Προλεγόμενά» του εξηγεί σε κατανοητή γλώσσα τη χρησιμότητα των Πολιτικών του Αριστοτέλη στη δεδομένη συγκυρία και προβάλλει ορισμένες από τις προωθημένες θέσεις του: την υπεράσπιση της αβασίλευτης δημοκρατίας, τη διάκριση των εξουσιών, τη διάδοση των νεωτερικών ιδεών της Ευρώπης, την αποδέσμευση της ελληνικής εκκλησίας από το Πατριαρχείο. Η κίνηση του Κοραή έχει συμβολικό χαρακτήρα. Ο μεγάλος διαφωτιστής δεν αυταπατάται θεωρώντας ότι τα πρωτότυπα κείμενα του Αριστοτέλη θα διαβαστούν από τους εξεγερμένους, ούτε είναι από εκείνους που πιστεύουν ότι η εξοικείωση με το ένδοξο παρελθόν αρκεί για την παλιγγενεσία των Ελλήνων. Το μήνυμα του Κοραή είναι πως κανένα σύγχρονο έθνος δεν μπορεί να σταθεί στα πόδια του αν δεν έχει πρόσβαση στις βασικές ιδέες που διαμόρφωσαν τον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Συνέχεια ανάγνωσης

Στα Ενθέματα αύριο 26 Μαρτίου

Standard

Στα «Ενθέματα» της 27ης Μαρτίου

(που κυκλοφορούν εκτάκτως με την κυριακάτικη «Αυγή» το Σάββατο 26 Μαρτίου)

Κείμενα των: Στρατή Μπουρνάζου,  Ράινχαρντ Μαρξ, Τζέισον Μπερκ, Χαμίτ Νταμπάσι,  Μάαρτεν ντεν Χέιερ, Κρις Κόκινγκ, Γιόριτ Ρέιπμα, Τόμας Σπέικερμπουρ, Βασίλη Κρεμμυδά, Παναγιώτη Σωτήρη, Τάσου Μπέτζελου, Χρήστου Τριανταφύλλου, Μαρίνου Σαρηγιάννη

ΤΟ ΜΑΖΙΚΟ ΕΓΚΛΗΜΑ ΣΤΟ ΒΕΛΓΙΟ

Εδουάρδος Σακαγιάν, «Λουόμενοι και οθόνες», 2005

Εδουάρδος Σακαγιάν, «Λουόμενοι και οθόνες», 2005

* Γιατί το Βέλγιο;  Γράφει ο Τζέισον Μπερκ: «Ωστόσο, όπως και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, ήταν ο πόλεμος στη Συρία που λειτούργησε σαν καταλύτης σε μεγάλα υφιστάμενα προβλήματα. Σύμφωνα με ορισμένες εκτιμήσεις, από το Βέλγιο προέρχεται ο υψηλότερος κατά κεφαλήν αριθμός μαχητών στη Συρία από οποιαδήποτε ευρωπαϊκή χώρα. Οι περισσότεροι εντάχθηκαν στο Ισλαμικό Κράτος, ενώ μερικοί επέλεξαν το παρακλάδι της Αλ Κάιντα, Αλ Νούσρα» (μετάφραση: Γιάννης Χατζηδημητράκης).

**Η σφαγή των αθώων. Γράφει ο Χαμίντ Νταμπάσι: «Χρειάζεται είναι να σπάσουμε αυτόν τον φαύλο κύκλο. Η σφαγή των αθώων στις Βρυξέλλες είναι η επέκταση της σφαγής των αθώων στον ισλαμικό κόσμο, όχι απάντηση ή εκδίκηση γι’ αυτήν. Το ISIL δεν είναι απάντηση στον μιλιταρισμό των ΗΠΑ ή της ΕΕ. Είναι ένα λογισμικό των μηχανημάτων του θανάτου και της καταστροφής. Το ISIL δεν δημιουργήθηκε από την CIA ή οποιαδήποτε άλλη υπηρεσία, όπως οι γελοίες θεωρίες συνωμοσίας ισχυρίζονται. Το ISIL είναι η λογική προέκταση των μιλιταρισμού των ΗΠΑ, όχι η συνωμοτική εφεύρεσή του. Είμαστε όλοι –Γάλλοι ή Άραβες, Χριστιανοί ή Μουσουλμάνοι, Βέλγοι ή Τούρκοι– πανομοιότυπα θύματα μίας και μόνο επιθετικής ιδεολογίας που μας σημαδεύει και μας σκοτώνει με την ίδια αρρωστημένη επιμονή. Καθώς θρηνούμε τα θύματα οποιαδήποτε πράξης του φαύλου κύκλου βίας στις Βρυξέλλες ή στη Βηρυτό, στο Παρίσι ή στο Χαλέπι, στο Σαν Μπερναντίνο ή στην Κωνσταντινούπολη, πρέπει να παραμείνουμε ακλόνητοι και να μην πέσουμε θύματα της κουτοπόνηρης νοητικής παγίδας του φαύλου κύκλου της βίας που έχει φτιαχτεί για να διαιωνίζει τον εαυτό της μεταξύ “τρομοκρατίας” και “πoλέμου κατά της τρομοκρατίας”» (μετάφραση: Γιάννης Χατζηδημητράκης).

