Μικρασιατική Καταστροφή, 90 χρόνια μετά

Standard

«Κι αν σου μιλώ με παραμύθια και παραβολές…»

 της Σίας Αναγνωστοπούλου

Έλληνες στρατιώτες στην Λύγδα της Μ. Ασίας (Μουσείο Ελευθερίου Κ. Βενιζέλου)

Φέτος συμπληρώθηκαν ενενήντα χρόνια από τη μεγάλη περιπέτεια που άρχισε το 1919 και ολοκληρώθηκε δραματικά το 1922, με μια εθνική καταστροφή: τη Μικρασιατική Καταστροφή. Η πυρκαγιά στην πόλη-θρύλο ευμάρειας και κοσμοπολιτισμού, τη Σμύρνη, και τα ανθρώπινα ράκη στο λιμάνι της που, κυνηγημένα από τον τουρκικό στρατό, αναζητούσαν μια θέση στην ελπίδα, συνιστούν τις κορυφαίες στιγμές της επώδυνης βαλκανικής, εθνοποιητικής διαδικασίας που ξεκίνησε τον 19ο αιώνα και ολοκληρώθηκε με προσφυγιά, πολύ αίμα και μεγάλες μετακινήσεις πληθυσμών το 1922. Όμως, παρά το ότι το 1922 εντάσσεται στην ευρύτερη βαλκανική διαδικασία, στην οποία το τελευταίο έθνος-κράτος ήταν η Τουρκία, έχει και κάποιες άλλες διαστάσεις που το καθιστούν εμβληματική χρονολογία. Το 1922 συναντήθηκαν στη Μικρά Ασία συμπυκνωμένα στοιχεία πολλών και σύνθετων παγκόσμιων ιστορικών φαινομένων που ακούμπαγαν σε πολλούς κόσμους (αποικιακός ιμπεριαλισμός και αντιιμπεριαλισμός, εθνικισμός και αντιαποικισμός) που ωστόσο εκφράσθηκαν τελικά ως μια, μέχρι θανάτου, ελληνοτουρκική σύγκρουση.

Σμύρνη, αρχές του 20ού αιώνα. Επιστολικό δελτάριο

Το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου σήμανε το οριστικό τέλος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας: για τις παραδοσιακές, σε ανταγωνισμό μεταξύ τους, Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής έμενε προς διευθέτηση ένας μεγάλος χώρος, ενώ για μια νέα δύναμη, τις ΗΠΑ, προσφερόταν προς εξάσκηση της παγκόσμιας εμβέλειάς της. Από την άλλη, ωστόσο, η πτώση και ο διαμοιρασμός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ανάμεσα στις Δυνάμεις συσπείρωσε δυναμικά για πρώτη φορά τον αποικιοκρατούμενο –μουσουλμανικό και όχι μόνο– κόσμο, για τον οποίο η κατάκτηση της έδρας του χαλίφη (Κωνσταντινούπολη) σηματοδοτούσε την πλήρη ταπείνωση του αποικιοκρατούμενου κόσμου. Αυτή η αντιαποικιακή, αντιιμπεριαλιστική δυναμική συναντιόταν με την άλλη  μεγάλη δυναμική που γεννήθηκε με την Οκτωβριανή Επανάσταση και άλλαξε τους όρους της παγκόσμιας Ιστορίας. Συνέχεια ανάγνωσης

Η τριπλή μαρτυρία του Λευτέρη Τσίλογλου

Standard

Σκέψεις με αφετηρία το βιβλίο του Λευτέρη Τσίλογλου, Κι όμως ήταν όμορφα. Μαρτυρίες, εκδ. Κέδρος, Αθήνα 2010, 208 σ.

της Ιωάννας Πετροπούλου

 Η Ιστορία γράφεται από την πλευρά των νικητών — κοινή είναι η παραδοχή αυτής της αλήθειας. Μάλιστα, στο χώρο της Αριστεράς γνωρίζουμε ότι έως μια ορισμένη περίοδο οι καταγραφείς της Ιστορίας του Ελληνικού Εμφύλιου ανήκαν στο καθεστώς και ήσαν οι παραγωγοί μιας «ιστοριογραφίας» που συντάχθηκε εν είδει μονολόγου φέροντας στη συσκευασία της και την ημερομηνία λήξεως. Ο λόγος των ηττημένων αποδεσμεύθηκε συνολικά από τη μεταπολίτευση και δώθε, όταν είδαν το φως ατομικές εξιστορήσεις αγωνιστών και αγωνιστριών της «απέναντι όχθης», κείμενα γραμμένα από τα δρώντα πρόσωπα της Ιστορίας.

Τζόρτζιο ντε Κίρικο, «Μυστήριο και μελαγχολία ενός δρόμου», 1914

Παρά την τραγική έκβαση της σύρραξης, αυτή η σχετικά όψιμη συγγραφική συγκομιδή αφηγήσεων της άλλης πλευράς σε πεζό λόγο, παρά το ότι εξιστορεί την ήττα, αναδεικνύει το ηρωικό στοιχείο. Αγωνιστές και αγωνίστριες γράφουν με συνείδηση του υψηλού: μετείχαν σε μια εποποιία αξιομνημόνευτη. Ανήκουν στους ordinary people, στους κοινούς θνητούς. Κομίζουν στο αναγνωστικό τους κοινό μια ακόμη μαρτυρία από τα κάτω. Όμως, πάρα ταύτα, διάφανη είναι η πρόθεσή τους να διασώσουν όχι τη μικροϊστορία μιας καθημερινότητας, αλλά τον μεγάλο πόνο των κολασμένων της Γης, τις κορυφαίες τραγικές ώρες μιας ιστορικής πορείας που, αν και ηττήθηκε κατά κράτος, στάθηκε ιστορικά μοναδική.

Θύτες και θύματα: τούτη η ιστοριογραφική διεύρυνση ήρθε στην ώρα της. Συνέπεσε με την αποκατάσταση της δημοκρατίας στη μεταδικτατορική Ελλάδα, αποκάλυψε για πρώτη φορά, σε νέες γενιές αναγνωστών, τη διαδρομή της Αριστεράς, ενώ παράλληλα έδωσε το έναυσμα για κατάθεση προσωπικών μαρτυριών σε άτομα και των δύο φύλων. Οι αυτοβιογραφικές αυτές εξιστορήσεις συχνά εκπορεύονται από πολιτικούς αρχηγούς, κομματικά υψηλόβαθμα ή χαμηλόβαθμα στελέχη, και επιτρέπουν μια αδιαμεσολάβητη εξιστόρηση από τον ίδιον τον/την μάρτυρα, εξιστόρηση που ενίοτε βρίσκεται στα όρια της προφορικότητας και κατά κανόνα δεν στοχεύει να δρέψει λογοτεχνικές δάφνες.

***

Συνέχεια ανάγνωσης