Στέφανος Στεφάνου: Ένας από τους πολλούς, ένας και μοναδικός

Standard

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ

StefanouneoΤο βιβλίο Στέφανος Στεφάνου. Ένας απ’ τους πολλούς της ελληνικής Αριστεράς 1941-1971, που κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από το Θεμέλιο, είναι μια αυτοβιογραφική αφήγηση. Την κατέγραψε και την επιμελήθηκε, με γνώση και φροντίδα η ιστορικός Χριστίνα Αλεξοπούλου. Όσοι γνωρίζουν τον Στέφανο θα αναγνωρίσουν στις σχεδόν 500 σελίδες του τόμου τα χαρίσματά του: την ορθοκρισία, την ευκρίνεια της σκέψης, τον συναισθηματικό πλούτο, το αφηγηματικό ταλέντο. Για όσους  δεν τον γνωρίζουν ο τόμος είναι μια ευκαιρία να τον γνωρίσουν, μαζί με  έναν ολόκληρο κόσμο αξιών και ιστοριών του ελληνικού αριστερού και κομμουνιστικού κινήματος. «Ένας απ’ τους πολλούς της ελληνικής Αριστεράς» επιγράφει το βιβλίο του ο ίδιος. «Ένας από τους πολλούς, αλλά και ένας και μοναδικός», όπως επισημαίνει στον επίλογό της η Χρ. Αλεξοπούλου. Προδημοσιεύουμε σήμερα ένα απόσπασμα (που αναφέρεται στο Πάσχα του 1950 στα Γιούρα, ένα Πάσχα που γιορτάζουν λαμπρά οι εξόριστοι, στο κλίμα της ανακούφισης και των ελπίδων που έχει τροφοδοτήσει η νίκη της ΕΠΕΚ, τον Μάρτη του ίδιου χρόνου, και ο σχηματισμός της κυβέρνησης Πλαστήρα), καθώς και ένα μέρος της εισαγωγής της Ιωάννας Παπαθανασίου.

Πάσχα στα Γιούρα

του Στέφανου Στεφάνου

Πασχαλινή κάρτα του Χρίστου Δαγκλή, Άη Στράτης, 1951

Πασχαλινή κάρτα του Χρίστου Δαγκλή, Άη Στράτης, 1951

 Στον Α΄ όρμο τα πράγματα ήταν δυσκολότερα, γιατί είχαμε να κάνουμε με πέντε και πλέον χιλιάδες ανθρώπους ποικίλης προέλευσης και μορφωτικού και κοινωνικού επιπέδου, και αυτοί που είχαν κάποια σχετική προπαίδεια ή φυσικές δυνατότητες να παίξουν κάποιον ιδιάζοντα ρόλο στις πολιτιστικές και μορφωτικές εκδηλώσεις πολύ λίγοι ήταν. Κάτι άρχισε όμως να κινείται. Ιδιαίτερα στη λαϊκή ψυχαγωγία, όπου άρχισαν να συγκροτούνται ομάδες χορευτικές και ομάδες δημοτικών τραγουδιών να κάνουν πρόβες. Κάποια στιγμή μάλιστα ακούστηκε και ο ήχος μιας εβρίτικης γκάιντας. Ο αρχαίος άσκαυλος ξαναζούσε με καινούρια βαλκανικά μουσικά και χορευτικά μοτίβα. Ακόμα μου μένει η απορία πού βρήκαν εκείνο το τομάρι αρνιού τα παιδιά του Πυθίου και της Θυρέας και σκάρωσαν αυτό το χαρακτηριστικό όργανο της πατρίδας μου. Πρέπει οπωσδήποτε να μεσολάβησαν διαπραγματεύσεις με κάποιο φύλακα και κάποιον καϊκτσή που ερχόταν από τη Σύρα ή με τον προμηθευτή των τροφίμων μας. Η φωνή της μπορεί σε άλλους να ξύπνησε απλώς παλιά ευχάριστα ακούσματα, για μένα ήταν κάτι συγκλονιστικό. Δεν ξέρω ακόμα και τώρα τους λόγους για τους οποίους με γοήτευε αυτό το όργανο. Ίσως να ήταν η μαστοριά του Σταύρη, του γκαϊντατζή της γειτονιάς μου, που με καθήλωνε, από μικρό παιδί ακόμα, όταν τον συναντούσα να παίζει σε καφενείο ή στις χαρές [: ανοιχτοί γάμοι] και για τον οποίο νιώθω υποχρέωση κάποτε να μιλήσω…

