Το υποκείμενο, ο καπιταλιστής και ο άγιος

Standard

του Δημήτρη Σακελλαρίου

Στις 8 και 9 Μαΐου οργανώθηκε, το Πανεπιστήμιο Αθηνών, ο ψυχαναλυτικός Σύλλογος Φρόυντ-Λακάν και η Association de Psychanalyse Jacques Lacan (APJL: ψυχαναλυτικός Σύλλογος με έδρα τη Γαλλία),  οργάνωσαν διεθνή διημερίδα με τίτλο «Το υποκείμενο, ο καπιταλιστής και ο άγιος» ή «Τι απαντά ο ψυχαναλυτής στην κρίση του κοινωνικού δεσμού». Περισσότεροι από πενήντα έλληνες και ξένοι επιστήμονες, ψυχαναλυτές και οικονομολόγοι συμμετείχαν, για πρώτη φορά στην Ελλάδα, στην ανάπτυξη ρηξικέλευθων ψυχαναλυτικών και οικονομολογικών θέσεων που αναδεικνύουν σαφώς την επικαιρότητα της δυσφορίας που προκαλεί ο καπιταλισμός.

Στέφανος Ρόκος - 14 ρόδια

Στέφανος Ρόκος – 14 ρόδια

Η ψυχανάλυση είναι προσδιορισμένη ιστορικά: αναδύεται στο πραγματικό ως κόρη της επιστήμης από τη στιγμή που ο Καρτέσιος απομονώνει το υποκείμενο ανάγοντάς το, πέρα από κάθε οντολογική παραπομπή, στην ίδια του την εκφορά: «αμφιβάλλω, άρα υπάρχω». Ως πρακτική και ως έρευνα, η ψυχανάλυση υποδέχεται το υποκείμενο στηρίζοντας την επιθυμία που εκείνο απωθεί στο ασυνείδητο. Αντίθετα, ο σύγχρονος καπιταλισμός τόσο στην τεχνοεπιστημονική του έκφανση που ανάγει το υποκείμενο σε ποσοτικές και μετρήσιμες παραμέτρους, όσο και στην αγοραία καταναλωτική του διάσταση, φιμώνει το υποκείμενο και οδηγεί στον αποκλεισμό του από τον κοινωνικό δεσμό. Ο παγκοσμιοποιημένος καπιταλισμός, όχι μόνο δεν καλύπτει τις βασικές ανθρώπινες ανάγκες, αλλά, επιπλέον, σε αντίθεση με τις υποσχέσεις του μάρκετινγκ, παράγει… έλλειψη απόλαυσης, την οποία χρησιμοποιεί ως κινητήρα της οικονομίας. Συνέχεια ανάγνωσης

Η επιθυμία του χρέους

Standard

του Κώστα Δουζίνα

μετάφραση: Μιχάλης Λαλιώτης

Το επόμενο διάστημα θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια το δοκίμιο του Κώστα Δουζίνα Χρέος και Στάση Σύνταγμα: πολιτική, ηθική, και φιλοσοφία στην κρίση, το οποίο ο συγγραφέας ολοκλήρωσε το καλοκαίρι του 2011, με θέμα την ελληνική κρίση (τα κομμάτια του βιβλίου που γράφτηκαν στα αγγλικά τα μετέφρασε ο Μιχάλης Λαλιώτης). Δημοσιεύουμε σήμερα ένα απόσπασμα από το πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου, που μας έστειλε ο Κ. Δουζίνας. Ο συγγραφέας, ενόψει της παρούσας δημοσίευσης στα «Ενθέματα», έχει κάνει ορισμένες προσθήκες και αλλαγές στο κείμενο.

ΕΝΘΕΜΑΤΑ

Γιάννης Γαΐτης, «Ερωτικός άγγελος», 1980

Της Ελλάδας της έτυχε να έχει πολλούς τυφλούς καπετάνιους. Οι πολιτικές και οικονομικές ελίτ εθελοτυφλούσαν καθώς, τα τελευταία τριάντα χρόνια, το δημόσιο χρέος και το έλλειμμα αυξάνονταν. Ο υπερβολικός δανεισμός, η ανοδική τάση του ελλείμματος,  το χρέος που αυξήθηκε ανεξέλεγκτα μετά την είσοδο στο ευρώ, με το αυστηρό όριο του 3% για το έλλειμμα, μας θυμίζουν ότι το καλύτερο σημείο για να καπνίσεις είναι δίπλα από την πινακίδα που λέει «Απαγορεύεται το κάπνισμα». Ο δανεισμός χρησιμοποιήθηκε από τις κυρίαρχες ελίτ για να λαδώσει τα γρανάζια της κρατικής πατρωνίας και των πελατειακών σχέσεων των κομμάτων. Δύο φορές την τελευταία δεκαετία –πρόκειται για παγκόσμια πρωτοτυπία– η νεοεκλεγείσα κυβέρνηση αμφισβήτησε τα στατιστικά στοιχεία των προκατόχων της και προέβη σε αναθεώρηση προς τα πάνω του χρέους. Πρώτα ο υπουργός Οικονομίας της Ν.Δ. Γ. Αλογοσκούφης, το 2004, υποστηρίζοντας ότι η κυβέρνηση Σημίτη είχε παρουσιάσει ψευδείς υπολογισμούς, ανέβασε το έλλειμμα και το χρέος της χώρας. Η κυβέρνηση Παπανδρέου επανέλαβε την τακτική αυτή το 2010: υποστηρίζοντας ότι η Νέα Δημοκρατία είχε επίσης πει ψέματα, ανέβασε  με τη σειρά της το έλλειμμα σε πάνω από 15%, προκαλώντας –ή προσκαλώντας– την επέμβαση από το εξωτερικό. Έκτοτε, το χρέος αυξάνεται συνεχώς, τα μέτρα «λιτότητας» πολλαπλασιάζονται και αποτυγχάνουν ως προς το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα: τα μέτρα αυξάνουν  αντί να μειώνουν το χρέος, ενώ το χρέος χρησιμοποιείται συνεχώς για την επιβολή νέων και πιο δραστικών μέτρων. Σε αντίθεση με την ονομασία τους, τα μέτρα λιτότητας είναι μέτρα αυτοποιητικού πολλαπλασιασμού, κάτι σαν έναν κακοήθη όγκο που επεκτείνεται και μεταλλάσσεται συνεχώς. Συνέχεια ανάγνωσης

