Ρένα Σταυρίδη-Πατρικίου: εις μνήμην

Standard

του  Βαγγέλη Καραμανωλάκη

patrikioyΛένε πως οι άνθρωποι πεθαίνουν πραγματικά μόνο όταν τους ξεχνάμε. Και τότε ο θάνατός τους είναι πιο οδυνηρός, γιατί παίρνει μαζί του και ένα κομμάτι της δικής μας ζωής: εκείνης που μοιραστήκαμε με αυτούς που συμπορευτήκαμε, με όσους μας συντρόφευσαν στο διάβα τους, μας φώτισαν με το έργο και τον λόγο τους, μας γλύκαναν με την παρουσία τους. Γι’ αυτό, όταν τους τιμούμε, δεν είναι ένα χρέος μόνο προς εκείνους μα και προς εμάς τους ίδιους. Έτσι και τώρα, τιμώντας τη μνήμη της Ρένας Σταυρίδη-Πατρικίου, άνθρωποι που μοιραστήκαμε μαζί της όμορφες και δύσκολες στιγμές –στα ΑΣΚΙ, στο Πάντειο και άλλες συλλογικότητες όπου βρεθήκαμε μαζί– πλουτίζουμε το δικό μας το βιος, ξαναφέρνοντας στο νου τις ιδέες και τα γραφτά της, μιλώντας σε νεότερους ανθρώπους για το δικό της έργο. Γιατί η Ρένα υπήρξε μια από τις ιστορικούς που σημάδεψε με το έργο της τη μεταπολιτευτική ιστοριογραφία, άνοιξε δρόμους, δοκίμασε σχήματα, ανέτρεψε βεβαιότητες.

   Μαθήτρια του Κ. Θ. Δημαρά στο Νεοελληνικό Ινστιτούτο της Σορβόννης, έχοντας ήδη ολοκληρώσει νομικές σπουδές, στράφηκε προς το γλωσσικό ζήτημα, ξεπερνώντας τις σχηματοποιημένες ερμηνείες της ιστορίας της εκπαίδευσης, αλλά και τις «προοδευτικές αναγνώσεις» της αριστερής ιστοριογραφίας. Αντιμετώπισε το γλωσσικό ως ιστορικό πρόβλημα, αναδεικνύοντας την πολυπλοκότητα των δυνάμεων που κινήθηκαν γύρω του, τη ρευστότητα των στρατοπέδων που σχηματίστηκαν, συνδέοντας το με την κοινωνία. Η εισαγωγή της στο Δημοτικισμός και κοινωνικό πρόβλημα, το 1976, στην ιστορική Νέα Ελληνική Βιβλιοθήκη των εκδόσεων Ερμής αποτελεί, ακόμα και σήμερα, μια από τις πιο εμβριθείς συμβολές στο ζήτημα. Κοντά του, τα χρόνια που ακολούθησαν, ήρθαν να προστεθούν και άλλα κείμενα: οι λόγιοι γύρω από τον Χαρίλαο Τρικούπη, η Φοιτητική Συντροφιά, οι βενιζελικές εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις, οι δημοτικιστές γιατροί – πετραδάκια που συμπλήρωναν το ψηφιδωτό της ελληνικής κοινωνίας και των διακυβευμάτων της στο τέλος του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, τα περισσότερα από τα οποία συγκεντρώθηκαν στον τόμο με τον χαρακτηριστικό τίτλο Γλώσσα, εκπαίδευση και πολιτική (1999). Και, ακόμα, οι πρωτοσοσιαλιστικές ιδέες, η εμφάνιση της Αριστεράς, οι ρήξεις και οι συνέχειες, όπως αποτυπώθηκαν στο δεύτερο βιβλίο της, αφιερωμένο στον Γεώργιο Σκληρό, τον σοσιαλισμό, τον δημοτικισμό και τη μεταρρύθμιση (1988). Στο επίκεντρο του προβληματισμού της ήταν οι μακρές διαδρομές του ελληνισμού στον 19ο και στον 20ό αιώνα. Διαδρομές συνδεδεμένες με τις διαδικασίες ανάδειξης της ελληνοχριστιανικής ταυτότητας, την παλινδρομική κίνηση ανάμεσα στη Δύση και στην Ανατολή, το δίλημμα εκσυγχρονισμός-αντίδραση. Και, βέβαια, τους φόβους που ταλάνισαν την ελληνική κοινωνία, στους οποίους και αφιέρωσε το τελευταίο της βιβλίο, Οι φόβοι ενός αιώνα, το 2007. Συνέχεια ανάγνωσης