Συνέχεια ανάγνωσης

Επάλληλοι κύκλοι

Standard

της Ιωάννας Παπαθανασίου

Εξόριστοι στον Αη-Στράτη. Αρχείο Νίκου Μάργαρη (ΑΣΚΙ)

Εξόριστοι στον Αη-Στράτη. Αρχείο Νίκου Μάργαρη (ΑΣΚΙ)

Το βιβλίο του Στέφανου Στεφάνου περιμέναμε από καιρό. Για την ακρίβεια δεν είμαστε λίγοι όσοι, έχοντας επωφεληθεί εδώ και χρόνια από τη ζεστασιά της φιλίας του, επανερχόμασταν τακτικά στην τρυφερή υπενθύμιση αυτής του της εκκρεμότητας κάθε φορά που η περίσταση μας έφερνε –στον ιδιωτικό ή στο δημόσιο χώρο– ευήκοους ακροατές των μοναδικών αφηγήσεών του. Με χαμόγελο ο Στέφανος, χωρίς να το αρνείται, μετέθετε πάντα για αργότερα το χρόνο της γραφής και άλλαζε θέμα στη συζήτηση. Έτσι, η έμμεση υπόσχεση για ένα –επιτέλους– δικό του βιβλίο, αυτή τη μακρά αυτοβιογραφική του κατάθεση που όλοι περιμέναμε, άργησε να πραγματοποιηθεί. Σημασία έχει ότι εντέλει δεν την αναίρεσε, ούτε και διάψευσε την επιμονή μας. Αντίθετα.

Συνέχεια ανάγνωσης

Τα «Ενθέματα» για τον Έρικ Χομπσμπάουμ

Standard

Καθώς δεν θέλουμε να επαναλάβουμε τα γνωστά («μεγάλη απώλεια», «δυσαναπλήρωτο κενό»), παρόλο που ισχύουν πλήρως στην περίπτωση του Έρικ Χομπσμπάουμ που πέθανε σήμερα σε ηλικία 95 ετών, θα ετοιμάσουμε, για την Κυριακή, 7 Οκτωβρίου, τα «Ενθέματα» ένα εκτενές αφιέρωμα στο έργο του Έρικ Χομπσμπάουμ, με άρθρα Ελλήνων και ξένων. Μέχρι τότε, σημειώνουμε κείμενα και συνεντεύξεις  του  ίδιου Χομπσμπάουμ, αλλά και κείμενα άλλων για το έργο του, που έχουν δημοσιευθεί τα τελευταία χρόνια στα «Ενθέματα».

ΕΝΘΕΜΑΤΑ

 

Κωνσταντίνος Τσουκαλάς: «Η κατανόηση του κόσμου είναι προϋπόθεση για την αλλαγή του». Ομιλία στην παρουσίαση της ελληνικής έκδοσης του βιβλίου του Χομπσμπάουμ Πώς να αλλάξουμε τον κόσμο. Ιστορίες του Μαρξ και του μαρξισμού. («E», 30.12.2011)

http://wp.me/pT5Wh-1wZ

 

Έρικ Χομπσμπάουμ, «Πώς να αλλάξουμε τον κόσμο. Ιστορίες του Μαρξ και του μαρξισμού». Ο χαιρετισμός του μεγάλου ιστορικού στην παρουσίαση της ελληνικής έκδοσης του βιβλίου του. («E», 24.12.2011)

http://wp.me/pT5Wh-1vk

Έρικ Χομπσμπάουμ, «Το τέλος του κομμουνισμού και η επιστροφή στον Μαρξ». Συνέντευξη στον Gabriele Pantucci, Repubblica, 28.1.2011 («E», 13.2.2011).

http://wp.me/pT5Wh-J3 Συνέχεια ανάγνωσης

Για ένα μαζικό, δημοκρατικό αριστερό κόμμα

Standard

της Ελένης Πορτάλιου

Die Rote Fahne by Giangiacomo Spadari,1973-1974. Oil on canvas. Located in the Musee des Beaux-Arts, Pau, France. — Image by © The Gallery Collection/Corbis

Το θέμα της ριζικής αναμόρφωσης του ΣΥΡΙΖΑ, ώστε να γεννηθεί ένα μαζικό, δημοκρατικό, αριστερό κόμμα, όπως το διατύπωσε ο Αλέξης Τσίπρας, έχει ήδη τεθεί εκ των πραγμάτων, στη διάρκεια της πυκνής προεκλογικής περιόδου, όπου και αναδείχθηκαν οι δομικές παθογένειες, μαζί με τις ενδιάθετες δυνατότητες του ΣΥΡΙΖΑ.