*** Πώς οι άνθρωποι βοηθούν ο ένας τον άλλον την κρίσιμη στιγμή. Γράφει ο Κρις Κόκινγκ: «Ενώ τα μέσα ενημέρωσης προβλέπουν συχνά «μαζική υστερία» μετά από τέτοια γεγονότα, κάτι τέτοιο σχεδόν ποτέ δεν συμβαίνει. […] Ένας δημοσιογράφος του BBC τουιτάρισε εικόνες ενός χειριστή αποσκευών ο οποίος βοήθησε στην απομάκρυνση τραυματιών από τον αεροσταθμό, μετά την έκρηξη. Επίσης, πολλοί μίλησαν για τους εργαζόμενους σε ξενοδοχείο κοντά στο σταθμό του μετρό που έφεραν πετσέτες και σεντόνια για να βοηθήσουν τους τραυματίες, καθώς έβγαιναν στην επιφάνεια. Δεν θέλω, βέβαια, να πω ότι ο καθένας συμπεριφέρεται σαν υπερήρωας. Απλώς ότι η συχνά ήρεμη (σε αντίθεση με την «πανικοβλημένη») φύση των ανθρώπων σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης σημαίνει ότι η συνεργασία γίνεται ένας ψυχολογικός κανόνας. Ατομικές εγωιστικές ή αντι-κοινωνικές συμπεριφορές, συνήθως απορρίπτονται από το πλήθος ως σύνολο. Γιάννης Χατζηδημητράκης).

ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΜΦΩΝΙΑ Ε.Ε.-ΤΟΥΡΚΙΑΣ

* Σαν ένα νέο και πιο βαρύ Μνημόνιο #Is This a Coup? #StopTheDeal. Γράφει ο Στρατής Μπουρνάζος: «Σαν ένα καινούργιο Μνημόνιο – κι αυτό ακόμα πιο βαρύ. Έτσι έλεγε μια φίλη ότι νιώθει για την υπογραφή της συμφωνίας Ε.Ε.-Τουρκίας. Ασφαλώς, η αναλογία με όρους ακριβείς δεν στέκει. Ωστόσο, όσοι το λένε, έχουν λόγους, ενώ οι όποιες διαφορές χειροτερεύουν την κατάσταση. Το πλήγμα  της συμφωνίας είναι πιο βαρύ, και επειδή έρχεται σωρευτικά, και επειδή το προσφυγικό-μεταναστευτικό-δικαιωματικό ήταν ένα κρίσιμο πεδίο για την κυβέρνηση και τον Σύριζα. Όχι τόσο για λόγους παράδοσης και αξιακούς, αλλά ατόφια πολιτικούς: υπήρξε βασικό πεδίο που έδειχνε τη διαφορά από τη “Δεξιά”, δίαυλος με τον οποίο η  κυβέρνηση αυτή επικοινωνούσε με τους αλληλέγγυους και τα κινήματα, βρίσκοντας απήχηση στην κοινωνία. Και το πλήγμα μοιάζει ασήκωτο επειδή, τώρα, η κυβέρνηση διεκδικεί την “ιδιοκτησία” της συμφωνίας, θεωρώντας τη “διπλωματική επιτυχία” και θετικό, έστω δειλό, βήμα.