«Ένα εξαίσιο μέσο»: Ο Τύπος και η ιστορία του στις μέρες μας

Standard

συνέντευξη της Αικατερίνης Κουμαριανού στον Βαγγέλη Καραμανωλάκη

Αικατερίνη Κουμαριανού

Η συζήτηση με την Αικατερίνη Κουμαριανού είναι πάντα μια συναρπαστική διανοητική περιπέτεια∙ μοιράζεσαι μαζί της την ευθύβολη κρίση, τη συσσωρευμένη γνώση, την αναστοχαστική διάθεση, κυρίως όμως την καθαρή ματιά μιας ιστορικού που από τα πρώτα της πνευματικά σκιρτήματα στον Μεσοπόλεμο και έως σήμερα διατήρησε αναλλοίωτη την «εφηβική» της περιέργεια, την έντονη αγωνία για τα πολιτικά και κοινωνικά δρώμενα.

Διαρκής και σταθερή συμμέτοχος σε αυτό που ο Κ.Θ. Δημαράς ονόμασε «νεοελληνική επιστήμη», η Αικατερίνη Κουμαριανού συνέδεσε τη μακρόχρονη συγγραφική και διδακτική της πορεία με καίρια εγχειρήματα του πνευματικού μας βίου, όπως τη συγκρότηση του Ομίλου Μελέτης του Ελληνικού Διαφωτισμού, τη μελέτη του κοραϊκού έργου, και ιδιαίτερα της αλληλογραφίας, τον περιηγητισμό, την ανάδειξη των σχέσεων της ευρωπαϊκής με την ελληνική παιδεία. Κυρίως όμως η Κουμαριανού συνέδεσε το όνομά της, για περισσότερα από πενήντα πέντε χρόνια, με τη μελέτη των διαδρομών του ελληνικού Τύπου, από τα πρώτα του φανερώματα στα προεπαναστατικά χρόνια, τη συμβολή του στα χρόνια του Αγώνα έως και τον 19ο αιώνα. Με το πρωτοπόρο έργο της και μέσα από τις διαδοχικές της προσεγγίσεις ανέδειξε τον Τύπο ως κορυφαίο χειραφετητικό όργανο μιας κοινωνίας σε αναβρασμό, ως κρίσιμο συντελεστή της πορείας προς το έθνος κράτος. Η πρόσφατη έκδοση της συναγωγής των μελετημάτων της για τον Τύπο, από το πρώτο άρθρο της το 1947 έως τα πλέον πρόσφατα (Ιστορία του ελληνικού Τύπου, 18ος -19ος αι., επιμελητής: Αλέξης Μάλλιαρης, Αθήνα, Ερμής/Νεοελληνικά Μελετήματα, 2011) μας επιτρέπει να σταθμίσουμε την ουσιαστική συμβολή της στη χαρτογράφηση ενός πεδίου που έως τότε είχε μείνει άγνωστη χώρα. Εφημερίδες, περιοδικά, εκδότες και δημοσιογράφοι, τα τυπογραφεία, η διακίνηση των ιδεών, οι διώξεις του Τύπου αποτελούν στοιχεία του πανοράματος που απλώνεται στις σελίδες του μοναδικού αυτού βιβλίου.

Με αφορμή λοιπόν την πρόσφατη έκδοση, συζητάμε με τη διαπρεπή ιστορικό για την ιστορία του Τύπου στην Ελλάδα, τα επιτεύγματα και τις ελλείψεις της, τις προοπτικές και τις κατευθύνσεις σε μια εποχή κρίσης και μεγάλων ανακατατάξεων.

Βαγγέλης Καραμανωλάκης


Προμετωπίδα της "Εφημερίδος" των αδελφών Μαρκιδών-Πούλιου, 1791-1792

 Ποια νομίζετε ότι είναι η χρησιμότητα της μελέτης του Τύπου ως πηγής, τόσο γενικά όσο και ειδικότερα για τη σύγχρονη ελληνική ιστορία; Ποιες είναι οι όψεις που μπορεί να φωτίσει;

Αφήνοντας κατά μέρος τη γενικότερη αξιολόγηση του Τύπου ως πηγής, θα περιορισθώ στη χρησιμότητα, όση έχουν, οι καταγραφές του ελληνικού Τύπου για τη σύγχρονη ελληνική ιστορία. Εξηγούμαι. Για μια περίοδο της πρόσφατης ιστορίας μας όπου δεν διαθέτουμε αφθονία πηγών, αρχειακών και άλλων, δημόσιων ή ιδιωτικών, όπου χρειάζεται ακόμη επίμονη εργασία για να αποκτήσουμε τα απαραίτητα έργα υποδομής, πιστεύω ότι η μελέτη του Τύπου, από την εποχή που υπάρχει ελληνικός Τύπος, μπορεί να συγκαταλεχθεί στα βασικά εργαλεία των ερευνητών.