Η συζήτηση για τους νέους θεσμούς δεν πρέπει να έχει εργαλειακό χαρακτήρα ή να τακτοποιεί παρελθούσες εκκρεμότητες και να ρυθμίζει νέες ισορροπίες. Η εμπιστοσύνη του λαού μάς υποχρεώνει να γίνουμε στοχαστικοί και δημιουργικοί, να επινοήσουμε, συνθέτοντας θεωρία και εμπειρία, μια σύγχρονη μορφή πολιτικού φορέα, ο οποίος θα αντλεί από το παρελθόν και θα παραπέμπει στο μέλλον της νέας κοινωνίας. «Βρισκόμαστε σήμερα», λέει ο Σλάβοϊ Ζίζεκ, «στο διαμετρικά αντίθετο σημείο από τις αρχές του 20ού αιώνα, όταν η Αριστερά ήξερε «τι να κάνει» (να εγκαταστήσει τη δικτατορία του προλεταριάτου), αλλά έπρεπε να περιμένει υπομονετικά την κατάλληλη στιγμή. Σήμερα, δεν ξέρουμε τι πρέπει να κάνουμε, αλλά οφείλουμε να δράσουμε τώρα, γιατί οι επιπτώσεις της μη δράσης θα είναι ολέθριες. Θα αναγκαστούμε να δράσουμε “σαν να είμαστε ελεύθεροι”».

Η συζήτηση για την κρίση των αριστερών και κομμουνιστικών κομμάτων

 Ο σκοπός της δικτατορίας του προλεταριάτου, μέσα σε συνθήκες ανελέητης καταστολής, δημιούργησε το προλεταριακό κόμμα της πρωτοπορίας των αποφασισμένων κομμουνιστών, τους οποίους συνείχε η σιδηρά πειθαρχία. Η συζήτηση για το κόμμα στις επαναστατικές δεκαετίες, από το 1960 μέχρι το 1980, γίνεται στο πλαίσιο της αναγνώρισης της κρίσης του μαρξισμού και των ιστορικών κομμουνιστικών κομμάτων της Δύσης και στον ορίζοντα της ρήξης με τα ολοκληρωτικά καθεστώτα, που ονομάστηκαν «υπαρκτός σοσιαλισμός» και κατέρρευσαν λίγο αργότερα. Ο χαρακτήρας του κόμματος αναζητήθηκε τότε στο πλαίσιο της πολιτικής θεωρίας και πράξης, στους ταξικούς λαϊκούς αγώνες και στη σχέση του κόμματος με το κράτος. Αυτή η σχέση αποτελεί και σήμερα, από πολλές πλευρές, σημείο-κλειδί για τον χαρακτήρα του κόμματος. Ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε το κράτος ήταν (και είναι) καταλυτικός στη θεωρητική προσέγγιση και την υλική μορφή του επαναστατικού κόμματος.

Όπως επεσήμαινε ο Μπαλιμπάρ σε μια συζήτηση για το κόμμα, «η εικόνα ενός πρωτόγονου εργατικού κινήματος που στρατοπεδεύει “εκτός των τειχών” είναι εσφαλμένη γιατί, εφόσον οι μάζες ποτέ δεν βρίσκονται “εκτός κράτους”, ούτε το εργατικό επαναστατικό κίνημα βρίσκεται ποτέ “εκτός κράτους”». Απέναντι στη προσέγγιση του κράτους ως οχυρού της κυρίαρχης τάξης και ως ενδογενούς οντότητας, που παραπέμπει στην εξωτερικότητα των κυριαρχούμενων τάξεων, ο Νίκος Πουλαντζάς διατυπώνει τη ριζοσπαστική θέση: το κράτος, όπως και το κεφάλαιο, πρέπει να θεωρείται ως σχέση, «ακριβέστερα ως η υλική συμπύκνωση ενός συσχετισμού δυνάμεων ανάμεσα σε τάξεις και μερίδες τάξεων, έτσι όπως αυτός εκφράζεται, πάντοτε με ειδικό τρόπο, μέσα στο Κράτος». Συνέχεια ανάγνωσης

Λούτσιο Μάγκρι: μια μοναδική φυσιογνωμία της ευρωπαϊκής Αριστεράς

Standard

Το άρθρο που ακολουθεί είναι απόσπασμα από το εκτενές εργοβιογραφικό δοκίμιο του Πέρρυ Άντερσον «Lucio Magri» (Νew Left Review, τχ. 72, Νοέμβριος-Δεκέμβριος 2011). Το πλήρες κείμενο, στα ελληνικά, είναι προσιτό στο RedNotebook, (rednotebook.gr/details.php?id=4550).