Όσον αφορά την ουσία της συμφωνίας, βασική επιδίωξη και  κορμός της είναι η μείωση των ροών από την Τουρκία. Ωστόσο, οι ροές είναι στη συντριπτική τους πλειονότητα προσφυγικές· επομένως, μείωσή τους σημαίνει μείωση των προσφυγικών ροών. Με όποιον τρόπο δηλαδή και αν επιτευχθεί η μείωση (περισσότερο ή λιγότερο νομότυπο, εξατομικευμένο, συλλογικό, με επαναπροωθήσεις, χάρη στην παρουσία των νατοϊκών πλοίων, με το χτύπημα των διακινητών κ.ο.κ.), αυτή θα αφορά πρόσφυγες».

** Τα τέσσερα λάθη του ευρωπαϊκού συστήματος ασύλου και η Συμφωνία Ε.Ε.-Τουρκίας. Ανάλυση των Μάαρτεν ντεν Χέιερ, Γιόρριτ Ρέιπμα και  Τόμας Σπέικερμπουρ: «Η συμφωνία με την Τουρκία είναι χαρακτηριστική ως προς το δεύτερο και το τρίτο συστημικό σφάλμα. Οι πρόσφυγες που προσεγγίζουν από τη θάλασσα θα επαναπροωθούνται άμεσα, με αντάλλαγμα το ότι κάποιες (ποιες;) ευρωπαϊκές χώρες θα πρέπει να δεχτούν κάποιους (ποιους;) Σύρους από την Τουρκία. Όσο η Ε.Ε. δεν αίρει τους περιορισμούς στη βίζα για τα άτομα τουρκικής υπηκοότητας, είναι εντελώς ασαφές το γιατί η Τουρκία θα έχει συμφέρον να κάνει κάτι τέτοιο. Επιπλέον, η Τουρκία είναι απολύτως μια μη ασφαλής χώρα. Η τελευταία φορά που η Τουρκία καταδικάστηκε από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων για απάνθρωπη μεταχείριση αιτούντα άσυλο ήταν στις 15 Δεκεμβρίου του περασμένου χρόνου. Έτσι, οι πρόσφυγες θα εξακολουθήσουν να έχουν έννομο συμφέρον να συνεχίσουν το ταξίδι τους προς τις άλλες χώρες. Το κύριο πρόβλημα στην Τουρκία δεν είναι η έλλειψη χρημάτων, αλλά η έλλειψη ενός σωστού συστήματος απονομής δικαιοσύνης καθώς και η διασύνδεση των προσφύγων με ζωτικά πολιτικά ζητήματα όπως το Κουρδικό» (μετάφραση: Μαρία Καλαντζοπούλου).

*** WEB ONLY Γιατί η Τουρκία δεν είναι ασφαλής «τρίτη χώρα». Νομική γνωμοδότηση με βάση το ενωσιακό δίκαιο. O δρ Reinhard Marx, για λογαριασμό της οργάνωσης ProAsyl, εξηγεί γιατί δεν είναι παραδεκτό, με  βάση το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το σχέδιο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου να ανακηρύξει την Τουρκία «ασφαλή τρίτη χώρα» (μετάφραση: Δημήτρης Ιωάννου).

ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821

* Ελληνική Επανάσταση του 1821: ο πόλεμος και η νίκη της νεωτερικότητας. Συνέντευξη του Βασίλη Κρεμμυδά, με την ευκαιρία της κυκλοφορίας του βιβλίου του Η Ελληνική Επανάσταση του 1821. Τεκμήρια, αναψηλαφήσεις, ερμηνείες (εκδ. Gutenberg). Μιλάει για τις οικονομικές και κοινωνικές αλλαγές που οδηγούν στην Επανάσταση,  την πάλη παραδοσιακού-νεωτερικού, την πεφωτισμένη δεσποτεία του Καποδίστρια: «Ασχολούμαι με την Τουρκοκρατία από το 1955, οπότε είναι το πρώτο μου δημοσίευμα, το μόνο στην καθαρεύουσα, παραλίγο να με παρασύρει σε ατραπούς παραδοσιακούς. Και ο ιστορικός που μελετά την Τουρκοκρατία –μιλάω με βάση την προσωπική μου εμπειρία, βέβαια– στο βάθος, και χωρίς μερικές φορές να το συνειδητοποιεί, ψάχνει πως φτάσαμε στην Επανάσταση του 1821. Βλέπεις τις αλλαγές –εγώ τα βλέπω πεντακάθαρα πια. Και υποσυνείδητα ακόμα, το αίτημα το δικό μου, μελετώντας τον 18ο, τον 19ο αιώνα ήταν αυτό:  μέσα από ποιες διαδικασίες, ποιες αλλαγές φτάσαμε στην Επανάσταση».