Το έχω ήδη αναφέρει, σε διάφορες περιπτώσεις, ότι χάρη στην παρουσία του Τύπου, τόσο του προεπαναστατικού όσο και αυτού των χρόνων της Επανάστασης, αλλά και της περιόδου μετά την ίδρυση του ελεύθερου ελληνικού κρατιδίου, μπορεί ο ιστορικός να προσεγγίζει με μεγαλύτερη ασφάλεια γεγονότα και εξελίξεις, συσπειρώσεις και συσχετισμούς, ρήξεις και αγκυλώσεις , τη λειτουργία των θεσμών, τη διαμόρφωση νοοτροπιών. Ακόμη και αν πολλά από τα κείμενα δημιουργούν ερωτήματα ως προς την ακρίβεια, την πιστότητα ή την αντικειμενικότητά τους. Το γεγονός ότι έχουν γραφεί με την επιδίωξη να αποδώσουν την όποια επικαιρότητα, και ιδίως ότι δεν έχουν υποστεί δεύτερες φροντίδες και επεξεργασίες, επιτρέπει την κατευθείαν πρόσβαση σε μια κλίμακα θεμάτων. Στην κρίση των ερευνητών και σε περαιτέρω επεξεργασίες έγκειται η θετική χρήση και χρησιμοποίηση όλων αυτών των στοιχείων. Συνέχεια ανάγνωσης

Πατρίς, Θρησκεία, Οικογένεια. Ιστορία ενός συνθήματος 1880-1930

Standard

της Έφης Γαζή

Δημοσιεύουμε σήμερα αποσπάσματα από τον Επίλογο της μελέτης της Έφης Γαζή Πατρίς Θρησκεία Οικογένεια. Ιστορία ενός συνθήματος 1880-1930, που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πόλις. Η συγγραφέας, αναζητώντας την ιστορία και τις ρίζες του συνθήματος, αναδεικνύει  ιδεολογικοπολιτικές συγκρούσεις, συνθέτοντας μια σημαντική μελέτη,  που προσφέρει ερμηνευτικά κλειδιά για την κατανόηση ενός μεγάλου άγνωστου  στο χώρο της νεοελληνικής ιστορίας: του συντηρητισμού και της συντηρητικής ιδεολογίας. Πέρα από τα νέα σημαντικά στοιχεία, απόψεις και προσεγγίσεις που κομίζει, το άνοιγμα αυτού του μεγάλου κεφαλαίου, κρίσιμου για τη διαμόρφωση της ελληνικής κοινωνίας, πρέπει να εγγραφεί στις σημαντικότερες συνεισφορές του βιβλίου και στα γνωρίσματα που το καθιστούν εξόχως ενδιαφέρον όχι μόνο στους ειδικούς αλλά και σε ένα πολύ ευρύτερο κοινό.

Στρ. Μπ.

 

Τα μέλη της «Μεγάλης των Φοιτητών Επιτροπείας προς Άμυναν της Εθνικής Γλώσσης». Στο κέντρο, ο Γ. Μιστριώτης (Γ. Μιστριώτης, «Ρητορικοί λόγοι», τ. Ε΄, Αθήνα 1905)

Οι αναμορφωτικές χριστιανικές κινήσεις που είχαν εμφανιστεί στον ελληνικό χώρο ήδη από τον 19ο αιώνα, αποτέλεσαν έναν από τους βασικούς χώρους αποκρυστάλλωσης του λόγου για την «πατρίδα», τη «θρησκεία» και την «οικογένεια». Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι επίγονοι του Απόστολου Μακράκη. Ο μακρακισμός, στις πολλαπλές του εκφάνσεις, υπήρξε μία από τις σημαντικότερες απόπειρες εδραίωσης του χριστιανισμού ως «κοινωνικού αναμορφωτή» κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Οργανώσεις και σύλλογοι όπως η «Ανάπλασις» συνέχισαν το έργο του μακρακισμού, παρά τη ρήξη με τον εμπνευστή του. […]