του Πέρρυ Άντερσον

Λουτσιάνα Καστελίνα και Λούτσιο Μάγκρι

O Λούτσιο Μάγκρι υπήρξε μια μοναδική φυσιογνωμία της ευρωπαϊκής Αριστεράς — ο μόνος σημαντικός επαναστάτης στοχαστής του καιρού του, η σκέψη του οποίου ήταν αδιαχώριστη από την πορεία των μαζικών κινημάτων των δεκαετιών στις οποίες έζησε. Ο θεωρητικός του στοχασμός εδραζόταν πάντοτε στις πραγματικές δράσεις ή αδράνειες αυτών που υφίστανται την εκμετάλλευση και την καταπίεση. Κάτι τέτοιο ήταν φυσιολογικό για τη γενιά του Γκράμσι, του πρώιμου Λούκατς και του Κόρς, οι οποίοι έζησαν τη Ρώσικη Επανάσταση, την εποχή όμως του Ψυχρού Πολέμου, όταν ο Μάγκρι μπήκε στην πολιτική, ήταν ουσιαστικά άγνωστο. Οι μεγάλοι μαρξιστές διανοούμενοι της περιόδου –ο Αντόρνο, ο Σαρτρ, ο Λεφέβρ, ο Αλτουσέρ και πολλοί άλλοι– ανέπτυξαν τις ιδέες τους έχοντας μεγάλη απόσταση από την κίνηση των μαζών. Μόνο ο ιταλικός κομμουνισμός επέτρεψε, για μια περίοδο, την κλασική σύνδεση μεταξύ πρωτότυπης θεωρίας και οργανωμένης πρακτικής στο πλαίσιο ενός μαζικού κόμματος. Συνέχεια ανάγνωσης

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ: Το ρωμαϊκό καλοκαίρι των ναυαγίων

Standard

του Δημήτρη Καραχάλιου

Την επόμενη εβδομάδα κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Βιβλιόραμα» σε συνεργασία με τα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας ένα ακόμη βιβλίο της σειράς «Μαρτυρίες», που ξεκίνησε ο Άγγελος Ελεφάντης και συνεχίζει ο Στρατής Μπουρνάζος. Πρόκειται για το Ρωμαϊκό καλοκαίρι των ναυαγίων του Δημήτρη Καραχάλιου, μέλους του γραφείου της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη, που έχοντας γλυτώσει τη σύλληψη τις πρώτες φοβερές ημέρες της δικτατορίας των συνταγματαρχών, καταφεύγει, τον Ιούνιο του 1967, στη Ρώμη. Εκεί, στην «Pensione San Michele», μαζί με άλλους Έλληνες αριστερούς, φοιτητές αλλά και παλαιότερους  αγωνιστές, θα έρθει σε επαφή με τις πολιτικές και πνευματικές αναζητήσεις της ιταλικής αριστεράς, αλλά και θα αντιμετωπίσει το αμιγώς κομματικό πνεύμα που βλέπει με καχυποψία τους Λαμπράκηδες και την ΕΔΑ. Στο Ρωμαϊκό καλοκαίρι των ναυαγίων αποτυπώνεται όλη η ατμόσφαιρα των πρώτων μηνών της ελληνικής δικτατορίας στη Ρώμη των Ελλήνων εξορίστων, αλλά και οι πολιτικές αντιθέσεις και αποκλίσεις που θα οδηγήσουν, λίγο μετά, στη διάσπαση του 1968. Πρόκειται άλλωστε για την πρώτη από τις «Μαρτυρίες» που δεν αφορά τα βιώματα του Αλβανικού, της Αντίστασης και του Εμφυλίου. Ο Δημήτρης Καραχάλιος αφηγείται με διεισδυτικότητα, χιούμορ και χαμηλούς τόνους, αποτυπώνοντας με ενάργεια τους ανθρώπινους τύπους και το κλίμα εκείνων των παράξενων και μετέωρων ημερών.