** Πίσω στις πηγές: ληστές, γενίτσαροι, στρατιώτες και μισθοφόροι πριν το ’21. Ο Μαρίνος Σαρηγιάννης γράφει με αφετηρία δύο μελέτες που κυκλοφόρησαν πρόσφατα, αφορούν την προεπαναστατική περίοδο και εδράζονται γερά σε άγνωστο αρχειακό υλικό: του Γιάννη Σπυρόπουλου Οθωμανική διοίκηση και κοινωνία στην προεπαναστατική δυτική Κρήτη  (όπου δημοσιεύεται σε ολόκληρο κατάστιχο με αποφάσεις του Βαχίτ Πασά, διοικητή της δυτικής Κρήτης την περίοδο 1817-1819 και  Έλληνες μισθοφόροι στην υπηρεσία της επαναστατικής Γαλλίας (1789-1815) του Φοίβου Οικονόμου και καταλήγει: «Ίσως είναι πράγματι νωρίς να ξαναγραφτεί η ιστορία του 1821. Αν μη τι άλλο, η συνειδητοποίηση της αναγκαιότητας χρήσης των οθωμανικών πηγών και του γεγονότος ότι είναι αδύνατο να αποσυνδεθεί η Επανάσταση από την ποικιλόμορφη και ακόμα εν πολλοίς άγνωστη προϊστορία της επιβάλλουν υπομονή: είναι πολλά ακόμα αυτά που πρέπει να μάθουμε, πριν αποπειραθούμε μια νέα ερμηνεία του επαναστατικού γεγονότος. Πέρα από αυτό, προβάλλει επιτακτική νομίζω η ανάγκη να γνωρίζουμε πολύ καλά τις πηγές μας πριν προχωρήσουμε σε θεωρητικά σχήματα, να μη βιαζόμαστε να προχωρήσουμε χωρίς να έχουμε σιγουρέψει τα θεμέλιά μας: παρατήρηση που ίσως έχει και άλλες εφαρμογές σήμερα».

(ΞΑΝΑ)ΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΑΛΤΟΥΣΕΡ ΣΗΜΕΡΑ

Με τη ευκαιρία του διημέρου «(Ξανα)διαβάζοντας τον Αλτουσέρ σήμερα», που οργανώνουν οι εκδόσεις «Εκτός Γραμμής» στις 2 και 3 Απριλίου, συζητάμε, εκ μέρους των εκδόσεων, με τον Παναγιώτη Σωτήρη και τον Τάσο Μπέτζελο:

** Ένας φιλόσοφος μαρξιστής και κομμουνιστής συνάμα. Λέει ο Παναγιώτης Σωτήρης, απαντώντας στην ερώτηση «Τι θα έλεγες σε έναν νέο άνθρωπο, έναν νέο αγωνιστή, που έρχεται σήμερα για πρώτη φορά σε επαφή με το έργο του Αλτουσέρ»: «Να τον διαβάσει ως ένα φιλόσοφο που προσπάθησε να είναι μαρξιστής και κομμουνιστής συνάμα. Να τον διαβάσει κριτικά, με επίγνωση ότι οι εντάσεις, οι αντιφάσεις, τα διαρκή αυτοκριτικά «λυγίσματα του ραβδιού προς την άλλη πλευρά» είναι ακριβώς η ένδειξη της πάλης με το πώς μπορούμε να έχουμε θεωρία που να συμβάλει στη απελευθέρωση των πρακτικών των υποτελών τάξεων. Να τον διαβάσει όχι ως θεωρητική αναφορά απλώς, αλλά ως αφετηρία για να αναμετρηθεί και με τη μαρξιστική θεωρία αλλά και την πρακτική και τη στράτευση στον αγώνα για το χειραφέτηση και τον κομμουνισμό».