Συνέχεια ανάγνωσης

Η ιστορία στη χαμένη άνοιξη του 1960. Μια προσωπική κατάθεση εκ των υστέρων

Standard

του Σπύρου I. Ασδραχά

Βάσω Κατράκη, "Ψαράδες με καπέλα"

Με τίτλο «Στοιχεία για τη δεκαετία 1957-1967» κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες το 12ο τεύχος του Αρχειοτάξιου επικεντρωμένο στη ματαιωμένη άνοιξη της δεκαετίας του ’60.  Με μεγάλη χαρά φιλοξενούμε στα «Ενθέματα» ένα απόσπασμα από το κείμενο του Σπύρου Ασδραχά από τον σχετικό τόμο με θέμα την ιστοριογραφία της περιόδου.


[…] Κοντολογής, ποιες ήταν οι μαρξιστικές ιστορικές αναγνώσεις τη δεκαετία του 1960; Κυριαρχούνται από τις μεταφράσεις γενικών σοβιετικών συνθέσεων, στις οποίες ο ελληνοκεντρισμός μας (φυσικά ο νεώτερος ελληνοκεντρισμός) δύσκολα ανάπνεε: από την ημιτελή Διπλωματική Ιστορία του Ποτέμκιν ως την Παγκόσμια Ιστορία και της Ιστορία των Νεώτερων Χρόνων της Ακαδημίας Επιστημών της ΕΣΣΔ. Βεβαίως ο κλήρος της Αρχαιότητας, και λιγότερο του Βυζαντίου, ήταν ο πιο μεγάλος και ριζοτομικός προς την κατεύθυνση μιας ιστορίας που διαλογιζόταν με τις πηγές, δίνοντας έτσι μια πρακτική εισαγωγή στη μεθοδολογία της ιστοριογραφίας και της ιστορικής έρευνας: αναφέρομαι στο μεταθανάτια εκδομένο έργο του Ρανόβιτς για τους ελληνιστικούς χρόνους που μεταφράστηκε από τις ΠΛΕ και κυκλοφόρησε και στην Ελλάδα. Αλλά η μεθοδολογία της ιστοριογραφίας και της ιστορικής έρευνας ήταν μάλλον απούσα. Συνέχεια ανάγνωσης

Ξανά για τον «νεοελληνικό Διαφωτισμό»

Standard
του Παναγιώτη Νούτσου

Πριν από λίγους μήνες κυκλοφόρησαν τα Πρακτικά του διεθνούς επιστημονικού συνεδρίου που οργάνωσε το Τμήμα Ιστορίας του Ιόνιου Πανεπιστημίου για τη ζωή και το έργο του Ευγένιου Βούλγαρη (Αθήνα 2009, 601 σελίδες). Τι θα μπορούσε να ξαναγράψει κανείς γι’ αυτή την πλούσια συγκομιδή και για ό,τι συναφώς την κυοφόρησε; Δίδονται αρκετές ευκαιρίες να γνωρίσεις και να αποτιμήσεις την επιστημονική εμβέλεια ενός πανεπιστημιακού τομέα ή τμήματος, δημόσιου προφανώς. Για παράδειγμα, όταν μετέχεις στην εκλογή ενός νέου μέλους ΔΕΠ ή στην «εξέλιξη» ενός παλαιότερου. Επίσης, όταν μετέχεις στην επταμελή εξεταστική επιτροπή υποψηφίου διδάκτορα ή, ακόμη καλύτερα, στην τριμελή συμβουλευτική επιτροπή για την εκπόνηση της διατριβής του. Ή όταν λαμβάνεις μέρος ως εισηγητής σε επιστημονικό συνέδριο και μελετάς, στη συνέχεια, τα Πρακτικά του ή κάποιο άλλο συλλογικό δημοσίευμα. Πρόδηλα, όταν συντρέχουν όλες αυτές οι αφορμήσεις και με κάποια συχνότητα επαναλαμβάνονται, ώστε η εικόνα να καθίσταται πληρέστερη και διαρκέστερη. Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ικανοποιούνται τα κριτήρια εφαρμογής των «evaluation studies», όχι πάντως αυτών που τελευταία προωθούνται και στη χώρα μας, με γνώμονα ποσοτικούς δείκτες. Συνέχεια ανάγνωσης