Ο Ζακ Λακάν, ψυχαναλυτής του 21ου αιώνα

Standard

9 Σεπτεμβρίου: 30 χρόνια από τον θάνατό του

του Ρεζινάλντ Μπλανσέ

Τα τρομερά παιδιά της γαλλικής διανόησης και τέχνης. Στο σπίτι του Μισέλ Λερίς, 19 Μαρτίου 1944. Όρθιοι: (από τα αριστερά προς τα δεξιά): Ζακ Λακάν, Σεσίλ Ελυάρ, Πιέρ Ρεβερντύ, Λουίζ Λερίς, Πάμπλο Πικάσο, Φανί ντε Καμπάν, Βαλεντίν Ουγκό, Σιμόν ντε Μπωβουάρ, Μπρασαί. Καθιστοί: Ζαν-Πωλ Σαρτ, Αλμπέρ Καμύ, Μισέλ Λερίς, Ζαν Αμπιέ. Φωτογραφία του Ζιλμπέρ Μπρασαί

Επανατοποθετώντας το ασυνείδητο στα σωστά του τα θεμέλια, δηλαδή στη γλώσσα, ο Ζακ Λακάν μπορεί να θεωρείται εκείνος που προσέδωσε στην ψυχανάλυση την γνήσια φροϋδική της ταυτότητα. Πράγματι, το φροϋδικό ασυνείδητο συνιστά μια ιδιότητα της γλώσσας. Εδράζεται στη πολύσημη δομή της γλώσσας. Αυτό που θέλουμε να πούμε διαφέρει από αυτό που τελικά λέγεται. Το ασυνείδητο εδράζεται σε αυτή την παρέκκλιση. Μαρτυρά μια επιθυμία που ενεργεί εν αγνοία του ομιλούντος, έτσι ώστε, όντας πυρήνας του λόγου, η επιθυμία, και δη η ασυνείδητη επιθυμία,  να αποτελεί την καθαυτό ουσία του ανθρώπου. Η επιθυμία εκφράζεται μέσα στα συμπτώματα  — «κανονικά» (όνειρα, γλωσσικές παραδρομές, παραπραξίες κλπ.) ή μη (τα «παθολογικά» συμπτώματα που μας μετατρέπουν σε διαταραγμένους και μας κάνουν τοv βίο αβίωτο). Τα συμπτώματα, πέρα από μια επιθυμία που απορρίπτεται, αποκρυσταλλώνουν σε τελευταία ανάλυση την απόρριψη της διάστασης του επιθυμείν καθαυτό.

Μπορεί να συμβεί λοιπόν κάποιοι να προφυλάσσονται και να μην αναλαμβάνουν την επιθυμία τους οχυρωμένοι πίσω από την επιθυμία του Άλλου. Ζουν κυριολεκτικά από την δική του επιθυμία. Αρκεί έτσι ο Άλλος να μην εκδηλώνει ως όφειλε την επιθυμία του για να χάσουν κάθε λόγο ύπαρξης. Το άγχος αποτελεί το πιο σύνηθες σύμπτωμα σε αυτές τις περιπτώσεις, το υπαρξιακό άγχος που περιστρέφεται γύρω από το κενό και το τίποτε. Τουτέστιν, το κενό του αλλοτριωμένου μέσα στον Άλλο υποκειμένου, το τίποτε ως αντικείμενο ικανοποίησής του. Παράδειγμα η υστερική ανορεξία.

Τυχαίνει, αντίθετα, άλλοι να οχυρώνονται μέσα στην απόλαυση μιας εσωστρεφούς σκέψης κλεισμένης στην αυτάρκειά της. Απέχουν από τον Άλλο, μάχονται την ατίθαση επιθυμία του. Καταπιάνονται  με το να την περιορίζουν. Το πρόγραμμα, η υπακοή στο αίτημα, ο ναρκισσισμός του πετυχημένου κατορθώματος: ιδού το κλουβί όπου αυτά τα υποκείμενα κλείνονται, σαν σε τάφο όπου η ζωή θάβεται. Η απονέκρωση αποτελεί χαρακτηριστικό τους σύμπτωμα, είτε με την μορφή της κατάθλιψης, της πλήξης ή της ανδρικής ανικανότητας, είτε εν είδει λίγο-πολύ επώδυνων εμμονών. Παράδειγμα, ο λεγόμενος ψυχαναγκαστικός. Συνέχεια ανάγνωσης