** Η «ήπειρος» Αλτουσέρ: για τη νέα μετάφραση του αλτουσεριανού έργου. Ο Τάσος Μπέτζελος, σχετικά με τη νέα μετάφραση του αλτουσεριανού έργου στα ελληνικά: «Παρότι κάθε κείμενο ή βιβλίο του Αλτουσέρ έχει τα δικά του, ενικά θα λέγαμε, χαρακτηριστικά, πρωτίστως σε επίπεδο ύφους και ορολογίας, εντούτοις όλα, στον έναν ή τον άλλον βαθμό, βρίσκονται σε διάλογο αφενός με τη συγκυρία (ο Αλτουσέρ στοχάζεται κατεξοχήν υπό τη συγκυρία, και όχι για τη συγκυρία) και αφετέρου με τον μαρξισμό και τη φιλοσοφία (ενδεχομένως, η ιδιαιτερότητα του Αλτουσέρ έγκειται σε αυτό το τελευταίο «και»…). Προκύπτει μια πυκνή, συνεκτική και παραστατική γραφή, η οποία αναζητά δρόμους ανανέωσης και απελευθέρωσης για τον μαρξισμό και κατ’ επέκταση για τον κομμουνισμό, ως τάση εγγεγραμμένη στην ίδια την κοινωνική πραγματικότητα. Πρόκειται για γραφή χωρίς επιτήδευση, και αυτό ακριβώς είναι το πρώτο στοιχείο που καλείται να διαφυλάξει κάθε εγχείρημα μετάφρασης του Αλτουσέρ στα ελληνικά ή σε οποιαδήποτε άλλη γλώσσα».

Για τι πράγμα μιλάμε όταν μιλάμε για ποπ κουλτούρα; Το παράδειγμα των Bernie Bros. Ο Χρήστος Τριανταφύλλου (με την ευκαιρία της εκδήλωσης του περιοδικού ΣΚΡΑ-punk για την ποπ κουλτούρα και την πολιτική, που θα γίνει στις 31.3) αναλύει την αντιπαράθεση γύρω από τους Bernie Bros (όρος συνδεόμενος με την καταφανώς μεγαλύτερη υποστήριξη που λαμβάνει ο Σάντερς από λευκούς μεσοαστούς νέους σε σχέση με την Κλίντον) και καταλήγει: «Αν δούμε τα ζητήματα της ποπ κουλτούρας ως αποπροσανατολισμό από άλλα σημαντικότερα, ως κουτσομπολιό ή ως προβλήματα ανθρώπων που δεν έχουν άλλα προβλήματα (όπως ακούστηκε για το θέμα με τα Όσκαρ), τότε θα χάσουμε την μεγάλη εικόνα: μέσα από νέα κανάλια, οι άνθρωποι μπορούν πλέον να θίγουν και νέα ζητήματα, να τα συνδέουν με παλαιότερα και να συζητούν για το τι τους διαμορφώνει ως άτομα και ως μέλη μιας κοινωνίας που είναι πολύ πιο άνιση σε πολλαπλά επίπεδα (ταξικά, έμφυλα, φυλετικά). Και ειδικά από μια αριστερή σκοπιά, η μαζική –όπως αποκαλούνταν παλαιότερα– κουλτούρα μπορεί να αποτελέσει ένα από τα βασικότερα διακυβεύματα».

Mια βίαιη στρατολόγηση: Μήπως και ήταν ο λόρδος Βύρωνας μνημονιακός;

Standard

του Βασίλη Δρουκόπουλου

Ο Βύρωνας ήταν υπέρ της ένταξης μιας ανεξάρτητης Ελλάδας μέσα στο οικονομικό και διπλωματικό σύστημα των Μεγάλων Δυνάμεων της εποχής. Άρα, με τα σημερινά δεδομένα, θα υποστήριζε τα δάνεια από την τρόικα και τα συνεπαγόμενα μέτρα που επιβάλλονται στη Ελλάδα […]. Σε άλλη συνέντευξη που έκανα, με ρώτησαν αν θα ήταν, με τα σημερινά δεδομένα, «μνημονιακός». Μάλλον ναι. Άρα θα τον αντιπαθούσαν οι… αντιμνημονιακοί.

Ρόντρικ Μπίτον, Ελευθεροτυπία, 18.1.2014

 Πορτρέτο του Βύρωνα από τον Τόμας Φίλιππς, 1835.


Πορτρέτο του Βύρωνα από τον Τόμας Φίλιππς, 1835.