Κ. Σπαθαράκης

Ο Δημήτρης Καραχάλιος (δεξιά) με τον δημοσιογράφο Θόδωρο Μαργαρίτη, στη Ρώμη, στα χρόνια της Χούντας

Η απογευματινή μελέτη στο «σπουδαστήριο» μου είναι πια μια συνήθεια. Τα περιοδικά που διαβάζω πληθαίνουν, καθώς η γνώση της γλώσσας προχωρεί. Πρώτ’ απ’ όλα παίρνω κάθε δεκαπέντε μέρες τη Rinascita, το θεωρητικό περιοδικό του κόμματος. Και καθώς προχωρώ σιγά σιγά όλο και πιο πολύ, από δεκαπενθήμερο σε δεκαπενθήμερο στην κατανόηση των άρθρων και των κειμένων, μένω κατάπληκτος. Πλούτος ιδεών, ελευθερία σκέψης, ελευθερία γνώμης, ελευθερία έκφρασης. Πράγματα άγνωστα σε μας. Χωρίς να το θέλω μου ’ρχονται στο νου τα φτωχά, μονότονα, πληκτικά άρθρα των «παρόμοιων» δικών μας περιοδικών. Εδώ που είμαστε, παίρνουμε τακτικά τον Νέο Κόσμο, το αντίστοιχο, υποτίθεται, περιοδικό τού ΚΚΕ. Τραγωδία. Σου ’ρχεται να κλαις από απόγνωση. Δέκα- δεκαπέντε άρθρα από ισάριθμους «θεωρητικούς», λες κι είναι γραμμένα με καρμπόν. Απλώς, ο αγγλικός ιμπεριαλισμός έχει γίνει ιμπεριαλισμός των ΕΠΑ. Ο μοναρχοφασισμός, ελληνική ολιγαρχία. Μόνο ο όρος «αντίδραση» ζει και βασιλεύει. Κατά τα άλλα σε πνίγει η πλήξη και η έλλειψη μιας δροσερής σκέψης, μιας πρωτότυπης φράσης.

Συνέχεια ανάγνωσης

Παντελής Βαηνάς: τραγική μορφή ή επαναστάτης διεθνιστής;

Standard

του Κωστα Αλεξίου

Ο Παντελής Βαηνάς, με τη στολή του ΔΣΕ

Στις 12 Ιουνίου συμπληρώθηκαν δύο χρόνια από τον θάνατο του αντιστράτηγου του ΔΣΕ Παντελή Βαηνά. Η ιστορία του φαντάζει τραγική, ο ίδιος την αντιλαμβανόταν ως διεθνιστικό και πατριωτικό χρέος. Γεννήθηκε το 1924 στο χωριό Ασπρόγεια Φλώρινας, πολέμησε με αυταπάρνηση και ενθουσιασμό τον κατακτητή ,έφυγε από την Ελλάδα με τη λήξη του Εμφυλίου ως αντιστράτηγος του ΔΣΕ και πέθανε στη Σόφια ως αντιστράτηγος του Βουλγαρικού στρατού.

Τον Παντελή Βαηνά δεν τον μνημονεύει κανένας ιστορικός, τον «στολίζουν» με μίσος τα εθνικιστικά sites, δεν τον θυμήθηκαν ούτε οι σύντροφοί του στο ΚΚΕ. Τον θυμούνται όμως στις μαρτυρίες τους οι μαχητές του ΔΣΕ που επέζησαν και συνήθως διαβίωσαν στην «υπερωρία», τον θυμούνται οι συγγενείς, οι φίλοι και οι συγχωριανοί του. Κανένας απ’ όσους τον γνώρισαν δεν τον κατηγόρησε ως Βούλγαρο, κανένας δεν μιλάει άσχημα γι’ αυτόν. Ο Βαηνάς είχε βαθειά πατριωτική συνείδηση και αγάπη για την Ελλάδα, είχε βαθειά γνώση και πίστη στις κομμουνιστικές ιδέες τις οποίες υποστήριζε μέχρι τον θάνατό του. Παρά την πικρία του και την αποστασιοποίησή του το 1958 από τα κομματικά πόστα, παρέμεινε πιστός στο ΚΚΕ. Στην 6η ολομέλεια της ΚΠΕ του ΚΚΕ το 1956 που καθαίρεσε τον Ζαχαριάδη, βρέθηκε στο μεγαλύτερο δίλημμα της ζωής του, όπως και χιλιάδες άλλοι κομμουνιστές. Με τον αρχηγό του ή με το κόμμα; Πώς να σταθεί απέναντι σε συμπολεμιστές του όπως ο Χαρίλαος Φλωράκης, ο Κώστας Κολιγιάννης και άλλοι; Προτίμησε τη σιωπή αλλά δεν προτίμησε την αποστράτευση, συνέχισε την ενεργό δράση ως μέλος της ΚΕ. Συνέχεια ανάγνωσης