Κάποιος θα μπορούσε αρχικά να ισχυριστεί ότι επώνυμοι υποστηρικτές, άμεσοι ή έμμεσοι, των ελληνικών μνημονίων, έχοντας αναγνωρίσει την περαιτέρω συρρίκνωση των μειοψηφικών προσκείμενων και συνειδητοποιώντας το στέρεμα της δεξαμενής για άντληση νεόκοπων ομοφρόνων, έχουν πλέον πανικόβλητοι αποσκιρτήσει από το επίγειο παρόν και αναζητούν απεγνωσμένα τη σωτηρία τους εναποθέτοντας τις ελπίδες τους στους βωβούς από καιρό ήρωες του παρελθόντος.

Αυτό είναι το ένα σκέλος ενός τέτοιου εγχειρήματος. Το άλλο είναι κατά πόσο μια ανάλογη επίκληση συμβιβάζεται με τη λογική αλλά και στοιχειοθετείται από τη σχετική πραγματολογική εξέταση των ιστορικών γεγονότων και την παρεπόμενη ερμηνεία. Και με αυτό θα ασχοληθώ, με αφορμή τις «προκλητικές» δηλώσεις (Ελευθεροτυπία, 18.1.2014) του Ρόντρικ Μπίτον, καθηγητή της Νεοελληνικής και Βυζαντινής Ιστορίας, Γλώσσας και Λογοτεχνίας στην έδρα Κοραή του King’s College του Πανεπιστήμιου του Λονδίνου, πανεπιστημικού δασκάλου και ερευνητή με πολυσχιδές και βαθυστόχαστο έργο, και συνεργάτη του ελληνικού Υπουργείου Παιδείας.

Στη συνέντευξη, η δημοσιογράφος Ιωάννα Κλεφτόγιαννη, που την πήρε, μας ενημερώνει: «Τον φορέα των ιδεών του ΣΥΡΙΖΑ τον ανακαλύπτει [ο Μπίτον] στο πρόσωπο του Γέρου του Μοριά». Και ο καθηγητής συμπληρώνει: «Ο Κολοκοτρώνης, από την άλλη, αφού δυσπιστούσε στα ξένα δάνεια, θα καταψήφιζε το Μνημόνιο και θα επέμενε στην απόλυτη ελευθερία-έξοδο από το ευρώ και την Ε.Ε.».

Θα ήθελα να διαφωνήσω εντονότατα, και η διαφωνία μου τοποθετείται σε τρία επίπεδα. Συνέχεια ανάγνωσης

Γιορτάζοντας την «Εκατονταετηρίδα της Ελληνικής Παλιγγενεσίας» (1930)

Standard

WEB ONLY-MΟΝΟ ΣΤΟ ΜΠΛΟΓΚ ΤΩΝ «ΕΝΘΕΜΑΤΩΝ»

του Χρήστου Τριανταφύλλου

Λουίς Ντυπρέ, "Η κατάληψη του κάστρου των Σαλώνων", 1825

Λουίς Ντυπρέ, «Η κατάληψη του κάστρου των Σαλώνων», 1825

Στα νεοτερικά κράτη, οι εθνικές επέτειοι κατέχουν σημαίνουσα θέση: εμπεδώνουν το κοινωνικό status quo, συμβάλλουν στην αποκρυστάλλωση των εθνικών μύθων, ενισχύουν το εκάστοτε κρατικό εθνικό αφήγημα. Όντας πολιτικές τελετουργίες μαζικού χαρακτήρα, μπορούν να ιδωθούν κατεξοχήν ως μια πυκνή και σημαίνουσα δομή που αφορά το συλλογικό παρελθόν και την σχέση της κοινωνίας με αυτό. Είναι, δηλαδή, νευραλγικοί δείκτες της ιστορικής κουλτούρας μιας εποχής και πολύτιμες ενδείξεις για την δημόσια χρήση της ιστορίας. Όταν, μάλιστα, οι επέτειοι αφορούν γεγονότα ενός παρελθόντος αρκετά κοντινού ώστε να υπάρχει αρκετό διαθέσιμο πληροφοριακό υλικο και ταυτόχρονα αρκετά μακρινού ώστε να μπορεί να συγκριθεί με πιο πρόσφατες περιόδους, τότε το θέμα γίνεται αμέσως πολύ πιο ενδιαφέρον.

Η περίπτωση στην οποία θα αναφερθώ είναι ο εορτασμός από τα 100 χρόνια της ελληνικής ανεξαρτησίας, το 1930. Ο σχεδόν εντελώς ανεξερεύνητος από την ιστοριογραφία εορτασμός αυτός, αποτελεί ουσιαστικά την κατάληξη του σχεδιαζόμενης ως γιορτής για την εκατονταετηρίδα από την έναρξη της Επανάστασης του 1821: οι επιπλοκές της Μικρασιατικής Εκστρατείας, αποτρέπουν τον προγραμματισμένο εορτασμό του 1921, με αποτέλεσμα να μετατεθεί με τον νόμο 3009/1922 το μεγάλο γεγονός για το 1930. Μετά από μια μακροχρόνια αναμονή, κατά την οποία οι αναφορές στο θέμα δεν είναι τόσο πυκνές, ανασυστήνεται τον Δεκέμβριο του 1928 η «Κεντρική Επιτροπή προς εορτασμόν την Εκατονταετηρίδος της Ελληνικής Παλιγγενεσίας». Επικεφαλής τίθεται συμβολικά ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Αλέξανδρος Ζαΐμης, ενώ η θεματική του εορτασμού μετατοπίζεται στην ελληνική ανεξαρτησία και όχι πλέον στην έναρξη της Επανάστασης. Συνέχεια ανάγνωσης

Στα όρια επιστήμης και πολιτικής: το 1821 στον ΣΚΑΪ

Standard

του Παναγιώτη Στάθη

Ευγένιος Ντελακρουά, «Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου», 1826

Η εθνική ιστορία, και ευρύτερα η εθνική ταυτότητα, έχει προκαλέσει ζωηρές συζητήσεις ή και αντιπαραθέσεις τα τελευταία χρόνια στον χώρο της δημόσιας ιστορίας, ορισμένες μάλιστα έλαβαν έντονο συγκρουσιακό χαρακτήρα. Στο πλαίσιο αυτό είναι ευπρόσδεκτη η πρωτοβουλία του ΣΚΑΪ να παραγάγει μια ιστορική σειρά ντοκιμαντέρ για την Επανάσταση του 1821 με υπεύθυνους επιστήμονες ιστορικούς, η οποία μάλιστα υποστηρίζεται από αρκετές παράλληλες δράσεις: σειρά τηλεοπτικών και ραδιοφωνικών συζητήσεων με καλεσμένους επιστήμονες, έκδοση ενός πεντάτομου επιστημονικού έργου για την Επανάσταση, έκδοση ενός παιδικού εικονογραφημένου βιβλίου για την πολιορκία του Μεσολογγίου, αρθρογραφία στην Καθημερινή. Καθώς το ντοκιμαντέρ ανατρέπει τους παραδεδομένους εθνικιστικούς μύθους για την οθωμανική περίοδο και το Εικοσιένα, ξεσήκωσε ισχυρές αντιδράσεις από διάφορες εθνικιστικές μερίδες και από χώρους της λαϊκής και της άκρας δεξιάς.

Ωστόσο, όσα λέγονται στο ντοκιμαντέρ και ενόχλησαν τους εθνικιστές, αποτελούν κοινούς τόπους στην επιστημονική ιστοριογραφία εδώ και τουλάχιστον τρεις δεκαετίες. Πράγματι η γενικότερη παρουσίαση του Εικοσιένα στο ντοκιμαντέρ εντάσσεται στις σύγχρονες επιστημονικές προσεγγίσεις που διδάσκονται στα ελληνικά και ξένα πανεπιστήμια. Στα υπέρ της σειράς προσμετράται η ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα σκηνοθετική δημιουργία με την υψηλής ποιότητας εικαστική παρουσίαση, τα δραματοποιημένα μέρη, τη φροντισμένη εκλαΐκευση, το λιτό ύφος της αφήγησης του Πέτρου Τατσόπουλου, τα αποσπάσματα συνεντεύξεων δυτικοευρωπαίων και τούρκων ιστορικών, την έμφαση στην ανάδειξη της καθημερινότητας των χαμηλότερων κοινωνικών στρωμάτων στη διάρκεια του Αγώνα. Θα πρέπει επίσης να εξαρθεί η τόλμη της σειράς να μιλήσει και για θέματα ταμπού, όπως π.χ. οι σφαγές των μουσουλμάνων στην άλωση της Τριπολιτσάς, η νύξη για κανιβαλισμό στο πολιορκημένο Μεσολόγγι, ή το αλβανόφωνο νανούρισμα –υπόμνηση για την ξενοφωνία αρκετών επαναστατών– σε μια εξαιρετική δραματοποίηση των προετοιμασιών της Εξόδου του Μεσολογγίου. Για τα ελληνικά δεδομένα συνιστά μια από τις καλύτερες προσπάθειες, αν και απέχει από τις αντίστοιχες ευρωπαϊκές παραγωγές με τον πολύ ψηλότερο προϋπολογισμό, τις ψηφιακές αναπαραστάσεις και τους πολυάριθμους κομπάρσους.

Το όλο εγχείρημα, όμως, δεν στερείται προβλημάτων. Η πρώτη ένσταση σχετίζεται με τους επιστημονικούς συμβούλους της σειράς, Θάνο Βερέμη και Ιάκωβο Μιχαηλίδη: πρόκειται για ακαδημαϊκούς ιστορικούς που όμως ερευνητικά δεν ειδικεύονται στις περιόδους της οθωμανικής κυριαρχίας και της Επανάστασης, όπως επίσης και η πλειονότητα των καλεσμένων επιστημόνων στις πέντε πρώτες συζητήσεις που ακολούθησαν τις αντίστοιχες προβολές των επεισοδίων. Ίσως σε αυτό να οφείλονται και ορισμένα πραγματολογικά λάθη του ντοκιμαντέρ, όπως π.χ. η ταύτιση του Μεχμέτ Ρεσίτ Κιουταχή με τον πασά που νίκησε τον Αλή Τεπελενλή, ενώ νικητής του Αλή ήταν ο Αχμέτ Χουρσίτ πασάς. Ο Ρεσίτ πασάς ήταν απλώς ένας από τους πασάδες που συμμετείχαν στην πολιορκία του Αλή.

Eυγένιιος Ντελακρουά, "Η σφαγή της Χίου" (σχέδιο)

Σημαντικότερα όμως είναι τα προβλήματα που αφορούν σε κάποιες, μάλλον παρωχημένες, ερμηνευτικές επιλογές του ντοκιμαντέρ. Ενδεικτικά: η άποψη ότι από τις αρχές του 17ου αιώνα μεγάλος αριθμός αγροτών κατέφυγε στον ορεινό χώρο λόγω της αύξησης των φορολογικών βαρών και της έντασης της καταπίεσης, εξέλιξη από την οποία προέκυψαν και οι κλέφτες, δεν υποστηρίζεται από τα δημογραφικά και ιστορικά δεδομένα. Η άποψη ότι μια προϊούσα αύξηση της οθωμανικής καταπίεσης στην ύστερη περίοδο οδήγησε ευρύτατους πληθυσμούς στη συμμετοχή στην επανάσταση ούτε τεκμηριώνεται επαρκώς στις πηγές σε ό,τι αφορά τους αγροτικούς πληθυσμούς, ούτε συνάδει με την οικονομική ανάπτυξη των χριστιανών εμπόρων, ναυτικών, βιοτεχνών και προεστών στον 18ο αιώνα. Αντιθέτως, απουσιάζει οποιαδήποτε αναφορά στην πολυδιάστατη κρίση (οικονομική και όχι μόνον) που διέκοψε μια μακρά περίοδο εμπορικής ανάπτυξης και έπληξε ευρύτατες κοινωνικές ομάδες στα αμέσως προεπαναστατικά χρόνια και που φαίνεται να σχετίζεται άμεσα με την έκρηξη της επανάστασης. Άλλωστε, το ντοκιμαντέρ ερμηνεύει την Επανάσταση δίνοντας έμφαση στον Νεοελληνικό Διαφωτισμό και συνακόλουθα στην επιρροή των ιδεών της Γαλλικής Επανάστασης, υποβαθμίζοντας τη σημασία της παράλληλης εμπορικής ανάπτυξης και της σχέσης της με την εμφάνιση των διαφωτιστικών ιδεών. Από αυτήν την άποψη ακολουθεί περισσότερο το ερμηνευτικό μοντέλο του Κ.Θ. Δημαρά, τηρώντας αποστάσεις από τη μαρξιστική ερμηνεία του Ν. Σβορώνου που δίνει έμφαση στην οικονομία. Συνέχεια ανάγνωσης